Στρατής Τσίρκας: από τις "Ακυβέρνητες πολιτείες", στη "Χαμένη Άνοιξη"

Το ενδιαφέρον για τη «Χαμένη Άνοιξη», το τελευταίο έργο του Στρατή Τσίρκα (1976), όπως και για το σύνολο του έργου του, παραμένει μεγάλο. Ούτως ή άλλως, μεγάλο παραμένει το ενδιαφέρον για τα ιστορικά γεγονότα, τα οποία αναφέρονται στο έργο του _για τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, το Κίνημα της Μέσης Ανατολής, την Ελλάδα του '50, τα Ιουλιανά κ.ά.
Η εύστοχη μεταφορά του έργου στο θέατρο στην ομώνυμη θεατρική παράσταση το 2025, η ανίχνευση και στη θεατρική της μεταφορά του ανθρώπινου στο πολιτικό και αντίστροφα, οι δυνατές σκηνοθετικά σκηνές όπως η κηδεία του Σ. Πέτρουλα στο κλείσιμο, η πειστική απόδοση των ηρώων του έργου από τους ηθοποιούς της παράστασης, και ο αρκετός κόσμος - και νέος - ο οποίος την παρακολούθησε μαζί μας, είναι η απόδειξη. Η σημασία του Στρατή Τσίρκα ως λογοτέχνη είναι φυσικά αναμφίβολη. Η σημασία του επίσης ως πολιτική παρουσία είναι και αυτή καταγεγραμμένη __συμβολή στην έκδοση της πολιτικής επιθεώρησης "Ελλην", συμμετοχή στην οργάνωση του ΚΚΕ "Αντιφασιστική Πρωτοπορία", συμμετοχή στον Ελληνικό Αντιφασιστικό Σύνδεσμο, διαγραφή από το ΚΚΕ το 1961 για το έργο του "Λέσχη", ρόλος στο Πατριωτικό Αντιδικτατορικό Μέτωπο στη διάρκεια της δικτατορίας, ένταξη στο "ΚΚΕ Εσωτερικού" το 1968.

   Στ’ όνομά σου, Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα…

Παρένθεση_ "Στ’ όνομά σου, Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, που πέθανες στην Ισπανία για τη λευτεριά του ζωντανού λόγου, εμείς, οι ποιητές από πολλές χώρες του κόσμου, που μιλάμε και γράφουμε σε διάφορες γλώσσες, ορκιζόμαστε εδώ πέρα, όλοι μαζί, πως τ’ όνομά σου δε θα ξεχαστεί ποτέ πάνω στη γη, και στ’ όνομά σου, όσο που θα υπάρχει τυραννία και καταπίεση να τις καταπολεμήσουμε, όχι μονάχα με το λόγο μα και με τη ζωή μας". Ο παραπάνω όρκος δόθηκε από λογοτέχνες απ’ όλες τις χώρες του κόσμου, όπου συγκεντρώθηκαν αρχικά στη Βαλένθια και στη συνέχεια στο Παρίσι, το 1937, στο 2^ο Διεθνές Συνέδριο των συγγραφέων, για την υπεράσπιση της κουλτούρας ενάντια στο φασισμό.Τον όρκο συνέταξε ο Στρατής Τσίρκας μαζί με τον Αμερικανό ποιητή Λάνγκστον Χιους και προωθήθηκε από τον Λουί Αραγκόν. Ανάμεσα στους λογοτέχνες που τον υπόγραψαν είναι οι Μπέρτολτ Μπρεχτ, Πάμπλο Νερούντα, Ιλία Ερενμπουργκ, Αλεξέι Τολστόι κ.ά. __τέλος παρένθεσης

1. Κάιρο, 1929 _ Σε ηλικία 18 χρονών
2. Κάιρο, 2 Μαΐου 1926 _Κυριακή του Πάσχα
3. Σε νεανική ηλικία
Αρχείο Αντιγόνης Χατζηανδρέα

Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες απαρτίζονται από τρεις τόμους: Η Λέσχη (1961), Αριάγνη (1962), Η Νυχτερίδα (1965). Η δράση τοποθετείται αντίστοιχα στην Ιερουσαλήμ, στο Κάιρο, στην Αλεξάνδρεια. Ένα μυθιστόρημα που τιθασεύει αριστοτεχνικά μια χειμαρρώδη ιστορική ύλη, δίνοντας ανθρώπινη φωνή στο έπος και στο δράμα του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, την ώρα που κρινόταν το μέλλον των λαών και παίχτηκε στα ζάρια η τύχη της Ελλάδας. Χάρη σε ποικίλες αναδρομές, η τριλογία ζωντανεύει και προγενέστερες περιόδους, από τον Μεσοπόλεμο, τον χλωρό παράδεισο της εφηβείας με τα πρώτα ερωτικά σκιρτήματα κάποιων ηρώων, ως την παλιά Αίγυπτο ανακαλώντας μνήμες προγόνων. Το έργο κορυφώνεται με την εξέγερση του Στρατού και του Στόλου, το κίνημα του Απρίλη 1944 και τη δραματική καταστολή του, ενώ, με τον επίλογο του γ' τόμου, μεταφερόμαστε στη Θεσσαλονίκη μετά τον Εμφύλιο, το 1954, όπου ακούγεται ένα συγκλονιστικό ρέκβιεμ για τους χαμένους αγωνιστές.

Κινώντας στιβαρά μεγάλους όγκους, καταγράφει ευαίσθητα τις απηχήσεις των γεγονότων στη συνείδηση και στις σχέσεις των ανθρώπων, πλάθοντας ολοζώντανες μορφές που θα μείνουν στο πάνθεον των μυθιστορηματικών ηρώων. Πολιτικές μηχανορραφίες, αχαλίνωτες φιλοδοξίες μέσα στη δίνη του πολέμου, αλλά και ωραία όνειρα και περίσσευμα ανθρωπιάς και γενναιότητας δίνουν το στίγμα των "Ακυβέρνητων Πολιτειών", όπου ο έρωτας, κυρίαρχος, τυλίγει και ξετυλίγει το νήμα μιας συναρπαστικής πλοκής. Παράλληλα, με την πολυφωνία της αφήγησης και με άλλες νεωτερικές τεχνοτροπίες, ο συγγραφέας κατορθώνει να συγχωνεύσει τον μοντερνισμό με την παράδοση. Ένα μεταιχμιακό έργο, που σφράγισε τα ελληνικά γράμματα σ' αυτό τον "σύντομο 20ό αιώνα". __Από την παρουσίαση της έκδοσης

Έχουν περάσει κιόλας χρόνια και χρόνια από "Εκείνες τις μέρες" που εμείς τις ζήσαμε σα ζωή και οι σημερινοί νέοι τις συζητάνε σα θρύλο. Ένα θρύλο τυλιγμένο σε μια αχλύ με ακρυστάλλωτες μορφές και χρονολογίες, που δεν έχει γίνει ιστορία για τα σχολεία, που διολισθαίνει μέσα στις σελίδες κάποιων βιβλίων, που συντηρείται άφθαρτος και μοναδικός στις προφορικές μαρτυρίες... __Απόσπασμα από την κριτική του Μανόλη Αναγνωστάκη για την Αριάγνη όπως δημοσιεύτηκε στις "Εποχές" της 4ης Αυγούστου 1963, σ. 73-75. Ο σπουδαίος λογοτέχνης υπογραμμίζει ότι το βιβλίο αποτελεί μια από τις σημαντικότερες προσφορές στην μέχρι τότε μεταπολεμική ελληνική πεζογραφία
Ουδόλως όμως όλα αυτά υποχρεώνουν σε συμφωνία με την πολιτική τοποθέτηση του Στρατή Τσίρκα τόσο στο "Χαμένη Άνοιξη" όσο και στο σύνολο του έργου του. Αντίθετα, η αντιπαράθεσή μας ως Κόμμα μαζί του  _που ξεκίνησε πριν από δεκαετίες, επανέρχεται κάθε τόσο, φωτιζόμενη από όσα γεγονότα μεσολάβησαν από την έκδοση των έργων του και συνομιλούσα πάντα με τα συμφραζόμενα της εκάστοτε πολιτικής επικαιρότητας.
Το "Χαμένη Άνοιξη", __βλ έκδοση της "Σύγχρονης Εποχής" παράλληλα με ενδιαφέρουσες πτυχές (σχέση του ανθρώπου με την Ιστορία, ερωτικές σχέσεις, θέση της γυναίκας, επανένταξη του ανθρώπου σε ένα ξένο κοινωνικό περιβάλλον) αναφέρεται στα Ιουλιανά το 1965 (διαμάχη του πρωθυπουργού Γ. Παπανδρέου με τον βασιλιά Κωνσταντίνο μετά την απαίτηση του τελευταίου για τη μη ανάληψη του υπουργείου Εθνικής Άμυνας από τον ίδιο τον Γ. Παπανδρέου, αποχωρήσεις βουλευτών από την Ένωση Κέντρου και στήριξη μη εκλεγμένων κυβερνήσεων, τεράστιες διαδηλώσεις για 70 ημέρες, δολοφονία του Σ. Πέτρουλα), στον ρόλο σε αυτά της ΕΔΑ και του ΚΚΕ και συνολικότερα στον χαρακτήρα και την οργανωτική τους λειτουργία.

Ιούλιος 1965: Στο βιβλίο αυτό υπάρχουν δύο και περισσότερες ιστορίες αγάπης, το κύριο θέμα του, ωστόσο, είναι η συνειδητοποίηση των πρωταγωνιστών του σε μια κρίσιμη ώρα του τόπου, μέσα από την οδύσσεια μιας ερωτικής αναζήτησης. "Αθήνα, η πιο ανοιχτή πόλη του κόσμου", ξεσπάει θαυμαστικά ένας επαναπατρισμένος, ύστερα από δεκαοχτώ χρόνων καταναγκαστικής απουσίας. Έντονη πολιτιστική ζωή, αγώνες της σπουδάζουσας νεολαίας, νέες δυνάμεις στο πολιτικό προσκήνιο, ιδέες και προβληματισμοί χαρακτηρίζουν την "Αθηναϊκή Άνοιξη". Αντιστικτικά, δίνονται οι εκτραχηλισμοί κι οι ανορθόδοξοι έρωτες μιας παρέας από Αμερικάνους αυτοεξόριστους και άλλους ξένους, όπου οι πράκτορες μηχανορραφούν ανεμπόδιστοι, σε συνεργασία με βασιλικούς άνδρες, στρατοκράτες, πολιτικούς της Δεξιάς, δυσαρεστημένους του κόμματος που κυβερνά και παράγοντες της οικονομικής ολιγαρχίας. Χρονικά, το μυθιστόρημα καλύπτει μόλις είκοσι μέρες, από τις 4 ως τις 23 Ιουλίου, ημέρα της ταφής του Σωτήρη Πέτρουλα. Μια οριζόντια τομή στον κορμό του ιστορικού χρόνου: Η Αποστασία, ο εξαναγκασμός του Παπανδρέου σε παραίτηση, οι δυσχέρειες και τ' αδιέξοδα της Αριστεράς. Σ' ένα περιβάλλον που δεν σταματάει ν' αλλάζει - προς το χειρότερο - ανακαλούνται μνήμες και μορφές από το Διχασμό, την Αντίσταση, τον Εμφύλιο και διαγράφονται μ' εφιαλτική διαύγεια όσα θα έρθουν: "Είχαμε ξαναμπεί στον αστερισμό του παρακράτους και της τρομοκρατίας... Πάνω από τη χαμένη Άνοιξη μετεωριζόταν τώρα ο γύπας του πραξικοπήματος, έτοιμος να ριχτεί και να σπαράξει τον τόπο», λέγει στο τέλος ο επαναπατρισμένος. Κι όμως ο ίδιος, εμπρός στον ανοιχτό τάφο του ήρωα, θα πει: «Ευλογημένοι όσοι, στα μαρμαρένια αλώνια, νικούν το Χάρο, όπως ο Σωτήρης Πέτρουλας" __Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου. Με τον υπέρτιτλο "Δίσεχτα χρόνια" ο Τσίρκας υποσχόταν μια νέα τριλογία στο πρότυπο των "Ακυβέρνητων πολιτειών", που θα κάλυπτε ιστορικά και την περίοδο της δικτατορίας. "Η χαμένη άνοιξη", όμως, που θα ήταν ο πρώτος τόμος, έμελλε να είναι και το κύκνειο άσμα του συγγραφέα. Σε όλες τις ανατυπώσεις μετά το θάνατό του διατηρήθηκε αυτός ο υπέρτιτλος όχι μόνο για να μην αλλοιωθεί αυθαίρετα η ταυτότητα του έργου, αλλά και γιατί αυτή η διάταξη του εξωφύλλου σηματοδοτεί την ιδεατή προέκταση των γνωστών γεγονότων. Δηλαδή, το φιλόδοξο σχέδιο του συγγραφέα, ύστερα από την περιπέτεια της Μέσης Ανατολής, να ιστορήσει πάλι με τα μέσα της τέχνης τη ζοφερή ελλαδική εμπειρία που βίωσε επίσης οδυνηρά. __Από την παρουσίαση της έκδοσης

Το δομικό στοιχείο στο "Χαμένη Άνοιξη" είναι το ακόλουθο: Από τη μια υπάρχει η "δεξιά", δηλαδή ο θεσμός της μοναρχίας, οι "Αμερικανοί" και τμήμα του στρατού , οι οποίοι ευθύνονται για το μετεμφυλιακό αυταρχικό κράτος, διαφθείρουν βουλευτές, εργάζονται για την ανατροπή της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, ετοιμάζουν δικτατορία και συντελούν στην οπισθοδρόμηση της Ελλάδας.

Από την άλλη, υπάρχει ένας πόλος πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων, δηλαδή ο Γιώργος Παπανδρέου ως επικεφαλής, η Νεολαία Λαμπράκη, η ΕΔΑ και ευρύτερα οι προοδευτικοί πολίτες. Ενας πόλος, ο οποίος απέφερε, μέσω της κυβέρνησης του "Κέντρου", δημοκρατικές κατακτήσεις, ο οποίος αποτελεί ελπίδα για μια σύγχρονη αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία, και η ενίσχυση του οποίου συνιστά εγγύηση για την αποτροπή της δικτατορίας και απειλή για τη "δεξιά" __"Μια ενωμένη κεντροαριστερά φοβούνται", ακούγεται, σε μια απευθείας μεταφορά των σημερινών διεργασιών στη σοσιαλδημοκρατία για τον έτερο πόλο στο αστικό σύστημα. Βέβαια, ακούγονται και ενστάσεις __"θυμάσαι τι έκανε ο Παπανδρέου στα Δεκεμβριανά";, "μα ήθελε να διαλύσει τη Νεολαία Λαμπράκη", "όποιος και να ρθει το ΝΑΤΟ θα είναι εδώ", σβήνουν όμως κάτω από τις ιαχές για τη δημοκρατία και τον Παπανδρέου, ενώ η μόνη κριτική η οποία διατηρείται σε όλο το έργο είναι για την άρνηση Παπανδρέου για κυβερνητική συνεργασία με την ΕΔΑ.
Ας τα δούμε ένα - ένα. Οι αντιπαραθέσεις μεταξύ αστικών κομμάτων είναι υπαρκτό φαινόμενο, και στην Ελλάδα και διεθνώς. Ο χαρακτήρας τους κρίνεται όχι από την οξύτητά τους, αλλά από τον λόγο για τον οποίο γίνονται, ο οποίος είναι πάντοτε η αναζήτηση ενός αποτελεσματικότερου τρόπου υπηρέτησης της αστικής εξουσίας και οικονομίας, η προτεραιότητα σε τμήματα της αστικής τάξης και οι προτιμώμενες συμμαχίες του αστικού κράτους. Ουδέποτε ο λόγος της όποιας αντιπαράθεσης ήταν η επιλογή μεταξύ λαϊκών συμφερόντων και αστικών. Δεν θα ήταν αστικά κόμματα σε μια τέτοια περίπτωση. Στην Ελλάδα, βενιζελικοί και βασιλικοί αλληλοσκοτώνονταν στην κυριολεξία το διάστημα του αποκαλούμενου Εθνικού Διχασμού. Αυτό σε τίποτα δεν τους εμπόδισε στη συνεργασία τους στην κυβέρνηση Α. Ζαΐμη το 1926-1927, στην από κοινού παροχή ψήφου εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση Ι. Μεταξά, στη στήριξη της κυβερνητικής καταστολής τον Δεκέμβρη 1944 και στη συγκρότηση οικουμενικής κυβέρνησης υπό τον βενιζελικό Θ. Σοφούλη για την αντιμετώπιση του αγώνα του ΔΣΕ. Η επιβολή κάποιας μορφής συγκεντρωτικής εξουσίας, η καταστολή του λαϊκού κινήματος και ο συνδυασμός της με την ενσωμάτωση βρίσκονται με διαφορετικές αναλογίες στην πολιτική όλων των αστικών κομμάτων.

Τα νομοθετήματα, οι διάφοροι αναγκαστικοί νόμοι και το Σύνταγμα του 1952, τα οποία καθιέρωσαν τη μετεμφυλιακή αντικομμουνιστική καταστολή, εκκόλαψαν παρακρατικούς μηχανισμούς και επέτρεψαν τα κάθε λογής Κρατικά Σχέδια για νοθεία στις εκλογές και κινητοποίηση του Στρατού , ψηφίστηκαν από όλα τα αστικά κόμματα. Ο Γ. Παπανδρέου δε, μεταξύ ενός πλήθους ανάλογων δηλώσεων και ενεργειών του, θα διακινήσει μέσω της εφημερίδας του "Ελλάς" κατασκευασμένες ειδήσεις για συνεργασία μελών του ΚΚΕ με την Ασφάλεια στην Αθήνα του 1948 __"Οι άνθρωποι της ΚΟΑ προτίμησαν αντί να ακούσουν τον Ζαχαριάδη να προδώσουν ο ένας τον άλλο και να βοηθήσουν την αστυνομία στο εκκαθαριστικό της έργο" ήταν το απόσπασμα¹, θα ιεραρχήσει τη συντριβή της υποστηριζόμενης από το ΚΚΕ Δημοκρατικής Παράταξης στις εκλογές του 1950² και θα συνεργαστεί στις εκλογές του 1952 με τον Εθνικό Συναγερμό, "τη δεξιά"  δλδ.³
Ακόμη, θα πει μετά την ανάδειξη της ΕΔΑ σε αξιωματική αντιπολίτευση: "Από το ένα μέρος θα είμεθα οι εθνικόφρονες. Από το άλλο οι κομμουνισταί. Θα κάμωμεν τας εκλογάς με χωροφύλακας και με το πιστόλι στο χέρι",⁴ θα ξεκινήσει βέβαια και τον "Ανένδοτο", όταν όμως γίνει θύμα και ο ίδιος της νοθείας στις εκλογές του 1961. Τέλος, ως πρωθυπουργός θα προωθήσει μια σειρά αναγκαίους για το αστικό σύστημα εκσυγχρονισμούς, θα αποφύγει όμως τις διώξεις του μετέπειτα πραξικοπηματία Παπαδόπουλου και λοιπών υπευθύνων για το σαμποτάζ του Εβρου. Κατόπιν όλων αυτών, ο αγνός κατά τ' άλλα ενθουσιασμός των ΕΔΑϊτών/σών στο "Χαμένη Άνοιξη" κατεβαίνει ο γέρος από το Καστρί στην Αθήνα... κοιτάχτε πόσος κόσμος... "η δημοκρατία νίκησε", τι άλλο είναι παρά αυταπάτη;
Άλλωστε, ο θεσμός της μοναρχίας λειτούργησε ενοποιητικά για το αστικό σύστημα μπροστά στον κίνδυνο του ΔΣΕ, ενώ στη συνέχεια και ο θεσμός και οι αρμοδιότητές του - ιδίως ως προς τον έλεγχο του Στρατού και την ανάθεση εντολής για διαμόρφωση κυβέρνησης - συνιστούσαν έναν αναχρονισμό για το αστικό σύστημα και την ανάπτυξή του. Αυτό διαπέρασε όλα τα αστικά κόμματα. Εξ ου και ο αντιμοναρχικός Γ. Παπανδρέου ψήφισε υπέρ της επιστροφής Γεωργίου το 1946, ενώ ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, προσανατολισμένος πάντα στα αστικά συμφέροντα, συγκρούστηκε με το βασιλικό ζεύγος το 1962 και προώθησε την ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας, παρά την ισχυρότατη βασιλική πτέρυγα της ΕΡΕ. Ομοίως, η συμμαχία με τις ΗΠΑ - φυσικά με ανισότιμους όρους και δεσμεύσεις σε βάρος της Ελλάδας και με τη δυνατότητα παρέμβασής τους στην εσωτερική πολιτική ζωή - δεν αμφισβητούνταν από κάποιο αστικό κόμμα ή κάποιες αστικές πολιτικές δυνάμεις, οι οποίες πρόβαλαν απαιτήσεις για συνολικότερες διαπραγματεύσεις και συμφωνίες με τις ΗΠΑ, και στη συνέχεια και με την τότε ΕΟΚ, με στόχο πάντα την αναβάθμιση της Ελλάδας στο πλαίσιο αυτών των συμμαχιών. Ιδιαίτερο βάρος σε σχέση με αυτά δινόταν στο Κυπριακό. Για αυτό και η στάση των ΗΠΑ μεταβάλλεται σε σχέση με την κυβέρνηση του Κέντρου μετά τη μη ευόδωση των σχεδίων Άτσεσον.

Αλεξάνδρεια
Έξω από το σπίτι του Καβάφη.

Εν τέλει, αποτέλεσμα όλων αυτών των αντιθέσεων και των αδιεξόδων στο αστικό σύστημα ήταν η επιβολή της δικτατορίας το 1967.
Η αποκαλούμενη πάλι αποστασία βουλευτών της Ένωσης Κέντρου το 1965 - απεχθής ασφαλώς, αλλά όχι ανερμήνευτη στο πλαίσιο της κοινής αστικής στρατηγικής - και οι περιπτώσεις εξαγοράς ήταν παράγωγο του αστικού συστήματος και των τότε αντιθέσεών του, όχι αιτία του αντιδημοκρατικού χαρακτήρα του. Άλλωστε, οι μετακινήσεις βουλευτών και τα κατά περίπτωση προσωπικά ανταλλάγματα συνεχίζονται και μετά την κατάργηση της μοναρχίας το 1974 έως και σήμερα. Βασίζονται ακριβώς στη συμφωνία των αστικών κομμάτων ως προς τον στόχο, δηλαδή την εξυπηρέτηση της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας και οικονομίας, τη γεωστρατηγική αναβάθμιση και τη θωράκιση του αστικού κράτους. Το κίνημα των 70 ημερών ήταν μαζικότατο, λαϊκό και συγκινητικό ως προς τη μαχητικότητά του. Θα μπορούσε να είναι και ελπιδοφόρο, αν συνδεόταν σχεδιασμένα και αποφασιστικά με τις βαθύτερες αιτίες των προβλημάτων, με την ίδια δηλαδή την αστική εξουσία και την ανάγκη ανατροπής της ή τουλάχιστον με την de facto νομιμοποίηση του ΚΚΕ και την επιστροφή των εξόριστων. Ούτε και υπήρχε κάποιος ελιγμός ο οποίος αν γινόταν από το ΚΚΕ και την ΕΔΑ θα παρεμποδίζονταν οι αστικοί σχεδιασμοί. Η αστική εξουσία σε οποιαδήποτε μορφή της, αυτονόητα, απαντά με καταστολή όσο η ταξική πάλη αναπτύσσεται. Αυτό δεν σημαίνει "αιχμαλωσία" των εργατικών - λαϊκών δυνάμεων, αλλά κατάλληλη και εκ των προτέρων προετοιμασία τους για να αντιμετωπίσουν τη νέα φάση.
Είναι γεγονός - αναδεδειγμένο από το ίδιο το ΚΚΕ - η μη ύπαρξη στο ΚΚΕ εκείνη την περίοδο μιας προγραμματικής επεξεργασίας και μιας ανάλογης πολιτικής ετοιμότητας, οι οποίες θα στερέωναν ριζοσπαστικές συνειδήσεις, θα τις βάθαιναν, θα γεννούσαν και νέες, και θα θωράκιζαν από την αναπαραγωγή αυταπατών περί "συσπείρωσης δημοκρατικών δυνάμεων" και την περίοδο της μεταπολίτευσης. Ενδεικτικό είναι και απόσπασμα από τον Ανδ. Παπανδρέου, "έχασε (η ΕΔΑ) πολλούς από τους οπαδούς της που εντάχθηκαν στις αναπτυσσόμενες δυνάμεις της Κεντροαριστεράς στα πλαίσια της Ένωσης Κέντρου".⁵ Τα προγραμματικά αυτά προβλήματα όμως του ΚΚΕ και συνεπακόλουθα της ΕΔΑ, η αναζήτηση δηλαδή μιας συμμαχίας με τμήμα της αστικής τάξης και τους πολιτικούς της εκπροσώπους, ο σχηματισμός κυβέρνησης μαζί τους, το στάδιο της Εθνικής - Δημοκρατικής Αλλαγής εν ολίγοις, αναπαράγονται επαυξημένα στο "Χαμένη Ανοιξη", έστω με αντιφάσεις _και διαστρεβλωμένα.

Με την η Αντιγόνη Κερασιώτη το 1937
χρονιά του γάμου τους στην Αίγυπτο

Στο "Χαμένη Άνοιξη" επικρίνεται - και σωστά - η μη όξυνση της αντιπαράθεσης από μεριά της ΕΔΑ μετά τη δολοφονική ενέργεια με την έκρηξη νάρκης στον γιορτασμό του Γοργοπόταμου στις 29.11.1964 __ένα στέλεχος της ΕΔΑ εμφανίζεται να αγνοεί εσκεμμένα την πληροφορία για ενεργό ρόλο των ΗΠΑ στην ενέργεια. Όμως, προϋπόθεση για την είσοδο της ΕΔΑ σε αστική κυβέρνηση και την προώθηση μεταρρυθμίσεων, ακόμη και για αποδοχή της συνεργασίας από τον Γ. Παπανδρέου, ήταν η μη αμφισβήτηση των συντεταγμένων της εγχώριας αστικής τάξης. Και αυτή τη διάσταση είχαν τα κάθε λογής "θα σας ταράξουμε στη νομιμότητα" του Η. Ηλιού, αυτή τη διάσταση είχε η αφαίρεση από την " Αυγή", ύστερα από υπόδειξη του Γραφείου Εσωτερικού, του αποσπάσματος από την ανακοίνωση του ΚΚΕ για την κηδεία Γρ. Λαμπράκη το οποίο ανέφερε την ανάγκη κλιμάκωσης των κινητοποιήσεων.⁶
Η οπορτουνιστική διολίσθηση αφορούσε κλιμακωτά όχι μόνο το εσωτερικό του ΚΚΕ, αλλά και η ΕΔΑ γινόταν όχημά της. Όλα αυτά εφάρμοσαν μετέπειτα και τα ευρωκομμουνιστικά κόμματα, πόσο μάλλον σε συνθήκες νόμιμης λειτουργίας τους. Η κριτική όμως σε όλα τα παραπάνω απουσιάζει στο "Χαμένη Άνοιξη", ενώ η κριτική περιορίζεται στον διαχωρισμό "ηγεσίας - βάσης". Αντίθετα, προϋπόθεση για την ανάπτυξη της δράσης και της αντιπαράθεσης ή ακόμη για την προφύλαξη αγωνιστών από τις διώξεις, ήταν η ανασυγκρότηση των διαλυμένων από το 1958 παράνομων Οργανώσεων του ΚΚΕ __η ανασυγκρότησή τους μάλλον αντιμετωπίζεται στο "Χαμένη Άνοιξη" ως "ακατανόητη απόφαση από έξω". Το έδειξε αυτό στη διάρκεια της δικτατορίας η ίδρυση της ΚΝΕ και κατόπιν της Αντι-ΕΦΕΕ. Το δείχνει και η εμπειρία, ότι όπου υπάρχει ισχυρή Οργάνωση αναπτύσσονται και εστίες αντίστασης.
Ο Στρατής Τσίρκας και στο "Χαμένη Άνοιξη" αποδομεί πρόσωπα. Χιλιοειπωμένα είναι τα παρακάτω: Η ανάδειξη ενός προσώπου σε καθοδηγητική θέση, οι θέσεις τις οποίες εκφράζει, οι πράξεις του και οι όποιες αδυναμίες του αποτελούν πρώτιστα συλλογική απόφαση και λειτουργία, παρά ατομικό χαρακτηριστικό. Εκτός όμως από αυτά προκύπτει το ερώτημα: Αναδεικνύεται στο βιβλίο - και δικαίως ανάλογα την περίπτωση - ως απαράδεκτη η αντιμετώπιση συντρόφων/σων και αγωνιστών ως υπόπτων. Υπό ποια έννοια όμως είναι κάτι αποδεκτό ο επαναλαμβανόμενος χαρακτηρισμός Ακροναυπλιωτών, συντρόφων και σημαντικών αγωνιστών ως βρώμικων, ιδιοτελών και «ανθρωπάκια», και η προβολή όλων αυτών στη συνέχεια από οποιονδήποτε φιλελεύθερο ή σοσιαλδημοκράτη διανοούμενο απέναντι στο ΚΚΕ και το κάθε μέλος του;

Παρίσι 1937, ο Στρατής Τσίρκας
στο Β΄ Διεθνές Συνέδριο Συγγραφέων
για την Υπεράσπιση της Κουλτούρας
Ενάντια στον Φασισμό

Ας είμαστε ειλικρινείς. Το ζήτημα στο έργο του Στρατή Τσίρκα και στην ενασχόληση με αυτό δεν είναι το ένα ή το άλλο πρόσωπο, η μια ή άλλη συμπεριφορά και ο διοικητικός τρόπος στη διαμόρφωση και μεταφορά της πολιτικής γραμμής. Το ζήτημα είναι το περιεχόμενο της γραμμής και το ποια στάση επιλέγεται σε σχέση με μια σειρά ιστορικά γεγονότα: Το Κίνημα της Μέσης Ανατολής ήταν αναγκαίο και επιτυχές, ενώ το προγραμματικό έλλειμμα ήταν η μη διεκδίκηση της εξουσίας και στην Ελλάδα ή το Κίνημα ήταν άκαιρο και επιβαλλόμενο από τα πάνω; Πολιτική και οργανωτική αυτοτέλεια του ΚΚΕ στα Ιουλιανά ή πολιτική «ουράς» στην Ένωση Κέντρου; Χρειάζεται η αντιπαράθεση με το αστικό σύστημα συνολικά ή χρειάζεται η αναζήτηση μιας λύσης εντός του αστικού πολιτικού συστήματος η οποία «θα ανοίξει δρόμο», όπως το 1981, ή το 2015, δίχως την ανάγκη αμφισβήτησης και ρήξης; Το αστικό κράτος είναι από τη φύση του αντιλαϊκό και εχθρικό ή πρέπει να σώσουμε τους θεσμούς και να διασφαλίσουμε τη δικαιοσύνη; Η "Χαμένη Άνοιξη" και συνολικά η εργογραφία του Στρ. Τσίρκα κινούνται στη δεύτερη κατεύθυνση, εξ ου και γίνεται επίκληση σε αυτό κατά την εκάστοτε αναμόρφωση του αστικού συστήματος. Ως ΚΚΕ απαντάμε με το πρώτο σκέλος σε καθένα από τα παραπάνω "διλήμματα".

Στρατής Τσίρκας Lawrence Durrell, στο Life.
 Σκύρος, 1975 __Φωτ. του Γάλλου σκηνοθέτη Antoine Vitez.

• ·       _1. Αντρέας Καραντώνης, "Ενα διδακτικό κείμενο", Η Ελλάς, 15.11.1948.
• ·       _2. Γεώργιος Α. Λεονταρίτης, "Ανάμεσα σε δύο άκρα. Η πορεία του Κέντρου 1946-1967", εκδόσεις «Βιβλιοπωλείον της Εστίας», Αθήνα 1992, σ. 110.
• ·       _3. Πελοπόννησος, 11.11.1952.
• ·       _4. Κωνσταντίνος Καραμανλής, Αρχείο, Γεγονότα και Κείμενα, τόμος 4, εκδόσεις «Η Καθημερινή», Αθήνα 2005, σ. 347.
• ·       _5. Ανδρέας Παπανδρέου, «Η δημοκρατία στο απόσπασμα», εκδόσεις «Καρανάσης», Αθήνα 1974, σ. 272.
• ·       _6. Αρχείο του ΚΚΕ, Έγγραφο 482796. Απόφαση του Γρ. Κλιμακίου της ΚΕ του ΚΚΕ για την περικοπή της ανακοίνωσης της ΚΕ για την κηδεία του Γρ. Λαμπράκη, 1/1965.
  

                                      Με πληροφορίες από το Τμήμα Ιστορίας της ΚΕ του ΚΕ                   
_                 Από το Δοκίμιο ιστορίας
Ο λογοτεχνικός και καλλιτεχνικός κόσμος στη διάρκεια της δικτατορίας Η δραστηριότητα και η στάση των πνευματικών δημιουργών το διάστημα 1967-1974 δεν ήταν φυσικά ενιαία, αλλά προσδιορίστηκε από την ταξική και πολιτική τους τοποθέτηση. Ένα τμήμα δημιουργών συμβιβάστηκε με τη δικτατορία χωρίς απαραίτητα να συνεργαστεί μαζί της. Είναι χαρακτηριστικά όσα έγραψε ο Σπόρος Πλασκοβίτης:^{2535 __}«Στην Ελλάδα του ’67 το παλιό, μεταχειρισμένο δόγμα “η Τέχνη για την Τέχνη” στάθηκε σανίδα σωτηρίας -πράξη και κατοχύρωση- για πολλούς από τους “καθιερωμένους” συγγραφείς και καλλιτέχνες που βρέθηκαν ξαφνικά κάτω από το ηθικό δίλημμα του απριλιανού πραξικοπήματος. Θέλησαν να συνεχίσουν την πνευματική τους δραστηριότητα γράφοντας όπως έγραφαν... Αλλά πώς; Έστω καί με λογοκρισία; ... Έστω και με την παράλληλη απαγόρευση άλλων βιβλίων ... Έστω και με τη διάλυση και την εκπαραθύρωση αρχείων και επίπλων ενός -του αρχαιότερου- από τα τρία λογοτεχνικά σωματεία του τόπου; __Σημείωση Δοκιμίου: Της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών. “Ναι” είπαν, “έστω κι έτσι...”»²⁵³⁶
Από την άλλη, πολλοί δημιουργοί -κινούμενοι προηγούμενα «εντός των τειχών» ή στον οπορτουνιστικό χώρο- επέλεξαν αρχικά τη «σιωπή» ως πράξη γνωστοποίησης της επικρατούσας ανελευθερίας.²⁵³⁷ Έπειτα, ορισμένοι φιλελεύθεροι αστοί δημιουργοί, αναλογιζόμενοι την απουσία τους από την αντικατοχική δραστηριότητα και τις επιπτώσεις της στην απήχηση των ιδεών τους, την εξάντληση της μετεμφυλιακής πολιτικής λειτουργίας και την πιθανότητα ενίσχυσης του κομμουνισμού από τον αντιδικτατορικό αγώνα, διαμόρφωσαν ένα πλαίσιο αντίθεσης στο καθεστώς. Η αντίληψή τους, υπό το συχνά χρησιμοποιούμενο όρο «επίμαχο κέντρο»,2538 περιλάμβανε τα ακόλουθα: Καταδίκη της αναστολής των συνταγματικών ελευθεριών και της επιβαλλόμενης λογοκρισίας, πρόβλεψη μιας εθνικής καταστροφής, αντικατάσταση της δικτατορίας από μια αστική κοινοβουλυτική δημοκρατία
²⁵³⁵. Ο Σπ. Πλασκοβίτης εντάχτηκε στη «Δημοκρατική Άμυνα» και φυλακίστηκε στην Αίγινα.
²⁵³⁶. Σπ. Πλασκοβίτης, «Χρόνια μνήμης και αμνημοσύνης», Η Λέξη, τεύχ. 63-64 (4- 5/1987), σελ. 242.
²⁵³⁷. Η Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ έγραφε ότι ήταν ο Στρατής Τσίρκας εκείνος που έριξε την «ιδέα μιας επίθεσης σιωπής από μέρους όλων των πνευματικών ανθρώπων, δηλαδή να μη δημοσιεύσουμε ούτε άρθρο, ούτε βιβλίο, ούτε περιοδικό λογοτεχνικό να υπάρξει» _Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ, «Ημερολόγιο οχτώ ημερών», Η Λέξη, τεύχ. 63-64 (4-5/1987), σελ. 337.
Το καλοκαίρι του 1961 ο Στρατής Τσίρκας διαγράφηκε από την КО του ΚΚΕ στην Αίγυπτο για το έργο του η Λέσχη που θεωρήθηκε υβριστικό για τους αγωνιστές της  Μέσης Ανατολής. Προηγουμένως _10.7.1961, του ανακοινώθηκε η κριτική για το βιβλίο (Αρχείο ΚΚΕ-Έγγραφο 29793, Έκθεση της αντιπροσωπείας της Κ.Ε. πάνω στα συζητήθηκαν με τον σ. Αγησίλαο στις 10/7/61 ύστερα από την ανακοίνωση της από σης της Κ.Ε. της Π.Ο.Ε.Α. της 29/6/61)
Έντονη ήταν η αντιπαράθεση και για το έργο Τσίρκα Αριάγνη από την τριλογία Ακυβέρνητες Πολιτείες. Κατά τον Μάρκο Αυγέρη «καταγίνεται με πάθη μικρόχαρα και μας δίνει έναν παρδαλό κόσμο χωρίς γενναιότητα, εξαθλιωμένο και χωρίς διέξοδο, (...) το μόνο εσωτερικό θερμό ρεύμα που ανακαλύπτει κανείς είναι μια άγρυπνη φιλαρέσκεια και πάθος που του εμπνέουν κάποιες ανομολόγητες εχθρότητες προς ανθρώπους που ήρθε σε σύγκρουση μαζί τους και φυσικά η συγγραφική φιλοδοξία του και ο αλαζονικός τόνος στους αφορισμούς και στις κρίσεις του. (...) Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός δεν είναι μια μέθοδος γραφής, αλλά ένας ηθικός προσανατολισμός της τέχνης. Η άλλη αρχή έρχεται σα συμπλήρωμα της προηγούμενης