Δανάη 🎶 “Αηδόνι” του τραγουδιού και του 👊 αγώνα

Κατά την ελληνική μυθολογία, η Δανάη ήταν μοναχοκόρη του Ακρισίου, βασιλιά του Άργους, και της Ευρυδίκης, κόρης του Λακεδαίμονα. Ήταν μητέρα του ημίθεου ήρωα Περσέα. Τα κύματα _λένε, έφεραν τη λάρνακα στις ακτές της Σερίφου, όπου μπλέχτηκε στα δίκτυα ενός ψαρά, αδελφού του βασιλιά Πολυδέκτη.

Ea voluntate Iovis delata est in insulam Seriphum,
quam piscator Dictys cum invenisset, effracta ea vidit mulierem cum infante,
quos ad regem Polydectem perduxit,
qui eam in coniugio habuit et Perseum educavit in templo Minervae

Ο βασιλιάς Ακρίσιος είχε λάβει ένα χρησμό, σύμφωνα με τον οποίο θα τον σκότωνε ο εγγονός του. Γι' αυτό, αποφάσισε να κλειδώσει τη Δανάη μαζί με την τροφό της σε μια υπόγεια φυλακή της οποίας οι τοίχοι είχαν επενδυθεί με μεταλλικές πλάκες. Τη Δανάη, όμως, ερωτεύθηκε ο Δίας, που μεταμορφώθηκε σε χρυσή βροχή και έτσι εισχώρησε, από μία χαραμάδα, στη φυλακή της. Από την ένωση αυτή γεννήθηκε ο Περσέας.

"Εβγα Δανάη στη σκηνή \ με τη γλυκιά σου τη φωνή \ που τις καρδιές τυλίγει, \ με δυο τραγούδια σου απαλά \ αλλιώτικα η ζωή κυλά \ και άλλα νιώθει ρίγη...", έλεγε ο θεατρικός συγγραφέας Δημήτρης Γιαννουκάκης (1938) για την Δανάη, το «αηδόνι του έρωτα», την τραγουδίστρια του Αττίκ με τη βελούδινη φωνή. Για την τραγουδίστρια, που έγινε μύθος μέσα από τις αξεπέραστες ερμηνείες της, αλλά και μέσα από την πολυσήμαντη δημιουργική προσφορά της στα Γράμματα. Γιατί, εκτός από σπουδαία ερμηνεύτρια, στιχουργός, συνθέτης, συγγραφέας και ποιήτρια, η Δανάη Στρατηγοπούλου - Χαλκιαδάκη, με τη μεταφραστική πένα της, "έφερε" στην Ελλάδα τα ποιητικά "Άπαντα" ενός από τους μεγαλύτερους ποιητές του 20ού αιώνα, ποιητή όχι μόνον της Χιλής και της Λ. Αμερικής, αλλά και των αδικημένων λαών του πλανήτη όλου, του Πάμπλο Νερούδα. Άνθρωπος προικισμένος με πολλά πνευματικά και ψυχικά χαρίσματα, η Δανάη παραμένει αγωνίστρια της ζωής, όπως άλλωστε ήταν πάντα: Είτε ως πρωτόβγαλτη στη "Μάντρα" του Αττίκ, είτε ως ασυμβίβαστη ψυχή στα χρόνια της Αντίστασης, είτε ως ακούραστο δημιουργικό πνεύμα στη μακρινή Χιλή - τόπο αυτοεξορίας της την περίοδο της χούντας. Γιατί, πέρα από την αποθέωση που γνώρισε, η Δανάη "γεύτηκε" και τις πίκρες, και το κυνηγητό και τη φυλακή και την εξορία.

Το βιβλίο _εκδόσεις "Άγκυρα" της Πόπης Μαγούλα - Γαϊτάνου "Το αηδόνι του έρωτα _Η ζωή και το έργο της ιέρειας της Τέχνης Δανάης Στρατηγοπούλου", (συνοδεύεται από CD με σπάνιες ερμηνείες της Δανάης) υπήρξε πολύτιμος οδηγός στο "ταξίδι" μας στις "θάλασσες" της μακρόχρονης πολυδαίδαλης πορείας της. Σε αναγνώριση της μεγάλης καλλιτεχνικής και πνευματικής προσφοράς της στον ελληνικό πολιτισμό, η Δανάη έχει παρασημοφορηθεί με το Μετάλλιο της Πόλης των Αθηνών. Για την προσφορά της στον αγώνα κατά τη γερμανική Κατοχή, της έχει απονεμηθεί Μετάλλιο με Δίπλωμα από την Πανελλήνια Ένωση Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης, για τα 50 χρόνια από την ίδρυση του ΕΑΜ. Για την προσφορά της στον πολιτισμό της Χιλής και το λαό της, τιμήθηκε από τη Δημοκρατία της Χιλής με το παράσημο Orden Libertador Bernardo O' Higgins.

              Στη «Μάντρα» του Αττίκ
Ήταν στα τέλη του 1935, όταν η Δανάη Στρατηγοπούλου βρίσκεται για πρώτη φορά μπροστά στον διάσημο πρωτεργάτη της θρυλικής «Μάντρας», τον Αττίκ. Η πρώτη ακρόαση τής δίνει το «διαβατήριο» για την έναρξη των εμφανίσεών της στη «Μάντρα», εκεί όπου χρίστηκε ως η ιδανική ερμηνεύτρια του ανεπανάληπτου Κλέονα Τριανταφύλλου (Αττίκ). «Ερμήνευα», αναφέρει η Δανάη, «τους εξαίσιους στίχους του Αττίκ - όπως και κάτι διαμάντια του Χαιρόπουλου - απλώς μελωδικά, αντί να τα λέω σε πρόζα. Ο Αττίκ ήξερε τι είδους φωνή θα χρησιμοποιούσα. Καταπληκτικές φωνές υπάρχουν πάντα και με διεθνή ακτινοβολία. Αλλά έλειπαν οι ερμηνευτικές ευαισθησίες». Γι' αυτό και ο Αττίκ, όταν έφτανε να αναγγείλει στο πρόγραμμα την Δανάη, αφού κοσμούσε με χίλια δυο στολίδια όλους τους καλλιτέχνες του, φώναζε μόνο μία και μόνη φρασούλα: «Και τώρα το βαρύ πυροβολικό της "Μάντρας", η Δανάη». Κι όπως έγραφε ο Αλέκος Λιδωρίκης, τον Απρίλιο του 1943: «Με την απλή μα ζεστή φωνή της, με την πολύτροπη ιδιοσυγκρασία της, με το μυστήριο της παιδιάστικα ανήσυχης ψυχής της, παρθενική και αμαρτωλή, ωραία και άσχημη, εύθυμη και μελαγχολική, αλλά ποτέ desperado είναι η Δανάη. Ποιος δεν την άκουσε, έστω και μια φορά στο "Θα ξανάρθεις, όσα χρόνια κι αν περάσουν θα ξανάρθεις...", στα τραγούδια του Αττίκ και του Λαλάκη Χαιρόπουλου; Ποιος δεν τη χάρηκε σαν Ανταλούζα, την αθάνατη Παλόμα, τη Μαδριλένα, τη Μαγιάρ, σε καντσονέτες σπανιόλικες, συναρπαστικές, που την απόδοσή τους θα ζήλευε ακόμη και αυτή η Ράκελ Μέλερ; Μα, πάνω απ' όλα, η Δανάη είναι Ρωμιά στη σκέψη, στην εκδήλωση, στους πόθους...».

Με το πέρασμα του χρόνου, η Δανάη έχει πλέον καθιερωθεί ως μεγάλη τραγουδίστρια, όχι μόνο στη «Μάντρα», αλλά και στη συνείδηση του κόσμου. Οπου κι αν τραγούδησε στη συνέχεια, σε θέατρα, σε κέντρα, γνωρίζει το θαυμασμό, τη λατρεία. Η ύπαρξή της - συνυφασμένη απόλυτα με τον πιστό, μελωδικό της σύντροφο, την κιθάρα της. «Θα σας παρουσιάσουμε τη Δανάη με την κιθάρα της», ήταν η φράση που ανακοίνωνε κάθε εμφάνισή της, σε κέντρο, σε ραδιόφωνο, σε θέατρο.

Ανυπότακτη αγωνίστρια

Με τον πόλεμο του 1940, η Δανάη βρίσκεται στο δικό της χαράκωμα. Με τη φωνή και την κιθάρα της, προσπαθεί να επουλώσει τις πληγές της ψυχής των τραυματιών. Ανάμεσά τους και ο συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης. «Από το πρωί μέχρι το βράδυ, γύριζα από νοσοκομείο σε νοσοκομείο, από κρεβάτι σε κρεβάτι, από τραυματία σε τραυματία. Ολομόναχη. Με την κιθάρα και τον πατριωτικό μου πυρετό. Πόσα τραγούδια έλεγα κάθε μέρα; Πόσες ώρες πετσόκοβα τα δάχτυλά μου στις χορδές της κιθάρας, ούτε που το σκέφτηκα ποτέ μου. Ενα τραγούδι δεν αντικαθιστά ένα ακρωτηριασμένο μέλος.... Η καλλιτέχνις δεν επιδένει πληγές, ούτε κάνει ενέσεις. Προσφέρει το τραγούδι της, τη μουσική, ως αναισθητικό των πόνων και βάλσαμο για τα ψυχικά τραύματα της νοσταλγίας και της αποθάρρυνσης». Μετέχοντας στην Εθνική Αλληλεγγύη, η Δανάη δίνει το δικό της αγώνα κατά των κατακτητών και μεταβάλλει την κιθάρα της σε όργανο «πολέμου». «Στη σαρανταπεντάχρονη τραγουδιστική μου σταδιοδρομία», αναφέρει, «ποτέ άλλοτε δε θυμάμαι να τραγούδησα σε τόσο ενθουσιώδες κοινό, όσο στην Κατοχή. Βλήματα φονικά αποτελούσαν τα δημοτικά μας τραγούδια και οι διφορούμενες μαντινάδες. Είδα νέους να ζητωκραυγάζουν στο άκουσμα των κλέφτικων τραγουδιών μας. Ηλικιωμένους να κλαίνε από συγκίνηση με το "Ο Γερο-Δήμος πέθανε, ο γερο-Δήμος πάει...". Μου φιλούσαν τα χέρια, ζητούσαν περισσότερα τραγούδια, τα είχαν ανάγκη». Και παράλληλα, αφοσιωμένη στην Εθνική Αντίσταση του λαού μας (στην Κατοχή, η Δανάη κυκλοφορούσε με το ψευδώνυμο Ελένη Σοφιανοπούλου), αγωνιζόταν να εξασφαλίσει λίγο φαγητό για τους πεινασμένους, να μεταφέρει ένα πατριωτικό μήνυμα, να βοηθήσει κάποιον που κινδύνευε.

Η στάση της - ανυπότακτη και στους χώρους που εμφανιζόταν, καθώς δεν παρέλειπε στα χρόνια που όλα τα πλάκωνε η σκλαβιά, μαζί με «τους Χαιρόπουλους και τους Αττίκ» της, να ερμηνεύει και δημοτικά τραγούδια. Η τόλμη της να τραγουδήσει τη «Σαμιώτισσα» το 1942, στο «Αλσος» όπου εμφανιζόταν, τη φέρνει για μια ακόμη φορά αντιμέτωπη με τους κατακτητές. Με την κατηγορία της υποδαύλισης επαναστατικών διαθέσεων, φυλακίζεται από τους Γερμανούς και στη συνέχεια ζει την αγωνιώδη κούρσα της καταδίωξής της. Στα χρόνια της Κατοχής, γνωρίζεται με τον ΕΑΜίτη συναγωνιστή της Γιώργο Χαλκιαδάκη, τον οποίο παντρεύεται το 1945, αλλά χάθηκε πρόωρα. Η μαχόμενη αγωνίστρια δε διώχτηκε μόνον από τους Γερμανούς, καθώς η καταδίωξή της συνεχίστηκε και μεταπολεμικά από τα Τάγματα Ασφαλείας. Ενα βράδυ στο «Αλσος» την κατέβασε κάτω μια παρακρατική οργάνωση με τα πολυβόλα. «Μου είπαν, εσύ είσαι Βουλγάρα, δεν πρέπει να τραγουδάς στην Ελλάδα». Με την ίδια λογική που της αποδόθηκε η «βουλγαρική ιθαγένεια», έκλεισαν τότε για την Δανάη και οι δίαυλοι επικοινωνίας της με το κοινό. «Με έκοψαν από το ραδιόφωνο, με έκοψαν από παντού», αναφέρει.

Στη Χιλή, τη "δεύτερη πατρίδα"

Τον Ιούλιο του 1965, η Δανάη φτάνει για πρώτη φορά στη Χιλή, όπου ζει η αδελφή της Μίρκα. «Ηταν μοιραίο για μένα να βρεθώ εκεί, άλλαξε η ζωή μου...», έλεγε χρόνια αργότερα, αναπολώντας τη Χιλή του Αλιέντε και του Νερούδα, που πάντα ποθεί να ξαναδεί. Η γνωριμία της με τον Πάμπλο Νερούδα και το μοναδικό πνεύμα του ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στη ζωή της Δανάης. «Με τη συνεργασία μας με τον Νερούδα», αναφέρει, «που περιλάμβανε και ένα καταπληκτικό έργο που το θεωρώ άθλο, την επιτυχημένη δηλαδή έκδοση ενός δίσκου με τραγούδια βασισμένα σε ποίηση Νερούδα και σύνθεση δική μου, που τα τραγούδησα στα χιλιανά - και ήταν η πρώτη φορά που μελοποιείτο ποίηση του Νερούδα - μου δόθηκε η ευκαιρία να τον γνωρίσω καλύτερα σαν άνθρωπο». Η συνεργασία με τον κορυφαίο ποιητή έδωσε στην Δανάη την ευκαιρία, την έμπνευση να προχωρήσει στις μεταφράσεις του έργου του. Στο διάστημα της πρώτης εξάμηνης παραμονής της στη Χιλή (περιμένοντας να γνωρίσει τον Νερούδα), η Δανάη τελειοποίησε τις γνώσεις της στα ισπανικά και βοήθησε αποτελεσματικά τον σπουδαίο Χιλιανό ελληνιστή Μιγέλ Καστίγιο Ντιντιέ να μεταφράσει στα Ισπανικά την «Οδύσσεια» του Νίκου Καζαντζάκη.

Στο ίδιο διάστημα πραγματοποιεί συναυλίες, μαγεύοντας Χιλιανούς, Αργεντινούς και Περουβιανούς με τη φωνή της, ενώ μετέχει σε επιστημονική ερευνητική αποστολή στη Γη του Πυρός και ασχολείται με τη Λαογραφία. Τρεις μήνες μετά την επιστροφή της στην Αθήνα, η χούντα των συνταγματαρχών γίνεται η αιτία να πάρει το δρόμο της αυτοεξορίας πλέον στη Χιλή, όπου θα μείνει έξι χρόνια. Ζει στο ρυθμό της πνευματικής ζωής της Χιλής και διορίζεται τακτική καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Σαντιάγκο, όπου διδάσκει στα ισπανικά Ελληνική Λαογραφία και Δημοτική Ποίηση. Η Δανάη μεταφράζει το «Κάντο Χενεράλ» (11 τόμοι), που βραβεύεται σε διεθνή διαγωνισμό της Λειψίας, μπολιάζοντας τα κείμενά του με αποδόσεις που έχουν την προσωπική της σφραγίδα. Ακολουθεί ένας ποταμός λογοτεχνικών, ποιητικών, λαογραφικών έργων και άρθρων της, που προβάλλουν την Ελλάδα, όπως το «Cantos de los Griegos», που περιλαμβάνει μεταφρασμένα στα ισπανικά γνωστά δημοτικά μας τραγούδια. Γίνεται μέλος του «Κέντρου Βυζαντινών και Νεοελληνικών Μελετών», στο οποίο συμμετέχουν συνάδελφοί της καθηγητές όπως οι Μιγέλ Καστίγιο, Εκτορ Χερέρα κ.ά.

Τρέφοντας απεριόριστο θαυμασμό για τον Νερούδα, τον «Όμηρο του 20ού αιώνα της αμερικάνικης κοσμογονίας» και την τέχνη του, η Δανάη αναφέρει μεταξύ άλλων: «Είναι ο άνθρωπος που ταυτίστηκε με τον κόσμο της δουλιάς, τον πάντα αδικημένο σ' αυτόν τον πλανήτη. Και όχι με λόγια. Είναι ο ποιητής, που η ποίησή του δεν είναι καμωμένη από λόγια, αλλά από έργα. Ο στίχος του είναι έργο - ποίημα. Το βλέπεις, το πιάνεις στη χούφτα σου, το ακουμπάς στην καρδιά σου κι ακούγεται διπλό τικ - τακ...». Αυτή τη μεγάλη ποίηση ακούμπησε στην καρδιά της η Δανάη, αφουγκράστηκε την ομορφιά και το μεγαλείο της και την έφερε κοντά στον ελληνικό λαό μέσα από σπουδαίες μεταφράσεις. Η ελληνική ευαισθησία της έσμιξε «με τον αντρίκειο χιλιανό λόγο και γέννησε στα Γράμματά μας τον Ελληνα Νερούδα» όπως έγραφε ο Γιάννης Ρίτσος, αναφερόμενος στο μεταφραστικό έργο της. Η Δανάη, ζώντας στη Χιλή τις μέρες της ανάτασης του 1970, τότε που εκλέχτηκε Πρόεδρος ο Αλιέντε, αναπολεί: «Η συγκίνησή μου δεν περιγράφεται, όταν σε λίγο χρόνο από την ανάληψη των καθηκόντων του, ο Πρόεδρος Σαλβατόρ Αλιέντε απευθύνει προσκλητήριο πρόσταγμα στα πέρατα του κόσμου. "Ελάτε να δείτε τι έχουμε καταφέρει στη Χιλή". Προσωπικότητες από όλο τον κόσμο συρρέουν στην πρωτεύουσα του Σαντιάγο... Στη μεγάλη εκδήλωση που ακολούθησε αυτό το προσκλητήριο, στο Δημοτικό Θέατρο της Χιλής, μπροστά σε προσωπικότητες διεθνούς κύρους και μυριάδες κόσμου, ήμουνα η επίσημη διερμηνέας στα ισπανικά». Το πραξικόπημα της στρατιωτικής χούντας του Πινοτσέτ, ο βίαιος θάνατος του Αλιέντε και λίγο μετά του Νερούδα οδηγούν την Δανάη και πάλι στην Ελλάδα, μετά από εξάχρονη απουσία. Ομως, η Χιλή, ο λαός της, η ποίησή της πάντοτε τη συνοδεύουν. Εξάλλου, όπως λέει, «η Χιλή έγινε η δεύτερη πατρίδα μου. Και, βέβαια, ο Πάμπλο Νερούδα έγινε ο αγαπημένος μου φίλος. Ως την ώρα που κι εκεί τα τανκς ισοπέδωσαν τη Χιλή και τον Νερούδα». Η βράβευσή της με το παράσημο Orden Libertador Bernardo O' Higgins της Δημοκρατίας της Χιλής - απονέμεται σε εξέχουσες προσωπικότητες των Γραμμάτων, Τεχνών και Πολιτικής - είναι το «ευχαριστώ» του χιλιανού λαού για την προσφορά στον πολιτισμό τους, για τη διάδοση του έργου του Νερούδα, αλλά και της Γαβριέλας Μιστράλ, της Χιλιανής ποιήτριας που επίσης βραβεύτηκε με Νόμπελ.

  Δεν μας έμαθε μόνο "...
  Τι είναι αυτό που το λένε αγάπη", αλλά και
  το πώς αγωνίζονται

Η Δανάη Στρατηγοπούλου δεν χωράει σε «αφιερώματα». Το κατάλαβα _γράφει η Σεμίνα Διγενή στο Ριζοσπάστη, το 2005, όταν ετοίμαζα για εκείνη μια τρίωρη τηλεοπτική εκπομπή, που είναι μέσα στις τρεις καλύτερες της πορείας μου. Ήταν τότε 92 χρόνων. Ακμαία όμως, κεφάτη, αεικίνητη, με χιούμορ, τραγούδησε, χόρεψε, αποκάλυψε, συγκινήθηκε, διασκέδασε. Όμως τελικά δεν χώρεσε σε εκείνο το τρίωρο.

«Ισως να μην υπήρξε άλλος δημοσιογράφος στον πλανήτη που να κατάφερε να φιλοξενήσει σε στούντιο ένα ...φυσικό φαινόμενο». Έτσι είχα ξεκινήσει την παρουσίασή της, χρησιμοποιώντας τον χαρακτηρισμό που της είχε δώσει παλαιότερα ο Κώστας Γεωργουσόπουλος. Είχα απέναντί μου έναν ζωντανό μύθο. Την πιο πολυτραγουδισμένη και την πιο πολυδισκογραφημένη ...δημοσιογράφο και συγγραφέα! Είχα συγκεντρώσει γύρω της μια παρέα που ήμουν σίγουρη πως θα της άρεσε. Την πρέσβειρα της Χιλής Σοφία Πρατς, την κόρη της, την ξεχωριστή ερμηνεύτρια Λήδα (σσ. του ντουέτου Λήδα-Σπύρος, τραγουδοποιό και ποιήτρια Ειρήνη Λήδα Χαλκιαδάκη), τις τραγουδίστριες Σωτηρία Λεονάρδου, Αντζελα Ζήλεια, Πόπη Αστεριάδη, Ελένη Δήμου, Ελένη Ροδά, Βάσω Χαρακίδα, Ευριδίκη κ.ά. Μαζί μας και την παιδική χορωδία του Σ. Λάμπρου και, σε ζωντανή σύνδεση, την τότε ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ - και αγαπημένη της φίλη - Αλέκα Παπαρήγα. Θυμάμαι πως μόλις συναντηθήκαμε, η Δανάη έκανε μία πολύ γλυκιά και συγκινητική κίνηση. Μου έδωσε κάτι τυλιγμένο σε χαρτοπετσέτα. «Σου δίνω», μου είπε, «ό,τι πιο αγαπημένο έχω. Αυτό το ξύλινο σταυρουδάκι». Την ευχαρίστησα με μια ζεστή αγκαλιά και της έκανα κι εγώ το συμβολικό δώρο μιας κιθάρας, για όλα τα δώρα που μας έχει κάνει εκείνη.
«Πόσα χρόνια τώρα, μας κάνεις δώρα;», την ρώτησα.
«Ε, δεν θα 'ναι 250 χρόνια;», απάντησε γελώντας. Και αμέσως μετά διόρθωσε:
«Γεννήθηκα 8 Φεβρουαρίου του 1913».

Είχε τη ρωγμή της εποχής στο βλέμμα

Γεννήθηκε στο Μεταξουργείο. Οικογένεια εύπορη, αριστοκρατική. Περνά τα παιδικά της χρόνια στη Γαλλία, σπουδάζει Οικονομικά και Πολιτικές Επιστήμες. Ύστερα έρχεται η μουσική και η Δανάη αποδεικνύει πως δεν είναι απλώς μια βελούδινη φωνή του Μεσοπολέμου, ούτε μόνο το «αηδόνι του Αττίκ». Είναι μια γυναίκα που τραγουδάει σαν να δίνει μάχη, μεταφράζει σαν να οργανώνει αντίσταση, ζει σαν να μη χρωστάει τίποτα στους ισχυρούς. Καλλιτέχνιδα «από τα κάτω», με τη ρωγμή της εποχής στο βλέμμα, με την κιθάρα, όπλο, με ψυχή που δεν υπέγραφε «συμβιβασμούς». Από τα τέλη του 1935, όταν βρίσκεται μπροστά στον Αττίκ, η ζωή της μπαίνει σε τροχιά υψηλή και επικίνδυνη. Η πρώτη ακρόαση της δίνει το διαβατήριο για τη «Μάντρα». Η ίδια έλεγε: «Ερμήνευα απλώς μελωδικά, αντί να τα λέω σε πρόζα». Ο Αττίκ το καταλαβαίνει. Γι' αυτό, όταν την παρουσιάζει, λέει: «Και τώρα το βαρύ πυροβολικό της "Μάντρας", η Δανάη». Δεν είναι κομπλιμέντο. Είναι διάγνωση. Γιατί η Δανάη έχει μέσα της κάτι πιο ισχυρό από τη φωνή, την ανησυχία της ασυμβίβαστης γυναίκας, το «μυστήριο της παιδιάστικα ανήσυχης ψυχής», όπως έγραφαν. Και μια ελληνικότητα που δεν είναι φολκλόρ, αλλά στάση ζωής.

Οι άγνωστοι αγώνες της
και η φιλία με την Αλέκα Παπαρήγα

Με τον πόλεμο του 1940, πάει εκεί που πονάει ο λαός, στα νοσοκομεία. Και εδώ υπάρχει ένα λιγότερο «διαφημισμένο» κομμάτι της ζωής της, η καθημερινή, επίμονη διαδρομή ανάμεσα σε κρεβάτια τραυματιών. Το περιγράφει σχεδόν σαν αναφορά καθήκοντος: «Από το πρωί μέχρι το βράδυ... Από κρεβάτι σε κρεβάτι... Ολομόναχη. Με την κιθάρα και τον πατριωτικό μου πυρετό». Και για να μη γίνει η τέχνη της «παρηγοριά» που ξεπλένει την πραγματικότητα, βάζει το μαχαίρι στην αλήθεια: «Ένα τραγούδι δεν αντικαθιστά ένα ακρωτηριασμένο μέλος. Προσφέρει όμως αναισθητικό των πόνων». Στην Κατοχή δεν μένει «ουδέτερη». Μπαίνει στον ΕΑΜικό αγώνα και κυκλοφορεί με ψευδώνυμο, κάνει οργανωμένη στράτευση. Λέγεται «Ελένη Σοφιανοπούλου».

Τρέχει να εξασφαλίσει λίγο φαγητό για τους πεινασμένους, να μεταφέρει ένα πατριωτικό μήνυμα, να βοηθήσει κάποιον που κινδύνευε. Αυτά δεν είναι ρομαντικά στιγμιότυπα. Είναι παράνομη δράση, ρίσκο, φόβος που τον καταπίνεις για να μην καταπιεί ο φόβος τους άλλους. Κι ύστερα έρχεται το τραγούδι ως πολιτικό μήνυμα με κώδικα. Η ίδια λέει: «Βλήματα φονικά αποτελούσαν τα δημοτικά μας τραγούδια και οι διφορούμενες μαντινάδες».

Δεν τραγουδούσε "αθώα"
Και το κοινό το καταλάβαινε__

«Είδα νέους να ζητωκραυγάζουν. Ηλικιωμένους να κλαίνε από συγκίνηση. Μου φιλούσαν τα χέρια, ζητούσαν περισσότερα τραγούδια, τα είχαν ανάγκη».
Ποια πλατφόρμα, ποια «επικοινωνία», ποιο σύγχρονο «μήνυμα» μπορεί να συγκριθεί με τα δεκάλεπτα χειροκροτήματα στο Πεδίον του Άρεως, μέσα στη σκοτεινιά της σκλαβιάς;

Επιστρέφουμε σε εκείνη την εκπομπή, με την Αλέκα Παπαρήγα να λέει: «Οι καλεσμένες σου κι εσύ, Σεμίνα, είστε πάρα πολύ τυχερές που την έχετε δίπλα σας».
Σ.: Ακριβώς! Εσείς, κα Παπαρήγα, πώς αισθάνεστε για την Δανάη;
Αλ. Π.: Είναι κάτι εντελώς αυθεντικό αυτό που θα σας πω, δεν είναι πολιτικό. Καταρχάς, όταν την βλέπω ή την ακούω ή την θυμάμαι, την παρομοιάζω με ένα λουλούδι που δεν μαραίνεται ποτέ.
Τα πρώτα μου ακούσματα στο τραγούδι συνδέονται με την Δανάη, χωρίς να έχω καμία εικόνα για την πολιτική της δραστηριότητα και την αγωνιστική της δράση, αλλά μου ταίριαζαν πάρα πολύ από μικρό παιδί. Όταν αργότερα έμαθα την πραγματική ιστορία της, τότε βεβαίως την αγάπησα πιο πολύ. Αλλά την αγαπώ και για έναν ιδιαίτερο λόγο. Ενώ είναι ένας άνθρωπος με μια συγκλονιστική ζωή, πάρα πολύ δυναμική, ταυτόχρονα η ίδια δεν είναι κραυγαλέα.

Σ.: Πώς το εννοείτε αυτό;
Αλ. Π.: Δηλαδή, τι θέλω να πω, υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι αυτό που κάνουν το μεγαλοποιούν. Η Δανάη δεν το μεγαλοποίησε. Τα επιτεύγματά της κατάφερε να είναι κραυγαλέα και η ίδια να είναι χαμηλών τόνων και μετρημένη. Αυτό δεν είναι εύκολο να το πετύχεις.
Σ.: Το επιτυγχάνει αυτό, κα Παπαρήγα, ένα συγκεκριμένο είδος ανθρώπων, με συγκεκριμένη κοσμοθεωρία, οι αριστεροί. Αυτήν την εντύπωση έχω.
Αλ. Π.: Ναι, βέβαια, αλλά νομίζω είναι και κάτι στην ιδιοσυγκρασία της. Είναι και η παιδεία της που έπαιξε ρόλο. Μεγάλωσε με γονείς καταπληκτικούς, που της έμαθαν κάποια πράγματα από την αρχή και ήξερε πολύ καλά πώς να συμπεριφέρεται.
Σ.: Ισως και η εποχή βοήθησε, κάπως...
Αλ. Π.: Ισως, γιατί σήμερα τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Σήμερα υπάρχει η κραυγή χωρίς περιεχόμενο, χωρίς ευαισθησία.
Δανάη: Θέλω πολύ να ευχαριστήσω την Αλέκα, να την συγχαρώ, γιατί είναι πολύ σπουδαία γυναίκα. Σε μια δύσκολη πραγματικά στιγμή, όταν το σπίτι μου στη Ραφήνα έπιασε φωτιά, με βοήθησε πολύ. Αλλά ήθελα να πω ότι κραυγαλέα όντως δεν υπήρξα ποτέ, προσπαθώ να είμαι - όσο είναι δυνατόν και όσο επιτρέπει η εποχή μας - σεμνή.
Αλ. Π.: Το ΚΚΕ ξέρει να εκτιμά τους ανθρώπους που κοσμούν τη χώρα, τον λαό και τους αγώνες του, όσο μπορεί. Της χρωστάμε πολλά. Αυτό ήθελα να πω.

Δεν μας έμαθε μόνο «Τι είναι αυτό που το λένε αγάπη»,
αλλά και το πώς αγωνίζονται _ «Πήγα και φυλακή και τα λοιπά και τα λοιπά»

Σ.: Παραήσουν μαχητική, Δανάη, όμως, μια ζωή, μέσα σε όλα. Σε ό,τι ήθελες, σε ό,τι απαιτούσες.
Δ.: Ναι, αλλά ήθελα μόνο σοβαρά πράγματα και λίγα. Δεν ήθελα πολλά.
Σ.: Υπάρχει ένα τραγούδι που για σένα έπαιξε μοιραίο ρόλο. Τι είχε συμβεί με τη «Σαμιώτισσα» και με την Γκεστάπο;
Δ.: Θα σου πω την ιστορία. Είχανε πέσει Αγγλοι και Ελληνες κομάντος στη Σάμο και ένα βράδυ ακούμε μέσα στη μαύρη κατοχή, «παμ παμ παμ παμ - εδώ Λονδίνον, καλησπέρα σας. Αγγλοι και Ελληνες κομάντος έπεσαν στη Σάμο». Τ' ακούω εγώ και λέω, κάτι πρέπει να κάνω, και αποφασίζω, όταν ξημέρωσε η μέρα του Θεού, να τραγουδήσω το βράδυ στο Αλσος του Πεδίου του Αρεως, όπου εργαζόμουν, την «Σαμιώτισσα». Λέω, να τα ξυπνήσω λίγο τα πατριωτάκια, να τα εμψυχώσω. Και το βράδυ το τραγουδάω, χωρίς να υπολογίζω ότι κάποιοι πονηροί και κακοί άνθρωποι ήταν τριγύρω και περιμένανε να προδώσουν.
Σ.: Ρουφιάνοι εννοείτε, καταδότες, ας πούμε και τις λέξεις.

Δ.: Ε, ναι. «Θα σας πω ένα τραγουδάκι που το λατρεύετε», τους είπα, προσθέτοντας: «...που από χθες το βράδυ το 'χετε πιο πολύ αγαπήσει». Τι ήτανε να το αρχίσω; Χειροκροτούσαν 10 λεπτά με το ρολόι. «Σας παρακαλώ, μη», έλεγα, «θα με κάψετε».
Σ.: Οπως και σας έκαψαν.
Δ.: Ηρθαν και με πιάσανε. Πήγα και φυλακή και τα λοιπά και τα λοιπά. Εκεί σταμάτησε τη διήγηση. Δεν μου είπε ότι τη συνέλαβαν «με την κατηγορία της υποδαύλισης επαναστατικών διαθέσεων». Ούτε μου είπε λεπτομέρειες της φυλακής και της καταδίωξης μετά. Γιατί δεν κυνηγήθηκε μόνο από τους Γερμανούς. Κυνηγήθηκε και μετά. Δηλαδή, η «κανονικότητα» που ακολούθησε δεν ήταν κανονικότητα. Και εδώ έρχεται ένα από τα πιο σκοτεινά - και αποκαλυπτικά - επεισόδια, που πολλοί αγνοούν. Ενα βράδυ, στο «Αλσος», την κατεβάζει κάτω «μια παρακρατική οργάνωση με τα πολυβόλα». Ευθεία τρομοκρατία. «Εσύ είσαι Βουλγάρα, δεν πρέπει να τραγουδάς στην Ελλάδα», της λένε. Η φράση στάζει δηλητήριο, κατασκευή «εχθρού», συκοφαντία, φίμωση. Η ίδια το περιγράφει έτσι: «Με έκοψαν από το ραδιόφωνο, με έκοψαν από παντού». Ετσι «τιμώρησε» το σύστημα μια φωνή όταν έγινε επικίνδυνη, δεν την αντιπάλεψε στα ίσα, τη χτύπησε με αποκλεισμό. Και σαν να μην έφτανε αυτό, έρχονται και οι προσωπικές απώλειες. Χάνει τον σύντροφό της, τον ΕΑΜίτη συναγωνιστή της, Γιώργο Χαλκιαδάκη. Κι όμως, ξαναστέκεται όρθια. Γιατί η Δανάη δεν έχει την πολυτέλεια να «παραιτηθεί».

Η μαμά του ελληνικού τραγουδιού

Σ.: Επίτρεψέ μου να ρωτήσω την κόρη σου, τι είδους μαμά είσαι...
Λήδα: Δεν είναι ο συνηθισμένος οικογενειακός τύπος της μαμάς. Η Δανάη ήταν και είναι μαμά όλων, με την έννοια της δασκάλας, της μαμάς του ελληνικού τραγουδιού αν θες. Πάντα ζούσαμε εντελώς μποέμ. Ήταν όμως πολύ σπουδαία αυτά τα πράγματα που μάθαινε κανείς κοντά στην Δανάη, που ειδικά εκείνη την εποχή ήταν πολύ δύσκολο να τα συναντήσεις. Και δεν είναι και άνθρωπος των μεγάλων λόγων. Απεχθάνεται τα εγωιστικά και τα υπερφίαλα. Κι αυτά που λέμε τώρα δεν της αρέσουν και πολύ, όπως «θρύλος Δανάη», «η μεγάλη Δανάη» κ.λπ. Αυτά τα απεχθάνεται. Είναι αυστηρή.
Σ.: Σ' αυτόν τον τομέα;
Λ.: Γενικότερα.
Δ.: Ναι, είμαι μια πολύ αυστηρή επαναστάτρια.
Σ.: Παλαιού τύπου δηλαδή. Άρα η σωστή, η κλασική επαναστάτρια. Και μάλιστα με 59 βιβλία!
Δ.: Και τώρα γράφω το 60ό βιβλίο. Να σου εξομολογηθώ κάτι; Εγώ τραγούδησα μόνο για το μεροκάματο. Είχα σπουδάσει κλασικό τραγούδι και ήθελα να κάνω άλλου είδους καριέρα. Το τραγούδι αυτό ήταν μόνο για να ζήσω.Τραγούδαγα για να ζήσω και για να μπορώ να γράφω. Δεν τραγούδαγα για να τραγουδάω.
Σ.: Απίστευτο! 60 βιβλία λοιπόν, και χιλιάδες τραγούδια; Πόσες επιτυχίες...
Δ.: Πάνω από 100 δίσκους έχω βγάλει. 100 ηχογραφημένα τραγούδια. Αλλά έχω τραγουδήσει κάτι φοβερά ρεπερτόρια. Πρώτα πρώτα, σε πόσες γλώσσες, και κινέζικα και γιαπωνέζικα και αρμένικα και τουρκικά. Τραγούδησα σχεδόν σε όλες τις γλώσσες.
Σ.: Σε ποια γλώσσα είναι πιο δύσκολο να ερμηνευτεί ο έρωτας;
Δ.: Δύσκολη ερώτηση. Αυτό είναι καθαρά προσωπικό θέμα. Όταν δεν ξέρεις τη γλώσσα και δεν σε πολυβοηθάει η μελωδία, δεν μπορείς να αποδώσεις τον έρωτα. Αλλά όταν ξέρεις τη γλώσσα, ξέρεις το πώς θα δώσεις πιο γλυκά κάθε νότα και πού θα λιώσει, τότε πετυχαίνει.

Κεφάλαιο Χιλή και Νερούδα

Το 1965 ανοίγει άλλο κεφάλαιο: Χιλή. Εκεί η Δανάη δεν πάει ως «σταρ». Πάει ως επαναστάτρια που διψά για γνώση, λαογραφία, πολιτισμό των λαών. Γνωρίζει τον Πάμπλο Νερούδα και το βλέμμα της αλλάζει κλίμακα. Τον θαυμάζει όχι ως «διάσημο ποιητή», αλλά ως ποιητή των αδικημένων. Τον αποκαλεί «Ομηρο του 20ού αιώνα» και τον περιγράφει με λέξεις που είναι σχεδόν πολιτική διακήρυξη: «Ταυτίστηκε με τον κόσμο της δουλειάς και όχι με λόγια». Και η πιο συγκλονιστική διατύπωση: «Η ποίησή του δεν είναι καμωμένη από λόγια, αλλά από έργα... Το βλέπεις, το πιάνεις στη χούφτα σου». Να λοιπόν γιατί η Δανάη μετέφραζε Νερούδα. Υπάρχουν και «άγνωστα» για πολλούς επεισόδια της χιλιανής της περιόδου, που δείχνουν το εύρος της δράσης της. Τελειοποιεί τα Ισπανικά σε μήνες, βοηθά τον Μιγκέλ Καστίγιο Ντιντιέ να μεταφράσει στα Ισπανικά την «Οδύσσεια» του Καζαντζάκη, κάνει συναυλίες σε Χιλή, Αργεντινή, Περού, συμμετέχει σε ερευνητική αποστολή στη Γη του Πυρός και ασχολείται με λαογραφία. Χρόνια ολόκληρα, με δουλειά, με επιστήμη και με πολιτιστική διπλωματία από τα κάτω. Και μετά, η χούντα του 1967. Η Δανάη επιλέγει αυτοεξορία στη Χιλή για έξι χρόνια. Εκεί διορίζεται τακτική καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Σαντιάγκο και διδάσκει στα Ισπανικά «Ελληνική Λαογραφία και Δημοτική Ποίηση». Σκεφτείτε το, μια γυναίκα που την «έκοψαν» από παντού στην Ελλάδα, να διδάσκει ελληνική ψυχή στην άλλη άκρη του κόσμου. Αυτό είναι η εκδίκηση της αξιοπρέπειας.
Σ' εκείνα τα χρόνια μεταφράζει το «Κάντο Χενεράλ» σε 11 τόμους. Ενας άθλος. Και έπειτα ζει από κοντά την εποχή του Αλιέντε. «Η συγκίνησή μου δεν περιγράφεται. Ελάτε να δείτε τι έχουμε καταφέρει στη Χιλή», γράφει. Και η ίδια, σε μια μεγάλη εκδήλωση, είναι «η επίσημη διερμηνέας στα Ισπανικά». Αυτή η λεπτομέρεια δείχνει κάτι βαθύτερο, η Δανάη γίνεται γέφυρα. Γέφυρα πολιτισμού, αγώνων, λαών. Οταν έρχεται ο Πινοσέτ. Τα τανκς δεν ισοπεδώνουν μόνο θεσμούς. Ισοπεδώνουν όνειρα. «Η Χιλή» - λέει - «έγινε η δεύτερη πατρίδα μου, έως την ώρα που κι εκεί τα τανκς ισοπέδωσαν και αυτήν και τον Νερούδα».
Οι τιμές που παίρνει - το παράσημο Orden Libertador Bernardo O'Higgins από τη Χιλή, το Μετάλλιο της Εθνικής Αντίστασης, το Μετάλλιο της Πόλης των Αθηνών - έχουν νόημα μόνο αν τις δεις ως αναγνώριση μιας ζωής που δεν εξαγοράστηκε. Η Δανάη ήταν «πάντα ανήσυχη και ασυμβίβαστη». Και η σχέση της με το λαϊκό κίνημα, με τους αγώνες για το δίκιο, δεν ήταν «επετειακή». Ήταν τρόπος ύπαρξης. Ήταν μια γυναίκα που έκανε την κιθάρα «όργανο πολέμου», που μετέτρεπε το τραγούδι σε κάλεσμα αξιοπρέπειας.

Την είχα ρωτήσει τότε:
Σ.: Δανάη, έχεις πει για τον Πάμπλο Νερούδα ότι εκτός από σπουδαία προσωπικότητα ήταν και ένας ερωτικός άνδρας.
Δ.: Ναι. Ηταν τρομερό. Τον λάτρευαν οι γυναίκες.
Σ.: Κι εσύ τον λάτρευες.
Δ.: Ε, βέβαια. Ηταν πολύ φίλος.
Σ.: Μόνο φίλος;
Δ.: Φρόντισα να μην τον ερωτευτώ, γιατί υπήρχε η Ματίλντ. Αν δεν υπήρχε, θα μπορούσα να τον είχα ερωτευτεί.
Σ.: Άρα είχε δίκιο που σας ζήλευε λίγο εκείνη.
Δ.: Ζήλευε πολύ η γυναίκα του, όλες τις γυναίκες όμως.
Σ.: Είναι αλήθεια, Δανάη, ότι πήρες ένα ποίημα του Νερούδα και έβαλες σκοπό τσάμικο;
Δ.: Ναι. Κι έτσι πάντρεψα Χιλή και Ελλάδα. Και σ' ένα ποίημα χιλιανό έδωσα ρυθμό τσάμικο. Ο,τι πιο ελληνικό υπάρχει δηλαδή. Να σου πω κάτι, Σεμίνα; Ένωσα αυτές τις δύο χώρες. Είμαι η Ελλάδα στη Χιλή και η Χιλή στην Ελλάδα. Αυτό το λένε όλοι και το δέχομαι.
Σ.: Τώρα το 24ωρό σου πώς είναι; Τι κάνεις ξυπνώντας το πρωί;
Δ.: Γράφω και διαβάζω.
Λήδα: Παίζει και μπιρίμπα.
Σ.: Βόλτες στη θάλασσα κάνεις;
Δ.: Τώρα τον χειμώνα, όχι. Αλλά κάθε καλοκαίρι μαζεύω βότσαλα. Κάποτε είχα κάνει και έκθεση από βότσαλα που τα ζωγράφιζα. Θα ξαναρχίσω πάλι...
                                                  ___________________________

Θα βρείτε στο διαδίκτυο και μια Danai Höhne-Stratigopoulou _Χιλιανή με ελληνική ρίζα “κυρία του ροκ” στο Περού των '80s _φυσικά καμιά σχέση