Ζωή και δράση του κομμουνιστή Paul Robeson

          50 χρόνια από τον θάνατο του “μαύρου Στάλιν”

Τον Πολ Ρόμπσον Paul Leroy Robeson (9 Απρίλη 1898 – 203 Γενάρη 1976) είναι δύσκολο να τον περιγράψει κανείς, τουλάχιστον με λίγες λέξεις. Ταλαντούχος αθλητής με σπουδές στη Νομική και στις Τέχνες, μιλούσε πολλές γλώσσες, ανάμεσα στις οποίες Γαλλικά, Γερμανικά, Ρωσικά, Ισπανικά, Αραβικά, Κινέζικα, Σουαχίλι, ενώ γνώριζε και πολλές άλλες αφρικανικές διαλέκτους, όπως και Αρχαία Ελληνικά και Λατινικά. Αναδείχτηκε σε πρωταγωνιστή σε θέατρο και κινηματογράφο, ενώ διέπρεψε ως τραγουδιστής, ηχογραφώντας 66 δίσκους και 195 δισκάκια. Όμως, το κόκκινο νήμα που διαπερνούσε την πολυσχιδή προσωπικότητά του και την πλούσια σταδιοδρομία του ήταν ότι έθεσε όλα τα ταλέντα του στην υπηρεσία της πάλης για την κοινωνική – ταξική απελευθέρωση. Αυτό το νήμα θα ξετυλίξουμε, προκειμένου να αφηγηθούμε ορισμένα στιγμιότυπα της ζωής του, αφού μια ενδελεχής αναφορά σε ό,τι με επιτυχία καταπιάστηκε δεν μπορεί να εξαντληθεί στο παρόν κείμενο.

Τα πρώτα χρόνια

Γεννημένος στις 9 Απρίλη 1898 στο Πρίνστον, ήταν το μικρότερο από τα 6 παιδιά του απελευθερωμένου σκλάβου Γουίλιαμ Ρόμπσον και της μιγάδας δασκάλας Μαρία Μπαστίλ. Το 1915 κέρδισε υποτροφία για το κολέγιο Ράτγκερς, όπου ήταν ο μοναδικός Αφροαμερικανός σπουδαστής και ο τρίτος στην ιστορία του ιδρύματος. Εχοντας ύψος 1,91, έγινε ο πρώτος Αφροαμερικανός παίκτης της ομάδας ποδοσφαίρου και τις χρονιές 1917 και 1918 αναδείχτηκε σε μέλος της καλύτερης παναμερικανικής ομάδας¹. Ομως δεν ξεχώρισε μόνο στο αμερικανικό ποδόσφαιρο, αλλά έλαβε συνολικά 14 αθλητικές διακρίσεις (σε ποδόσφαιρο, μπέιζμπολ, μπάσκετ και στίβο). Παράλληλα, κέρδισε το βραβείο ρητορικής και ανέλαβε την ομιλία στην τελετή αποφοίτησης της τάξης του, την οποία αφιέρωσε στην καταγγελία των φυλετικών διακρίσεων και των αιματηρών ρατσιστικών επιθέσεων, που τότε συγκλόνισαν τις ΗΠΑ.²

Τελειώνοντας το κολέγιο, έγινε επαγγελματίας παίκτης και χρησιμοποίησε την αμοιβή του προκειμένου να σπουδάσει Νομική στο Κολούμπια. Μετακόμισε στο Χάρλεμ, στην εργατογειτονιά των Αφροαμερικανών της Νέας Υόρκης και ήρθε σε επαφή με διανοούμενους και καλλιτέχνες που συμμετείχαν στη λεγόμενη «Αναγέννηση του Χάρλεμ». Την ίδια περίοδο, γνώρισε την κοινωνική ανθρωπολόγο και συγγραφέα Εσλάντα Γκουντ, μετέπειτα σύζυγό του, και ήρθε σε επαφή με το ΚΚ ΗΠΑ.^{3
                                                        __________________}

 κλικ ^ εδώ

         Πρωταγωνιστής σε θέατρο και κινηματογράφο

• Το 1922 συμμετείχε στη θεατρική παράσταση «Βουντού» που περιόδευσε στη Μ. Βρετανία. Μετά την αποφοίτησή του, δούλεψε για σύντομο διάστημα ως δικηγόρος σε μεγάλο γραφείο, ώσπου αντιμετώπισε ρατσιστική συμπεριφορά. Τότε ο ιδιοκτήτης του γραφείου τού επισήμανε τις προκαταλήψεις και την αρνητική συμπεριφορά που θα συναντούσε από λευκούς πελάτες, συναδέλφους και δικαστικούς και του πρότεινε να αναλάβει ένα παράρτημα που θα απευθυνόταν αποκλειστικά στους Αφροαμερικανούς. Ο Ρόμπσον αρνήθηκε και στράφηκε στο θέατρο.
• Το 1924 συγκέντρωσε θετικές κριτικές για τη συμμετοχή του στο «Ολα τα παιδιά του Θεού έχουν φτερά» του Ευγένιου Ο’ Νηλ, ενώ μπήκε στο στόχαστρο της Κου Κλουξ Κλαν, γιατί στη διάρκεια της παράστασης μια λευκή ηθοποιός του φιλούσε το χέρι. Την ίδια χρονιά εμφανίστηκε για πρώτη φορά ως τραγουδιστής συναυλιών⁴. Ακολούθησε η συμμετοχή στον «Αυτοκράτορα Τζόουνς» του Ο’ Νηλ (1925) και στο «Show Boat» του Χαμερστάιν (1927), πριν λάβει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στον «Οθέλλο» του Σαίξπηρ (1930).⁵
• Οι θεατρικοί ρόλοι τού χάρισαν πλατιά αναγνώριση στις ΗΠΑ και στη Μ. Βρετανία και τον βοήθησαν να μεταπηδήσει στον κινηματογράφο. Ο Ρόμπσον συμμετείχε στο «Σώμα και ψυχή» (1925)⁶, στη συνέχεια υποδύθηκε τον Αλέξανδρο Δουμά στο πλευρό του Τσάρλι Τσάπλιν στο «Καμίλ: Η ιστορία μιας κοκέτας» (1926)⁷. Ακολούθησε η «Διαχωριστική Γραμμή» (1930), που αποτέλεσε και την έναρξη της σταδιοδρομίας του στον ομιλούντα κινηματογράφο, πριν συμμετάσχει στη μεταφορά του «Αυτοκράτορα Τζόουνς» (1933)⁸ και γίνει ο πρώτος Αφροαμερικανός πρωταγωνιστής. Η επιτυχία του στον ομιλούντα κινηματογράφο ανέδειξε τις φωνητικές του ικανότητες και τον κατέστησε έναν από τους κορυφαίους βαρύτονους της εποχής του. Ομως, όσο αυξανόταν η δημοφιλία του, άλλο τόσο κλιμακωνόταν η πολιτική του δράση. Σε μια εποχή επικράτησης του φασισμού και του ναζισμού στην Ευρώπη, ανακοίνωσε ότι αρνείτο να συμμετάσχει στις όπερες της Ευρώπης, αφού θεωρούσε ότι οι μουσικές τους παραστάσεις δεν συνδέονταν με την πολιτιστική κληρονομιά του λαού του⁹.Τη στάση του δεν πρέπει να την ερμηνεύσουμε μόνο υπό το πρίσμα της εποχής. Αντίθετα, σε όλη τη ζωή του κατέκρινε την προσπάθεια πολιτισμικής ομογενοποίησης, που θεωρούσε έκφανση του ιμπεριαλισμού. Αυτός ήταν ο λόγος που – από ένα σημείο και έπειτα – αρνήθηκε να συμμετέχει σε παραγωγές που αναπαρήγαγαν στερεότυπα για τους μαύρους, ενώ, εκμεταλλευόμενος την πολυγλωσσία του, επιχείρησε να γνωρίσει τους πολιτιστικούς θησαυρούς άλλων λαών και να τους προβάλει πλατιά.

Paul_Robeson_-_Νέγρικα τραγούδια _έκδοση ΥπΠο ΕΣΣΔ Λένινγκραντ

Η επίσκεψη στη Σοβιετική Ένωση
και η ένταση της πολιτικής δράσης

 Η πολιτικοποίηση του Ρόμπσον ήταν αποτέλεσμα των επαφών του με τους Βρετανούς διανοούμενους. Οταν τον Νοέμβρη του 1928 πρωτοσυναντήθηκε στο βρετανικό κοινοβούλιο με τον ινδικής καταγωγής κομμουνιστή βουλευτή Σαπούρτζι Σακλατβάλα, δεν είχε γνώσεις μαρξισμού – λενινισμού.¹⁰Ομως, τα χρόνια που ακολούθησαν έως την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οπότε και ζούσε για μεγάλα διαστήματα στο Λονδίνο, γνώρισε τον λογοτέχνη Μπέρναρντ Σω, αλλά και το στέλεχος της Κομμουνιστικής Διεθνούς και μετέπειτα Γενικό Γραμματέα του ΚΚ Μ. Βρετανίας, Ρατζανί Πάλμε Ντατ¹¹, που χαρακτήρισε ως «έναν από τους ηγετικούς μαρξιστές διανοητές της Βρετανίας». Επηρεάστηκε από το έργο του, ενώ και ο ίδιος διάβασε Μαρξ και Λένιν¹².

Ο Πολ Ρόμπσον
σε μια από τις επισκέψεις του
στην Σοβιετική Ένωση

Στα τέλη του 1934, επισκέφτηκε τη Σοβιετική Ένωση έπειτα από πρόσκληση του σκηνοθέτη Σεργκέι Αϊζενστάιν. Σε σχετικό αφιέρωμα που φιλοξένησε τότε η εφημερίδα του ΚΚ ΗΠΑ, ο Ρόμπσον δήλωσε: «Δεν ήμουν προετοιμασμένος για την ευτυχία που αντίκρισα σε κάθε πρόσωπο στη Μόσχα. Ηξερα ότι δεν υπήρχε πείνα εδώ, αλλά δεν ήμουν προετοιμασμένος για την οριοθέτηση της ζωής, το αίσθημα ασφάλειας, αφθονίας και ελευθερίας που βρίσκω εδώ, όπου κι αν στραφώ. Δεν ήμουν προετοιμασμένος για την ατελείωτη φιλικότητα που με περιέβαλε από τη στιγμή που πέρασα τα σύνορα. Είχα ένα τεχνικά παράτυπο διαβατήριο, αλλά όλα αυτά αγνοήθηκαν με την πρόθυμη βοήθεια των συνοριακών αρχών. Και αυτή τη χαρά, την ευτυχία και τη φιλικότητα, αυτή την απόλυτη απουσία οποιασδήποτε αμηχανίας για το “φυλετικό ζήτημα”, τη νιώθω ακόμη πιο έντονα λόγω της ημέρας που πέρασα στο Βερολίνο καθ’ οδόν προς τα εδώ, που ήταν μια μέρα φρίκης – σε μια ατμόσφαιρα μίσους, φόβου και καχυποψίας».

Και προσέθεσε: «Από όσα έχω ήδη δει για τον τρόπο λειτουργίας της Σοβιετικής Κυβέρνησης, μπορώ μόνο να πω ότι όποιος σηκώσει το χέρι του εναντίον της πρέπει να τουφεκιστεί! Είναι καθήκον της κυβέρνησης να καταστείλει με σθένος οποιαδήποτε αντίθεση σε αυτή την πραγματικά ελεύθερη κοινωνία και ελπίζω ότι θα το κάνουν πάντα, γιατί ήδη αισθάνομαι σαν στο σπίτι μου εδώ. Αυτό είναι το σπίτι μου. Νιώθω περισσότερη συγγένεια με τον ρωσικό λαό στη νέα του κοινωνία απ’ όση ένιωσα ποτέ οπουδήποτε αλλού».¹³

Οι προηγούμενες δηλώσεις αποτυπώνουν ένα δεύτερο δομικό στοιχείο της σκέψης και της δράσης του Ρόμπσον. Αν και θα μπορούσε να ζήσει μια άνετη ζωή στις ΗΠΑ ή στο Ηνωμένο Βασίλειο ως ένας επιτυχημένος και πλούσιος μαύρος καλλιτέχνης που ξέφυγε από τη «μοίρα» των Αφροαμερικανών, δεν διάλεξε αυτόν τον δρόμο, ούτε και εγκλώβισε την πάλη του εναντίον των φυλετικών διακρίσεων σε μια προσπάθεια εξανθρωπισμού του καπιταλισμού. Την ίδια ώρα που βρισκόταν στην πρώτη γραμμή του κινήματος για τα δικαιώματα των μαύρων και έδινε διαρκείς μάχες για την κατοχύρωσή τους, πρόβαλλε την ταξική ρίζα των φυλετικών διακρίσεων και τόνιζε ότι αυτές μπορούν να ξεπεραστούν μαζί με την ταξική εκμετάλλευση, στο πλαίσιο της σοσιαλιστικής εξουσίας. Οπως υποστήριξε αργότερα ο σύντροφός του Γουίλιαμ Πάτερσον, αφιέρωσε το ταλέντο του και τη δράση του στην προοπτική δημιουργίας μιας σοσιαλιστικής κοινοπολιτείας, όχι μόνο στις ΗΠΑ, αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο.¹⁴

Δύο χρόνια αργότερα και ενώ ο Ρόμπσον συνέχισε να μεσουρανεί στο θέατρο και στον κινηματογράφο, αποφάσισε να στείλει τον γιο του σε σοβιετικό σχολείο, προκειμένου να μην αντιμετωπίσει ρατσιστικές συμπεριφορές.¹⁵Επισκεπτόμενος τη Σοβιετική Ενωση, τραγούδησε σε εργοστάσια της Μόσχας, ενώ πηγαίνοντας στον Καύκασο και στη Σοβιετική Ασία υπογράμμισε ότι οι άλλοτε καταπιεσμένες εθνότητες της Τσαρικής Αυτοκρατορίας, στο νέο πλαίσιο της σοβιετικής εξουσίας έχτισαν τα δικά τους πανεπιστήμια, όπου διδάσκονταν τη γλώσσα τους και τα δικά τους θέατρα όπου έπαιζαν τα έργα τους, ενώ διοικούσαν τα εργοστάσιά τους και οι αρχαίες τους εκτάσεις καλλιεργούνταν από τα πιο σύγχρονα μηχανήματα που τους παρείχε η σοσιαλιστική εξουσία.¹⁶

Μετά την έναρξη του ισπανικού εμφυλίου (1936), πήρε μέρος σε πρωτοβουλίες στήριξης της δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης. Τον Δεκέμβρη του 1937 μίλησε και τραγούδησε σε συγκέντρωση αλληλεγγύης στο Αλμπερτ Χολ του Λονδίνου και έναν μήνα αργότερα μαζί με την γυναίκα του πήγε στην Μπαρτσελόνα, όπου έδωσε συναυλία.¹⁷Στην Ισπανία επισκέφτηκε τους μαχητές της Διεθνής Ταξιαρχίας «Αβραάμ Λίνκολν», που συγκροτήθηκε από κομμουνιστές και άλλους αγωνιστές από τις ΗΠΑ. Γυρνώντας στο Λονδίνο, συνάντησε τον Νεχρού¹⁸ και έκανε δηλώσεις εναντίον της βρετανικής αποικιοκρατίας και υπέρ της ανεξαρτησίας της Ινδίας.¹⁹

Την επόμενη περίοδο, ο Ρόμπσον συμμετείχε ή στήριξε πολλές οργανώσεις όπως η «Επιτροπή για τη Βοήθεια της Ισπανίας», το «Ταμείο Εθνικής Μνήμης» (που ενίσχυε οικονομικά τους Βρετανούς μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών), το «Εθνικό Κίνημα Ανέργων», η «Ομοσπονδία Εγχρωμων Καλλιτεχνών Κινηματογράφου», καθώς και εργατικά συνδικάτα. Στο σύνολό τους ήταν οργανώσεις που συγκροτήθηκαν από κομμουνιστές ή που χαρακτηρίζονταν από την ισχυρή τους παρουσία. Αυτό το γεγονός, όπως και οι δηλώσεις του Ρόμπσον υπέρ της Σοβιετικής Ενωσης, οδήγησαν διανοούμενους του Χάρλεμ και άλλα διαπρεπή μέλη της μαύρης κοινότητας, μεταξύ των οποίων είχε αρχίσει να διαμορφώνεται μια αστική αντικομμουνιστική τάση, στις πρώτες φανερές επιθέσεις, αλλά κυρίως σε υπόγειες πιέσεις προς τον Ρόμπσον να αποστασιοποιηθεί από τους κομμουνιστές. Ωστόσο, ο Ρόμπσον δεν πτοήθηκε, κάλεσε τους νέγρους εργάτες να στηρίξουν τον αγώνα των Δημοκρατικών στην Ισπανία²⁰ και τον Δεκέμβρη του 1938, στο συνέδριο της Ουαλικής Εθνικής Μνήμης δήλωσε για τους Ουαλούς μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών: «Είμαι εδώ γιατί ξέρω ότι αυτοί οι σύντροφοι δεν μάχονται μόνο για την Ισπανία, αλλά για μένα και για ολόκληρο τον κόσμο. Νιώθω ότι είναι καθήκον μου να είμαι εδώ».²¹

Οι επιθέσεις των διαπρεπών Αφροαμερικανών εναντίον του Ρόμπσον οξύνθηκαν όταν δεν καταδίκασε το γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο μη επίθεσης Ρίμπεντροπ – Μολότοφ.²²Η ουσία των επιθέσεων δεν αφορούσε τη δήθεν προδοσία του αντιφασιστικού αγώνα, αλλά το γεγονός ότι τα επιφανή μέλη της μαύρης κοινότητας ήθελαν να αποσυνδέσουν τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων των μαύρων από τον αγώνα όλων των εργατών για την ανατροπή της καπιταλιστικής εξουσίας, ιδιαίτερα τις παραμονές του ιμπεριαλιστικού Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Τα χρόνια του πολέμου

Οι προηγούμενες επιθέσεις δεν «εμπόδισαν» τους επιτελείς των SS να εντάξουν το 1940 τον Ρόμπσον στη λίστα των 2.694 αντιναζιστών που θα συνελάμβαναν, αν κατακτούσαν τη Μ. Βρετανία²³. Μετά την επιστροφή του στις ΗΠΑ, το 1942, ηχογράφησε τον δίσκο «Τραγούδια των Ελεύθερων Ανθρώπων», στο εξώφυλλο του οποίου απεικονιζόταν το χέρι ενός απελευθερωμένου δεσμώτη να καρφώνει με στιλέτο ένα φίδι, στη ράχη του οποίου ήταν ζωγραφισμένη η ναζιστική σημασία. Ανάμεσα στα τραγούδια συμπεριλαμβάνονταν το «Το τραγούδι των πεδιάδων» του Κόκκινου Στρατού, το ισπανικό «Τέσσερις επαναστάτες στρατηγοί» και το γερμανικό αντιφασιστικό τραγούδι «Στρατιώτες της Τύρφης».²⁴

Η συνολική του δράση και πρωτοβουλίες σαν την προηγούμενη εξηγούν γιατί ο Ρόμπσον παρέμεινε στη διάρκεια του πολέμου στο στόχαστρο και των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών. Ενδεικτικά, από τον ατομικό φάκελο του Ρόμπσον έχει δημοσιευτεί ένα υπόμνημα του γραφείου Νέας Υόρκης του FBI προς τον Χούβερ με ημερομηνία 8 Δεκέμβρη 1942, που αφορούσε το κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ «Πατρίδα» (Native Land) με αφηγητή τον Ρόμπσον, όπου καταγράφονταν οι αγώνες των εργατών ενάντια στα αμερικανικά μονοπώλια και τους μηχανισμούς τους στη διάρκεια της δεκαετίας του 1930: «Η Πατρίδα είναι προφανώς ένα κομμουνιστικό πρότζεκτ. Είναι παραγωγής Frontier Films, που είναι ένα κομμουνιστικό όργανο: είναι σκηνοθετημένο από τους Πωλ Στραντ (κομμουνιστής)²⁵ και Λίο Χούργουιτς²⁶, ο οποίος έχει πολλές κομμουνιστικές επαφές. Τα σχόλια είναι γραμμένα από τον Ντέιβιντ Γουλφ, εκφωνούνται από τον Πολ Ρόμπσον, έναν ομολογημένο κομμουνιστή και η μουσική υπογράφεται από τον Μαρκ Μπλιτζστάιν²⁷, έναν κομμουνιστή τραγουδοποιό. (…) περιέχει σκηνές που απεικονίζουν παραβιάσεις των πολιτικών ελευθεριών στις ΗΠΑ».²⁸ Υπό τον κλοιό των μυστικών υπηρεσιών, ο Ρόμπσον συνέχισε την πολιτική και καλλιτεχνική του δραστηριότητα. Το 1943 έγινε ο πρώτος μαύρος ηθοποιός που πρωταγωνίστησε στον «Οθέλλο» στο Μπρόντγουεϊ συνοδευόμενος από λευκούς ηθοποιούς. Οι 296 εμφανίσεις του κατέχουν μέχρι σήμερα το ρεκόρ συνεχόμενων παραστάσεων του Σαίξπηρ στο Μπρόντγουεϊ.²⁹ Την ίδια χρονιά το περιοδικό «ΤΙΜΕ» τον χαρακτήρισε ως τον «πιθανότατα πιο διάσημο εν ζωή νέγρο».³⁰

Ο Ρόμπσον παρακολουθούσε από κοντά και την πορεία της σινο-ιαπωνικής σύγκρουσης, ενώ είχε ηχογραφήσει από το 1941 τον δίσκο «Ξεσηκωθείτε: Τα τραγούδια της Νέας Κίνας». Αν και ο δίσκος αφιερωνόταν στην αντίσταση του αστικού κινεζικού στρατού στην ιαπωνική επίθεση, έμελλε να συνδεθεί με την αντικατοχική και επαναστατική δράση των Κινέζων Κομμουνιστών, ενώ το ομώνυμο τραγούδι αποτέλεσε μετέπειτα τον εθνικό ύμνο της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας (1949). Το 1944 ο Ρόμπσον καταδίκασε τον τριετή αποκλεισμό των κομμουνιστών ανταρτών από τη διεθνή βοήθεια.³¹

Ο πόλεμος τελειώνει, ο κλοιός σφίγγει

Ο Robeson τραγουδά
για τις ισπανικές κομμουνιστικές ταξιαρχίες
Abraham Lincoln Brigade στην Teruel το 1938

Το τέλος του πολέμου αύξησε τα μέτρα των κατασταλτικών μηχανισμών εναντίον του. Αν τα αντιφασιστικά κηρύγματα του Ρόμπσον γίνονταν ανεκτά στο πλαίσιο του πολέμου ως «αναγκαίο κακό» – απαραίτητο για την κινητοποίηση των μαύρων στρατιωτών, η συνέχιση προάσπισης της Σοβιετικής Ενωσης και του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος θεωρούταν επικίνδυνη και έπρεπε να κατασταλεί. Πόσο μάλλον, αφού ο Ρόμπσον επιθυμούσε να δώσει ανάλογη κατεύθυνση στο κίνημα των μαύρων, θεωρώντας απαραίτητο ο αγώνας ενάντια στον φυλετικό διαχωρισμό να «δεθεί» με τη συνδικαλιστική τους οργάνωση. Αυτό επιχείρησε αρχικά σε συνεργασία με τον μαύρο κομμουνιστή συνδικαλιστή Ρέβελ Κέιτον, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας αναβίωσης του Νέγρικου Εθνικού Κογκρέσου (οργάνωση που συνίδρυσε το ΚΚ ΗΠΑ το 1936) και στη συνέχεια με τον επίσης κομμουνιστή Πάτερσον στο πλαίσιο του «Κογκρέσου για τα Πολιτικά Δικαιώματα» (1946)³².

Λίγες μέρες μετά την ομιλία του Τσόρτσιλ στο Φούλτον (Μιζούρι – 1946), που καθιερώθηκε ως άτυπη κήρυξη του «Ψυχρού Πολέμου», ο Ρόμπσον επισκέφτηκε το Ντιτρόιτ, προπύργιο τότε της νέγρικης και εργατικής μαχητικότητας, προκειμένου να μιλήσει σε εκδήλωση του Κογκρέσου για τα Πολιτικά Δικαιώματα. Στη συνέχεια κατευθύνθηκε για τον ίδιο σκοπό στο Μιζούρι, όπου ενεπλάκη σε τροχαίο ατύχημα, που παραλίγο να του στοιχίσει τη ζωή. Οι μετέπειτα έρευνες απέδειξαν ότι από το λάστιχο του αυτοκινήτου του είχαν αφαιρεθεί τρία μπουλόνια, ώστε να παρεκκλίνει. Δεν ήταν η πρώτη και δεν θα ήταν η τελευταία απόπειρα δολοφονίας του. Η γυναίκα του έλεγε: «…κάθε νύχτα πριν πάω στο κρεβάτι… βάζω ένα κυνηγετικό μαχαίρι με μεγάλη λεπίδα κάτω από το μαξιλάρι μου, μαζί με έναν φορητό συναγερμό. Η αστυνομία απέρριψε το αίτημά μου για άδεια οπλοφορίας. Αλλά είμαι τρομοκρατημένη…».³³  Ωστόσο, η δράση του Ρόμπσον δεν επηρεάστηκε, αφού θεωρούσε ότι οι κίνδυνοι που αντιμετώπιζε δεν ήταν περισσότεροι από αυτούς των υπόλοιπων μαύρων στις ΗΠΑ. Από το τέλος του πολέμου έως και τον Σεπτέμβρη του 1946, 56 Αφροαμερικανοί δολοφονήθηκαν σε ρατσιστικά εγκλήματα και πολλοί περισσότεροι λιντσαρίστηκαν, ειδικά στον αμερικανικό Νότο. Πολλοί από αυτούς είχαν μόλις επιστρέψει από τα πολεμικά πεδία. Ο Ρόμπσον πρωτοστάτησε στην Αμερικανική Σταυροφορία Ενάντια στο Λιντσάρισμα και σε έναν οργισμένο λόγο του στις 12 Σεπτέμβρη ανέφερε:
«Αυτό το φουσκωμένο κύμα των φονικών λιντσαρισμάτων και των επιθέσεων του όχλου αντιπροσωπεύει το απώτατο όριο της κτηνώδους βαρβαρότητας που είναι έτοιμοι να φτάσουν οι εχθροί της δημοκρατίας, είτε είναι οι Γερμανοί Ναζί είτε οι Αμερικανοί – μέλη της Κου Κλουξ Κλαν για να επιβάλουν τη θέλησή τους. Θα χαρίσουμε την Αμερική μας στους διάφορους Ιστλαντ, Ράνκιν και Μπίλμπο³⁴; Αν όχι, τότε σταματήστε τους λιντσαριστές! Τι λέτε για αυτό Πρόεδρε Τρούμαν; Γιατί αποτύχατε να μιλήσετε ανοιχτά ενάντια σε αυτό το κακό; Πότε η Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση θα πάρει αποτελεσματικά μέτρα για να υπερασπιστεί τα συνταγματικά μας δικαιώματα; (…) Οι ηγέτες αυτής της χώρας μπορούν να καλούν τον Στρατό και το Ναυτικό για να σταματήσουν τους σιδηροδρομικούς και τους λιμενεργάτες (σ.σ. αναφέρεται σε καταστολή εργατικών απεργιών) – γιατί δεν μπορούν να σταματήσουν τους λιντσαριστές;».³⁵  Όμως, ο Ρόμπσον δεν έμεινε εκεί, αλλά ηγήθηκε μιας αντιπροσωπείας που συνάντησε τον Πρόεδρο Τρούμαν απαιτώντας την ψήφιση αντίστοιχης νομοθεσίας. Μετά από μια έντονη μεταξύ τους στιχομυθία, ο Τρούμαν υποστήριξε ότι δεν μπορούσε να εκπληρώσει άμεσα ένα τέτοιο αίτημα.³⁶
Η αντιδικία με τον Τρούμαν έδωσε το έναυσμα της κλιμάκωσης των επιθέσεων εναντίον του. Τον Οκτώβρη του 1946 κλήθηκε για πρώτη φορά από την Επιτροπή Αντιαμερικανικών Υποθέσεων στην Καλιφόρνια, με βασικό ερώτημα αν είναι κομμουνιστής. Ο Ρόμπσον απάντησε: «Αν ήθελα να ενταχθώ σε ένα κόμμα θα μπορούσα πιθανότερα να ενταχθώ στο Κομμουνιστικό Κόμμα απ’ ό,τι στο Δημοκρατικό ή στο Ρεπουμπλικανικό. (…) Δεν έχω κανένα λόγο να βγάλω το συμπέρασμα ότι ο κομμουνισμός είναι κάτι το κακό ή κάτι για το οποίο κάποιος θα πρέπει να τρέξει στη γωνία όταν θα το ακούσει, όπως άκουσα εδώ σήμερα το πρωί, γιατί σήμερα οι κομμουνιστές βρίσκονται στη διοίκηση ή εκλέγονται για τις θυσίες τους στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου».³⁷

Ηγέτες του ΚΚ ΗΠΑ στην κηδεία του Ρόμπσον,
25-Ιαν-1976 Alva Buxenbaum, Gus Hall, Henry Winston,
James E. Jackson, Helen Winter,
Carl Bloice, Arnold Johnson.

Ακολουθώντας τη συνολική τακτική της περιόδου, ο Ρόμπσον δεν αποδέχθηκε τυπικά την ένταξή του στο Κομμουνιστικό Κόμμα, αλλά παράλληλα έκανε σαφή τη στήριξή του. Αυτό θα επαναλαμβανόταν και στις επόμενες ανακρίσεις. Ωστόσο, ήδη ο αμερικανικός Τύπος τον αποκαλούσε υποτιμητικά «Μαύρο Στάλιν».

                   Παραπομπές:

·      Αναφορικά με τις διακρίσεις του στο αμερικανικό ποδόσφαιρο και πιο εκτεταμένες αναφορές δες την επίσημη σελίδα του Εθνικού Ιδρύματος Ποδοσφαίρου των ΗΠΑ https://footballfoundation.org/hof_search.aspx?hof=1339

·      Paul Robeson Jr., The Undiscovered Paul Robeson, An Artist’s Journey 1898-1939, John Willey and Sons, New York, 2001, p. 35.

·      Paul Robeson Jr., ό.π., p 44.

·      Grant Olwage, Paul Robeson’ s Voices, Oxford University Press, Oxford, 2024, p. 23.

·      Catherine Hindson – Claire Cochrane – Lynette Godard – Trish Reid (eds.), The Routledge Companion to Twentieth Centiry British Theater and Performance, Vol. I, Routledge Editions, London & New York, 2024, Kimberly Fain, Black Hollywood, Bloomsbury Editions, California, 2015, p. 37 και Paul Robeson Jr. «The Voice of a Race», The New Crisis, May-June 2001, pp. 37-38.

·      Charles Musser, Paul Robeson and the end of his «Movie Career» στο Mia Mask (ed.), Contemporary Black American Cinema: Race, Gender and Sexuality at the movies, Routledge Editions, New York & London, 2012, p. 14

·      Jordan Brower, Classical Hollywood, American Modernism, Cambridge University Press, Cambridge & New York, 2024, pp. 15-17.

·      Kimberly Fain, Black Hollywood, Bloomsbury Editions, California, 2015, p. 38.

·      Sheilla Tully Bole – Andrew Buni, Paul Robeson: The Years of Promise and Achievement, University of Massachusetts Press, Massachusetts 2005, pp. 284-285

·      Marie Seton, Paul Robeson, Dennis Dobson Editions, London, 1958, p. 47.

·      Από τις εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» κυκλοφορεί το βιβλίο του Ντατ «Φασισμός και κοινωνική επανάσταση».

·      Gerald Horne, «Πολ Ρόμπσον. Ο επαναστάτης καλλιτέχνης», εκδ. «Οξύ», Αθήνα, 2018, σελ. 16.

·      «I am at home», Daily Worker, January 15 1935, όπως παρατίθεται στο https://www.marxists.org/archive/robeson/1935/01/15.htm.

·      Gerald Horne, ό.π, σελ. 14.

·      Paul Robeson Jr., ό.π., pp. 280-281.

·      Marie Seton, p. 109.

·      Marie Seton,ό.π., pp. 112-113.

·      Ο Νεχρού ήταν αστός Ινδός πολιτικός και ηγέτης του αντιαποικιακού κινήματος της Ινδίας.

·      The Manchester Guardian, June 28, 1938.

·      Philip S. Foner (ed.), Paul Robeson Speaks, Carol Publishing Group, New York, 1978, p. 118.

·      Martin Bauml Duberman, Paul Robeson, Ballantine Books, New York, 1989, pp. 226-228.

·      Paul Robeson Jr., ό.π., p. 330.

·      M. J. Trow, Hagley Wood Murder, Pen & Sword Books, Yorkshire & Philadelpfia, 2023, p. 95.

·      Arnold H. Lubasch, Robeson. An American Ballad, Scarecrow Press, Maryland & Plymouth, 2012, p. 114.

·      Ο Πωλ Στραντ (Paul Strand) ήταν διάσημος φωτογράφος και σκηνοθέτης, γνωστός για την πολιτική του δράση από τα χρόνια του Μεσοπολέμου. Τον Γενάρη του 1949 συνυπέγραψε δήλωση ενάντια στις διώξεις των ηγετών του ΚΚ ΗΠΑ και λίγο αργότερα έφυγε για την Τσεχοσλοβακία, προκειμένου να παρουσιάσει την «Πατρίδα». Δεν ξαναγύρισε ποτέ στις ΗΠΑ και έζησε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του στη Γαλλία.

·      Ο Λίο Χούργουιτς (Leo Hurwitz) ήταν επίσης διάσημος φωτογράφος και σκηνοθέτης. Την περίοδο των διώξεων Μακάρθι μπήκε στη μαύρη λίστα και συνέχισε να δουλεύει στον ανεξάρτητο αμερικανικό κινηματογράφο.

·      O Μαρκ Μπλιτζστάιν (Marc Blitzstein) ήταν διάσημος συνθέτης, που επίσης βρέθηκε αντιμέτωπος με τη μαύρη λίστα της αμερικανικής λογοκρισίας, παρότι εγκατέλειψε το ΚΚ ΗΠΑ το 1949.

·      Οπως παρατίθεται στο Fred Jerome, The Einstein File. J. Edgar Hoover’s Secret War Against the World’s Most Famous Scientist, St. Martin’s Press, New York, 2003, pp. 309-310.

·      Paul Robeson Jr., «Paul Robeson: Black Warrior» στο Paul Robeson. The Great Forerunner, International Publishers, New York, 1998, p.6.

·      Gerald Horne, ό.π, σελ. 11.

·      Lenwood G. Davis, «Paul Robeson Had to Be Silenced», The Crisis, April 1984, p. 50.

·      Martin Bauml Duberman, ό.π., pp. 309-311.

·      Gerald Horne, ό.π., σελ. 146.

·      Αναφέρεται σε ρατσιστές αξιωματούχους και πολιτικούς.

·      Οπως παρατίθεται στο Martin Bauml Duberman, ό.π., pp. 305-306.

·      Jerry Holt, «A Dream Betrayed: Paul Robeson and the British Film Industry» στο Joseph Dorinson – William Penack (eds.), Paul Robeson. Essays on his Life and Legacy, McFarland & Company Publishers, North Carolina & London, 1998, p. 146.

·      Philip S. Foner (ed.), ό.π., p. 180.

Ο Ρόμπσον άσκησε σφοδρή κριτική στο Δόγμα Τρούμαν (Μάρτης 1947) για την «αντιμετώπιση της κομμουνιστικής απειλής» στην Ελλάδα και την Τουρκία και στο σχέδιο Μάρσαλ, αφού εκτιμούσε ότι θεμελίωναν μια εξωτερική πολιτική που θα επιχειρούσε να εξαπατήσει τον αμερικανικό λαό και να περικυκλώσει τη Σοβιετική Ενωση.¹ Στις προεδρικές εκλογές του 1948, το ΚΚ ΗΠΑ στήριξε τον πρώην αντιπρόεδρο του Ρούσβελτ Χένρι Γουάλας (προερχόμενος από το Δημοκρατικό Κόμμα), που κριτίκαρε την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ και τον «Ψυχρό Πόλεμο» εναντίον της Σοβιετικής Ενωσης και των άλλων χωρών της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Ο Ρόμπσον περιόδευσε σε πολλές πολιτείες του Νότου – και όχι μόνο – προκειμένου να στηρίξει την υποψηφιότητα του Γουάλας, αντιμετωπίζοντας απειλές και κινδύνους για τη ζωή του.² Μάλιστα, εν μέσω προεκλογικής εκστρατείας, κλήθηκε και σε απολογία από την Επιτροπή Δικαιοσύνης της Γερουσίας. Στο κομβικό ερώτημα αν είναι κομμουνιστής απάντησε: «Μερικοί από τους πιο λαμπρούς και διακεκριμένους Αμερικανούς πρόκειται να πάνε στη φυλακή επειδή δεν έδωσαν απάντηση σε αυτό το ερώτημα, και θα τους ακολουθήσω, αν χρειαστεί».³

«Κύριε Ρόμπσον, γνωρίζατε ότι η μεγαλύτερη τοπική οργάνωση του Κομμουνιστικού Κόμματος στο Γουίνστον – Σάλεμ στη Βόρεια Καρολίνα ονομάζεται Πολ Ρόμπσον;
Οχι, δεν το ήξερα! Αλλά είμαι πολύ περήφανος που το ακούω. Σας ευχαριστώ!».⁴

Σημαντικότερο και από την παλικαρίσια στάση του ήταν το γεγονός ότι οι πιέσεις του καπιταλιστικού κράτους και οι ρητές και άρρητες απειλές εναντίον του δεν οδήγησαν στην πολιτική του αποστράτευση. Τον Απρίλη του 1949, είπε στο Διεθνές Συνέδριο Ειρήνης στο Παρίσι:
«Εμείς οι αποικιοκρατούμενοι λαοί έχουμε συνεισφέρει στο χτίσιμο των Ηνωμένων Πολιτειών και είμαστε αποφασισμένοι να μοιραστούμε τον πλούτο τους. Καταγγέλλουμε την πολιτική της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών που είναι παρόμοια με αυτήν του Χίτλερ και του Γκέμπελς. Θέλουμε ειρήνη και ελευθερία και θα παλέψουμε για αυτό μαζί με τη Σοβιετική Ενωση, τις Δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης, την Κίνα και την Ινδονησία. (…) Είναι αδιανόητο ότι οι Αμερικανοί Νέγροι θα μπορούσαν να πολεμήσουν στο πλευρό αυτών που μας καταπιέζουν για γενιές, εναντίον της Σοβιετικής Ενωσης, η οποία σε μια γενιά ανύψωσε το λαό μας στο ύψιστο σημείο ανθρώπινης αξιοπρέπειας».⁵
Αφού επισκέφτηκε τη Σοβιετική Ενωση, επέστρεψε στις ΗΠΑ για να τραγουδήσει σε σειρά συναυλιών που διοργάνωνε το Κογκρέσο για τα Πολιτικά Δικαιώματα (ΚΠΔ). Στις 27 Αυγούστου 1949, τραγουδούσε στο Πίκσκιλ σε ένα κοινό περίπου 15.000 θεατών. Τότε περίπου 10.000 τραμπούκοι, μεταξύ των οποίων και παραστρατιωτικές οργανώσεις βετεράνων επιτέθηκαν. Οι 1.200 παραβρισκόμενοι αστυνομικοί περισσότερο βοήθησαν παρά εμπόδισαν τους επιτιθέμενους, ενώ ελικόπτερο της αστυνομίας επιχείρησε να σκεπάσει τη φωνή του Ρόμπσον. Ο Ρόμπσον και οι διοργανωτές επέστρεψαν λίγες μέρες αργότερα για να δείξουν ότι δεν φοβούνται. Ομως, αυτήν τη φορά, οι κρατικοί και παρακρατικοί μηχανισμοί ήταν περισσότερο προκλητικοί και επιθετικοί. Η αστυνομία έσπασε το παρμπρίζ του αυτοκινήτου του, ενώ οι συγκεντρωμένοι διαδηλωτές κρατούσαν πλακάτ που έγραφαν «Λιντσάρετε τον Ρόμπσον» κ.ά. Ο Πάτερσον υποστήριξε ότι η δολοφονία του Ρόμπσον αποτελούσε κομμάτι του κρατικού σχεδιασμού και αποφεύχθηκε τυχαία.⁶

Οι διεθνείς αντιδράσεις ήταν μεγάλες. Οταν έγιναν γνωστά τα γεγονότα, η Σοβιετική Ενωση τοποθέτησε ένα άγαλμά του σε βουνό της Κιργιζίας,⁷ ενώ ο Τούρκος κομμουνιστής ποιητής Ναζίμ Χικμέτ αφιέρωσε στον Ρόμπσον το ποίημα «Δεν μας αφήνουν να τραγουδήσουμε»⁸. Ο Ρόμπσον όχι μόνο συνέχισε την περιοδεία του, αλλά σύντομα προσήλθε ως μάρτυρας υπεράσπισης στη δίκη των ηγετών του ΚΚ ΗΠΑ, όπου δήλωσε στους δημοσιογράφους:
«Ηρθα γιατί υπάρχει μια υστερία σε αυτή τη χώρα, κομμάτι της οποίας είναι και η σημερινή δίκη και ήρθα για να εκφράσω την αίσθησή μου ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα έχει κάνει μια μεγαλοπρεπή δουλειά για λογαριασμό του νέγρικου λαού και της εργατικής τάξης, για λογαριασμό της ειρήνης».⁹

Στις 28 Ιούνη 1950, λίγες μέρες μετά την ανάμειξη των ΗΠΑ στον πόλεμο της Κορέας, ο Ρόμπσον μίλησε σε 18.000 διαδηλωτές σε εκδήλωση του ΚΠΔ στη Μάντισον Σκουέαρ, καταδικάζοντας την αμερικανική επέμβαση και τις πυρηνικές απειλές εναντίον της ΛΔ της Κίνας και των άλλων λαών της Νοτιοανατολικής Ασίας.¹⁰ Λίγες μέρες αργότερα διοργάνωσε νέα διαδήλωση με σύνθημα «Κάτω τα χέρια από την Κορέα» στο Χάρλεμ.¹¹

Επειτα από τα προηγούμενα, το καλοκαίρι του 1950, του αφαιρέθηκε το διαβατήριο. Εφόσον ο Ρόμπσον δεν είχε δειλιάσει μπροστά στην απειλή φυλάκισης, τις απόπειρες λιντσαρίσματος και δολοφονίας, έπρεπε να σταματήσει να αποτελεί διεθνές σύμβολο που αντιστρατευόταν τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό στην κορύφωση του «Ψυχρού Πολέμου». Οι κρατικές αρχές ήξεραν ότι μια ενδεχόμενη φυλάκισή του θα επέφερε διεθνή αρνητικό αντίκτυπο, ενώ ο Ρόμπσον θα τη μετέτρεπε σε βήμα ακόμα οξύτερης κριτικής. Προτίμησαν τον εγκλωβισμό του στις ΗΠΑ και την ένταξή του στη μαύρη λίστα των καλλιτεχνών. Θεωρούσαν ότι έτσι, εν μέσω επέλασης της αντικομμουνιστικής υστερίας και της κρατικής τρομοκρατίας, θα μείωναν την απήχησή του και θα δυσκόλευαν τον βιοπορισμό του.

           Το ατσάλι όσο το χτυπάς σκληραίνει
Τα μέτρα του αμερικανικού κράτους περιόρισαν όντως την προβολή του έργου του Ρόμπσον. Ομως ούτε τον οδήγησαν σε υποχωρήσεις, ούτε και μείωσαν το κύρος του διεθνώς. Στις αρχές Νοέμβρη στην επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης, ο Ρόμπσον εξέδωσε σε μπροσούρα την ομιλία του «Ο Νέγρικος Λαός και η Σοβιετική Ενωση»,¹² ενώ λίγο αργότερα μαζί με τον Γ. Ε. Μ. Ντι Μπουά¹³ κυκλοφόρησε την εφημερίδα «Ελευθερία» (Freedom).¹⁴ Τον ίδιο μήνα, στη Βαρσοβία, το 2ο Διεθνές Συνέδριο Ειρήνης βράβευσε τον Ρομπσον,¹⁵ που τραγούδησε μέσω τηλεφώνου.¹⁶
Τον Νοέμβρη του 1951, ο Ρόμπσον βρέθηκε ανάμεσα στους 800 καλεσμένους της σοβιετικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον στην επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης.¹⁷ Εναν μήνα αργότερα, μαζί με τον Πάτερσον κατέθεσαν στον ΟΗΕ την έκθεση του ΚΠΔ με τίτλο «Καταγγέλλουμε τη γενοκτονία», με την οποία ζητούσαν τη δίωξη της αμερικανικής κυβέρνησης για τη φυσική και πολιτισμική εξόντωση των Αφροαμερικανών.18

Στις αρχές του 1952, στρατιωτικές δυνάμεις του Εθνικού Αφρικανικού Κογκρέσου (Νότια Αφρική) προέλασαν στο Γιοχάνεσμπουργκ, ενώ από τα μεγάφωνα ακούγονταν τραγούδια του Ρόμπσον.¹⁹ Την ίδια εποχή, ο Ρόμπσον, που είχε ήδη ταχθεί ενάντια στις επιδιώξεις του αμερικανικού ιμπεριαλισμού στην Ελλάδα, μίλησε στη Νέα Υόρκη σε εκδήλωση υπέρ της σωτηρίας του Νίκου Μπελογιάννη και των συντρόφων του.²⁰ Και ενώ τα αμερικανικά ΜΜΕ ενημέρωσης τον παρουσίαζαν ως «κόκκινο πράκτορα» και «εθνοπροδότη», τον Δεκέμβρη του 1952 του απονεμήθηκε το βραβείο «Στάλιν» για την Ειρήνη. Ο Ρόμπσον με ένα σύντομο κείμενο ανακοίνωσε ότι δέχεται το βραβείο εκ μέρους του διογκούμενου κινήματος ειρήνης των ΗΠΑ και σημείωσε:
«Πάντα επέμενα – και θα επιμείνω ακόμα περισσότερο στο μέλλον, να λέω την αλήθεια που γνωρίζω για τους σοβιετικούς λαούς: Για τις βαθιές επιθυμίες και τις ελπίδες τους για ειρήνη, για τις ειρηνικές τους επιδιώξεις για την ανοικοδόμηση από τις καταστροφές του πολέμου, όπως στο ιστορικό Στάλινγκραντ· να μιλάω για τις ηρωικές προσπάθειες των φίλων λαών στην Πολωνία, στην Τσεχοσλοβακία, στην Ουγγαρία, στην Αλβανία, στη Ρουμανία, στη Βουλγαρία, στη μεγάλη Νέα Κίνα και στη Βόρεια Κορέα – να εξηγώ, να απαντώ στα ατελείωτα ψεύδη του πολεμοχαρούς Τύπου με σαφήνεια και θράσος».²¹

Μετά τον θάνατο του Στάλιν, τον Απρίλη του 1953, ο Ρόμπσον κυκλοφόρησε άρθρο με τίτλο «Σε σένα αγαπημένε σύντροφε», όπου τόνιζε ότι «η λεγόμενη Ελεύθερη Δύση, με επικεφαλής τους άπληστους, κερδοσκόπους, πολεμοχαρείς βιομηχάνους και οικονομικούς βαρόνους της Αμερικής μας στρεφόταν ενάντια στους λαούς, αλλά η κυριαρχία της προσέκρουσε στη Σοβιετική Ενωση, την Κίνα και τις άλλες χώρες της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, στις οποίες προσέβλεπαν και οι καταπιεσμένοι όλου του κόσμου». ²² Την ίδια περίοδο, δραστηριοποιήθηκε εντατικά για τη διάσωση των Τζούλιους και Εθελ Ρόζενμπεργκ, που κατηγορούνταν ως κατάσκοποι της Σοβιετικής Ενωσης.²³ Παρά τη διεθνή κινητοποίηση στην οποία μετείχαν ο Μπέρτολτ Μπρεχτ, ο Αλμπερτ Αϊνστάιν, ο Πάμπλο Πικάσο, η Φρίντα Κάλο κ.ά., ο Πρόεδρος Αϊζενχάουερ αρνήθηκε να τους δώσει χάρη και εκτελέστηκαν στις 19 Ιούνη του 1953.

Λίγες μέρες μετά, η Εσλάντα Ρόμπσον²⁴ κλήθηκε για απολογία στην Επιτροπή του γερουσιαστή Μακάρθι. Οταν ρωτήθηκε για το αν ήταν μέλος του ΚΚ ΗΠΑ επικαλέστηκε την 1η και την 15η τροπολογία του Συντάγματος, που αφορούσαν, αντίστοιχα, την ελευθερία λόγου και την απαγόρευση θέσπισης νόμων στέρησης του δικαιώματος ψήφου λόγω φυλής, χρώματος ή προηγούμενης κατάστασης δουλείας. Απαντώντας σε ερώτηση του Μακάρθι, δήλωσε ότι επικαλείται την 15η τροπολογία, γιατί βρίσκεται απέναντι από μια επιτροπή λευκών που της ζητά να τοποθετηθεί για ένα κόμμα που υπερασπίζεται τα δικαιώματα των μαύρων. Και όταν ο Μακάρθι αναρωτήθηκε αν αυτό σημαίνει ότι η Επιτροπή δεν δικαιούταν να μάθει τη γνώμη της για μια οργάνωση που θέλει να ανατρέψει βίαια την αμερικανική κυβέρνηση, αντέτεινε:
«Η μόνη δύναμη και βία που γνωρίζω είναι αυτή που έχω αντιμετωπίσει και δει σε αυτή τη χώρα και δεν προέρχεται από τους κομμουνιστές».²⁵

Το 1954 ήταν χρονιά καθοριστική για τον πόλεμο στο Βιετνάμ. Επειτα από τη μάχη του Ντεν-Μπιεν-Φου, όπου οι δυνάμεις των βιετμίνχ κατατρόπωσαν τα γαλλικά στρατεύματα, η συνδιάσκεψη της Γενεύης αποφάσισε τον χωρισμό του Βιετνάμ στο 17ο παράλληλο, με το βόρειο τμήμα να βρίσκεται υπό την ηγεσία των κομμουνιστών και το νότιο υπό τη διοίκηση των αστικών δυνάμεων.²⁶ Ο Ρόμπσον χαρακτήρισε τον ηγέτη του ΚΚ Βιετνάμ, Χο Τσι Μινχ ως μοντέρνο Λουβερτίρ (ηγέτης της Αϊτινής Επανάστασης) και παράλληλα προέβλεψε την επικείμενη αμερικανική επέμβαση:
«Οι νέγροι γεωργοί από το Μισισίπι θα πρέπει να σταλούν για να σκοτώσουν τους σκουρόχρωμους αγρότες του Βιετνάμ, προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα αυτών που εναντιώνονται στην απελευθέρωση των νέγρων στην πατρίδα και των αποικιών στο εξωτερικό».²⁷

Την άνοιξη του 1955, δέχεται πρόσκληση από τους αθλητές, τους εργάτες του θεάτρου και τους τεχνικούς κινηματογράφου να επισκεφτεί τη Μ. Βρετανία, ενώ έπειτα από λαϊκή απαίτηση το BBC έπαιζε καθημερινά πρόγραμμα αφιερωμένο σε αυτόν. Ομως, Ομοσπονδιακό δικαστήριο των ΗΠΑ επικύρωσε τη στέρηση του διαβατηρίου του, εξαιτίας της άρνησης του Ρόμπσον να δηλώσει κατηγορηματικά ότι δεν ήταν μέλος του ΚΚ ΗΠΑ. Την ίδια χρονιά, ο Χιλιανός κομμουνιστής ποιητής Πάμπλο Νερούντα κατήγγειλε σε συγκέντρωση 15.000 Λατινοαμερικανών στο Σαντιάγο την αφαίρεση του διαβατηρίου του.²⁸

Μετά το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ (1956), παρά το γεγονός ότι ο Ρόμπσον αρνήθηκε να επιδοκιμάσει τις αποφάσεις του,²⁹ κράτησε αποστάσεις και από όσους ζητούσαν αυτονόμηση του ΚΚ ΗΠΑ από τη Σοβιετική Ενωση και καταδίκασε την αντεπανάσταση στην Ουγγαρία. Στα τέλη του 1956, μια ουγγροαμερικανική συγκέντρωση τραμπούκων επιτέθηκε στην ετήσια σύνοδο του Εθνικού Συμβουλίου Αμερικανοσοβιετικής Φιλίας και ο Ρόμπσον δέχτηκε ένα μπουκάλι αμμωνίας στο κεφάλι. Εξάλλου, το FBI εκτιμούσε ότι ο Ρόμπσον ήταν ο πραγματικός ηγέτης του ΚΚ ΗΠΑ.³⁰
Νωρίτερα (Ιούνης – Ιούλης 1956), μέσα στον ορυμαγδό εξελίξεων και παρότι αντιμετώπιζε προβλήματα υγείας κλήθηκε στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων, με αφορμή μια αίτηση επιστροφής του διαβατηρίου του. Στην ερώτηση αν είναι μέλος του ΚΚ απάντησε:
«Λέγοντας Κόμμα των κομμουνιστών εννοείτε το Κόμμα των ανθρώπων που έχουν θυσιαστεί για το λαό μου, για όλους τους Αμερικανούς και τους εργάτες, ώστε να μπορούν να ζουν με αξιοπρέπεια; Εννοείτε αυτό το Κόμμα;»³¹

Φεβρουάριος 1941
Το πανό συγκέντρωσης της Ταξιαρχίας Αβραάμ Λίνκολν
γράφει "Πέθαιναν για να ζήσει η δημοκρατία"

Στη συνέχεια, αρνούμενος να απαντήσει αν ήταν μέλος με ψευδώνυμο Τζον Τόμας και αν γνώρισε τα στελέχη του ΚΚ, επικαλέστηκε την 5η τροπολογία του Συντάγματος, σύμφωνα με την οποία κανείς δεν υποχρεούται να απαντήσει κάτι που θα τον καταστήσει ένοχο. Τα μέλη της Επιτροπής τού ζήτησαν να τοποθετηθεί για μια σειρά από δηλώσεις του υπέρ της Σοβιετικής Ενωσης, ενώ ένα μέλος της Επιτροπής απόρησε γιατί δεν έμεινε εκεί. Ο Ρόμπσον απάντησε: «Επειδή ο πατέρας μου ήταν σκλάβος και ο λαός μου πέθανε για να χτιστεί αυτή η χώρα και εγώ πρόκειται να μείνω και να κατέχω ένα μέρος της, όπως ακριβώς και εσείς».³²

Ομως, οι διώκτες του είχαν αυτήν τη φορά ένα ακόμα όπλο στη φαρέτρα τους: Τις αποφάσεις του 20ού Συνεδρίου του ΚΚΣΕ και τη διαπάλη στο ΚΚ ΗΠΑ. Ετσι τον ρώτησαν αν επιμένει στη γνώμη του για τον Στάλιν. Και εκείνος απάντησε:
«Ο,τι και να συνέβη με τον Στάλιν είναι ζήτημα της Σοβιετικής Ενωσης και δεν θα το συζητήσω με τους εκπροσώπους αυτών που κατά τη διάρκεια οικοδόμησης της Αμερικής εξόντωσαν 60 έως 100 εκατομμύρια ανθρώπους από το λαό μου (…) στα δουλεμπορικά πλοία και στις φυτείες (…) δεν θα συζητήσω για τον Στάλιν μαζί σας. (…) Ωστόσο θα ήταν πολύ ενδιαφέρον, είτε αναφερθούμε στον Στάλιν, είτε στον σοβιετικό λαό, αν μέσα σε μια γενιά, από το 1917 έως το 1947, θα μπορούσε να υπάρξει ένα άλλο έθνος που να ισοσταθμίσει τη δύναμη αυτών που πέτυχαν…».³³

Ο Ρόμπσον πέρασε και στην αντεπίθεση δηλώνοντας στα μέλη της Επιτροπής ότι αυτοί είναι οι πραγματικοί αντι-Αμερικανοί και θα πρέπει να ντρέπονται. Τότε, ο πρόεδρος αναγκάστηκε να διακόψει τη διαδικασία. Φυσικά, δεν πήρε πίσω το διαβατήριό του, όμως είχε βγει για άλλη μια φορά νικητής και με το κεφάλι ψηλά μετά από πολύωρες καταθέσεις. Δύο χρόνια αργότερα, δήλωσε ακόμα όρθιος, δημοσιεύοντας το βιβλίο «Εδώ στέκομαι», όπου ανέφερε:
«Σε πολλές περιπτώσεις έχω εκφράσει δημόσια την πίστη μου στις αρχές του επιστημονικού σοσιαλισμού, τη βαθιά μου πεποίθηση ότι για όλη την ανθρωπότητα μια σοσιαλιστική κοινωνία αντιπροσωπεύει μια πρόοδο σε ένα υψηλότερο στάδιο της ζωής – ότι είναι μια μορφή κοινωνίας που είναι οικονομικά, κοινωνικά, πολιτισμικά και ηθικά ανώτερη από ένα σύστημα που βασίζεται στην παραγωγή για ιδιωτικό κέρδος».³⁴
Σύντομα, το διαρκώς διευρυνόμενο διεθνές κίνημα συμπαράστασης θα του έδινε όσα του στέρησε το αμερικανικό κράτος. Αποκορύφωμα των εκδηλώσεων συμπαράστασης υπήρξαν τα 60ά γενέθλια του Ρόμπσον στις 9 Απρίλη 1958, που εορτάστηκαν επίσημα σε 27 κράτη, ενώ η συμμετοχή της Ινδίας πυροδότησε διπλωματικό επεισόδιο.³⁵ Τελικά, λογίστηκε ως λιγότερο επιζήμια για τις ΗΠΑ η επιστροφή του διαβατηρίου του.

Ο Paul Robeson, παγκοσμίου φήμης βαρύτονος
επικεφαλής εργατών του Ναυπηγείου Moore (Όκλαντ, Καλιφόρνια)
που τραγουδούσαν το Star Spangled Ba-NARA.

Ξανά στις γειτονιές του κόσμου

Ο Ρόμπσον επισκέφτηκε τη Μ. Βρετανία για να δώσει έναν κύκλο συναυλιών, απαραίτητων και για την οικονομική του επιβίωση. Το καλοκαίρι του 1959, επισκέφτηκε τη Σοβιετική Ενωση, όπου συναντήθηκε με τον Χρουστσόφ και άλλους ηγέτες Κομμουνιστικών Κομμάτων.³⁶
Στις 21 Μάρτη 1960, 5.000 διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν έξω από το αστυνομικό τμήμα του Σάρπβιλ στη Νότια Αφρική, ανταποκρινόμενοι στις εκκλήσεις του Παναφρικανικού Κογκρέσου και απαίτησαν από τις αρχές να τους συλλάβουν επειδή δεν έφεραν μαζί τους τις απαιτούμενες από το καθεστώς Απαρτχάιντ κάρτες εισόδου. Οι αστυνομικές αρχές άνοιξαν πυρ, με αποτέλεσμα 1.344 να πέσουν νεκροί.³⁷ Ο Ρόμπσον πρωτοστάτησε στην πρωτομαγιάτικη διαδήλωση των συνδικάτων στη Γλασκώβη και κατήγγειλε το καθεστώς της Νοτίου Αφρικής.
Τον Οκτώβρη της ίδιας χρονιάς επισκέφτηκε τη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας (ΓΛΔ), όπου εκλέχτηκε επίτιμος διδάκτορας και βραβεύτηκε από την επιτροπή ειρήνης και την Ουγγαρία. Τον Νοέμβρη ταξίδεψε στην Αυστραλία και στη Νέα Ζηλανδία, προκειμένου να δώσει συναυλίες. Οταν εχθρικά διακείμενοι ρεπόρτερ τον ρώτησαν τι θα έκανε σε έναν αμερικανοσοβιετικό πόλεμο, απάντησε πως θα πολεμούσε στο πλευρό της Σοβιετικής Ενωσης.³⁸ Δεν έμεινε όμως εκεί και καταδίκασε τη σφαγή των Αβορίγινων της Αυστραλίας και των Μαορί της Νέας Ζηλανδίας.³⁹

Προβλήματα υγείας

Τον Μάρτη του 1961, ο Ρόμπσον προετοιμαζόταν για ταξίδι στην Γκάνα και στη Γουινέα, ενώ έπειτα προγραμμάτιζε να επιστρέψει στις ΗΠΑ, προκειμένου να πάρει μέρος στο αναγεννημένο κίνημα των μαύρων, παρά τις προειδοποιήσεις της συζύγου του ότι αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει στη δολοφονία του. Ομως, στις 27 Μάρτη αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει στο δωμάτιο του ξενοδοχείου του στη Σοβιετική Ενωση. Ο αυτοτραυματισμός δεν ήταν βαρύς, αλλά η διάγνωση μιλούσε για παράνοια και κρίσεις άγχους. Ο γιος του υποστήριξε ότι δηλητηριάστηκε από τη CIA, προκειμένου να αποτραπεί το προγραμματισμένο του ταξίδι στην Κούβα, σε μια εποχή προετοιμασίας της εισβολής στον «Κόλπο των Χοίρων» (17 Απρίλη 1961). ⁴⁰
Μετά από τρεις μήνες νοσηλείας σε σοβιετικό σανατόριο, επέστρεψε στο Λονδίνο, αλλά έπαθε κρίση πανικού ενώ βρισκόταν στη σοβιετική πρεσβεία. Εισήχθη στο νοσοκομείο, όπου έλαβε βαριά φαρμακευτική αγωγή, υποβλήθηκε σε ηλεκτροσόκ, χωρίς να λαμβάνει ψυχοθεραπεία.⁴¹ Υπήρξε η υποψία ότι ουσιαστικός σκοπός δεν ήταν η θεραπεία του, αλλά η παρεμπόδιση της πολιτικής του δράσης. Το βέβαιο είναι ότι αποχαρακτηρισμένα έγγραφα δηλώνουν την παρακολούθησή του από τη βρετανική ΜΙ5 και τη διαρκή ανταλλαγή πληροφοριών με τη CIA.⁴²
Στις αρχές του 1963, έπειτα από 18μηνη νοσηλεία δίχως αποτέλεσμα, η γυναίκα του αποφάσισε τη μεταφορά του σε κλινική του Ανατολικού Βερολίνου. Εκεί οι γιατροί απόρησαν με την ποσότητα βαρβιτουρικών που βρέθηκε στο αίμα του, ενώ εκτίμησαν ότι τα 54 ηλεκτροσόκ στα οποία υποβλήθηκε χωρίς λόγο, θα μπορούσαν να έχουν οδηγήσει σε ανεπανόρθωτη ζημιά στον εγκέφαλό του. Επειτα από μια ήπια αγωγή με συνοδεία ψυχοθεραπείας, ο Ρόμπσον ανέκαμψε σύντομα, αλλά οι γιατροί συνέστησαν αποφυγή περαιτέρω καταπόνησης.⁴³
Παρά τις συμβουλές, τον Δεκέμβρη του 1963 επέστρεψε στις ΗΠΑ.

Βίτο Μαρκαντόνιο (δεξιά)
με τον W.Du Bois (κέντρο)
και τον Πολ Ρόμπσον (αριστερά)

Ο William Edward Burghardt Du Bois ήταν Αμερικανός κοινωνιολόγος, συγγραφέας, ιστορικός και Παναφρικανιστής ακτιβιστής για τα πολιτικά δικαιώματα

Δίνοντας τη μάχη έως το τέλος

Παρά τις συνέπειες της νοσηλείας και τα πολλαπλά προβλήματα υγείας, δεν αποτραβήχτηκε από την πολιτική δραστηριότητα. Τον Αύγουστο του 1964 εκφώνησε στο Χάρλεμ τον επικήδειο για τον κομμουνιστή και φίλο του, Μπεν Ντέιβις.⁴⁴ Τον Οκτώβρη, απέστειλε χαιρετιστήριο για την επέτειο των 15 χρόνων από τη συγκρότηση της ΓΛΔ. Την ίδια περίοδο με άρθρο του δήλωσε παρών στο κίνημα για τα δικαιώματα των μαύρων, προβάλλοντας την ανάγκη σύνδεσής του με την πάλη ενάντια στην πυρηνική απειλή, τους εργατικούς και άλλους κοινωνικούς αγώνες.⁴⁵

Ο Ρόμπσον στρεφόταν εναντίον του λεγόμενου «Εθνους του Ισλάμ», που θεωρούσε συντηρητική και διασπαστική οργάνωση. Ομως, τον Γενάρη του 1965 δέχτηκε να συναντήσει τον Μάλκολμ Εξ, που είχε απομακρυνθεί από τους κόλπους του. Η προγραμματισμένη συνάντηση δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, αφού ο Μάλκολμ Εξ δολοφονήθηκε.⁴⁶ Την ίδια περίοδο, το αμερικανικό πολιτικό κατεστημένο επιχείρησε να ενσωματώσει τον Ρόμπσον ως άκακο μαχητή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, χρησιμοποιώντας την παρέμβαση επιφανών Αφροαμερικανών. Ομως, αρνήθηκε να συνομιλήσει με τον Μπάγιαρντ Ράστιν, λόγω των αντικομμουνιστικών του θέσεων. Αντίθετα, συνάντησε τον Τζέιμς Φάρμερ που εκπροσωπούσε το Κογκρέσο για τη Φυλετική Ισότητα. Οταν, όμως, ο στενός συνεργάτης του μετέπειτα Προέδρου Τζόνσον υποστήριξε ότι θα καλωσοριζόταν, αν αποστασιοποιούνταν από τη Σοβιετική Ενωση και τους κομμουνιστές, του είπε: «Φύγε και να μη με ξανακαλέσεις ποτέ».⁴⁷

Λίγο αργότερα δημοσιοποίησε άρθρο για την κληρονομιά του Ντι Μπουά, ξεκαθαρίζοντας ουσιαστικά ότι δεν ήταν πρόθυμος να υποχωρήσει.⁴⁸ Ωστόσο, τα προβλήματα υγείας του οξύνονταν και έκαναν δύσκολη την ανοιχτή πολιτική δράση. Τον Αύγουστο του 1965, μια διπλή πνευμονία παραλίγο να τον οδηγήσει στον θάνατο,⁴⁹ ενώ τον Δεκέμβρη του 1965 η απώλεια της συζύγου του αποτέλεσε μοιραίο πλήγμα.⁵⁰ Πλέον αντιμετώπιζε και δυσκολία μετακίνησης, γεγονός που τον οδήγησε να ζήσει με την οικογένεια του γιου του στη Νέα Υόρκη και μετά το 1973 με την κόρη του στη Φιλαδέλφεια. Τα γενέθλιά του αποτέλεσαν την τελευταία μορφή πολιτικής παρέμβασης. Τα 70 του χρόνια γιορτάστηκαν στο Λονδίνο⁵¹, ενώ ο εορτασμός των 75 χρόνων από τη γέννησή του πραγματοποιήθηκε το 1973 στο Κάρνεγκι Χολ. Αδυνατώντας να παραβρεθεί, απέστειλε ένα ηχογραφημένο μήνυμα:
«Αν και δεν είμαι ενεργός για ορισμένα χρόνια, θέλω να ξέρετε ότι είμαι ο ίδιος Πολ (…). Είμαι στο σπίτι, αλλά η καρδιά μου βρίσκεται στη συνεχιζόμενη πάλη του λαού μου προκειμένου να κατακτήσει την απελευθέρωσή του από τη ρατσιστική κυριαρχία και να κερδίσει για όλους τους μαύρους Αμερικάνους και τις άλλες μειονοτικές ομάδες όχι μόνο ίσα δικαιώματα αλλά και ίσο μερίδιο. Στο ίδιο πνεύμα, χαιρετίζω τα απελευθερωτικά κινήματα εναντίον της αποικιοκρατίας στην Αφρική, στη Λατινική Αμερική και στην Ασία που κατέκτησαν νέα έμπνευση και αντίληψη από το ηρωικό παράδειγμα του βιετναμέζικου λαού, που απέκρουσε ξανά έναν ιμπεριαλιστή εισβολέα.
(Βρίσκομαι) Μαζί με τους παρτιζάνους της ειρήνης – τους λαούς των σοσιαλιστικών χωρών και τα προοδευτικά στοιχεία όλων των χωρών».⁵²

Στις 23 Ιανουαρίου 1976, η ανυπόταχτη καρδιά του Ρόμπσον σταμάτησε να χτυπά. Στην τελευταία του κατοικία τον συνόδευσαν ο λαός του και τα στελέχη του ΚΚ ΗΠΑ.
Μετά τον θάνατό του οι διώκτες του, όσοι επιχείρησαν να τον φιμώσουν, να τον λιντσάρουν, να τον δολοφονήσουν και να τον αποσιωπήσουν, εκπόνησαν το τελευταίο τους εγκληματικό σχέδιο. Επιχείρησαν να τον καταστήσουν αβλαβές εικόνισμα, έναν υπέρμαχο των δικαιωμάτων και του φιλελεύθερου καπιταλισμού. Δυστυχώς για αυτούς όλη η δράση και το έργο του στέκονται εμπόδιο.

__     Παραπομπές:

·         1. Martin Bauml Duberman, Paul Robeson, Ballantine Books, New York, 1989, pp. 321.

·         2. Martin Bauml Duberman, ό.π., pp. 324-325.

·         3. Για να ακούσεις την ηχογράφηση του συγκεκριμένου αποσπάσματος δες στο https://recordsofrights.org/records/386/robeson-testifies-audio

·         4. Gerald Horne, «Πολ Ρόμπσον. Ο επαναστάτης καλλιτέχνης», εκδ. «Οξύ», Αθήνα, 2018, σελ. 155-156.

·         5. Marie Seton, Paul Robeson, Dennis Dobson Editions, London, 1958, p. 196.

·         6. Gerald Horne, ό.π., σελ. 168-169.

·         7. Gerald Horne, ό.π., σελ. 169.

·         8. «Ριζοσπάστης», 26 Μάη 1976.

·         9. Philip S. Foner (ed.), Paul Robeson Speaks, Carol Publishing Group, New York, 1978, p. 231.

·         10. Philip S. Foner (ed.), ό.π., pp252-253.

·         11. The New York Times, July 4 1950.

·         12. Gerald Horne, ό.π., σελ. 172.

·         13. Ο Ντι Μπουά αποτελεί επίσης μια ξεχωριστή περίπτωση μαύρου κομμουνιστή. Μια εκτενής αναφορά στο δικό του έργο ξεφεύγει από τους σκοπούς αυτού του άρθρου.

·         14. Benjamin Jefferson Davis, The Negro People in Struggle for Peace and Freedom. Report to the 15th Convention of Communist Party, New Century Publishers, 1951, p. 9.

·         15. New World Review, vo;. 46, p. 6.

·         16. Gerald Horne, ό.π., σελ. 179.

·         17. Gerald Horne, ό.π., σελ. 183.

·         18. Legislative Reference Service, World Communist Movement 1951-1953, US Government Printing Office, Washington, 1960, p. 568.

·         19. Gerald Horne, ό.π., σελ. 10.

·         20. «Ριζοσπάστης», 31 Μάη 1998.

·         21. Paul Robeson, «Thoughts on Winning the Stalin Peace Prize» στο https://www.marxists.org/archive/robeson/1953/01/x01.htm

·         22. Paul Robeson, «To You Beloved Comrade» στο https://www.marxists.org/reference/archive/stalin/biographies/1953/04/x01.htm

·         23. Martin Bauml Duberman, ό.π., p.

·         24. Η Εσλάντα (Εσι) Ρόμπσον αποτελεί επίσης μια σημαντική μορφή του αμερικανικού κινήματος για τα δικαιώματα των μαύρων, με την οποία μόνο περιφερειακά καταπιάνεται το παρόν άρθρο.

·         25. Martin Bauml Duberman, ό.π., p. 413.

·         26. «Ριζοσπάστης», 20-21 Νοέμβρη 2021.

·         27. Daniel S. Lucks, Selma to Saigon. The Civil Rights Movement and the Vietnam War, University Press of Kentucky, Kentucky, 2014, p. 9.

·         28. Gerald Horne, ό.π., σελ. 203, 214-215 και 200.

·         29. Martin Bauml Duberman, ό.π., p. 460.

·         30. Gerald Horne, ό.π., σελ. 212-213.

·         31. Philip S. Foner (ed.), ό.π., p. 416.

·         32. Philip S. Foner (ed.), ό.π., p. 427.

·         33. Philip S. Foner (ed.), ό.π., pπ. 429-430.

·         34. Paul Robeson, Here I stand, Beacon Press, Boston, 1988, p. 39.

·         35. Gerald Horne, ό.π., σελ. 227-228.

·         36. Martin Bauml Duberman, ό.π., p. 470.

·         37. Tom Lodge, Sharpeville. A Massacre and its Consequences, Oxford University Press, Oxford & New York, 2011.

·         38. Tom Truman, Ideological Groups in the Australian Labour Party and their Attitudes, Queensland University Press, Queensland 1965, p. 131.

·         39. Martin Bauml Duberman, ό.π., p. 488.

·         40. Paul Robeson Jr., The Undiscovered Paul Robeson. Quest for Freedom (1939-1976), John Wiley & Sons Editions, 2010 (electronic format), p. 233.

·         41. Scott Allen Nollen, Paul Robeson: Film Pioneer, McFarland & Company Publishers, North Carolina, 2010, pp. 180-181.

·         42. Alain Travis, «Paul Robeson was tracked by MI5», Guardian, March 6 2003 και Paul Robeson Jr., ό.π., p. 245.

·         43. Martin Bauml Duberman, ό.π., pp. 516-517.

·         44. Gerald Horne, ό.π., σελ. 261.

·         45. Philip S. Foner (ed.), ό.π., pp. 473-474.

·         46. Paul Robeson Jr., ό.π., pp. 248-249.

·         47. Paul Robeson Jr., ό.π., p. 249.

·         48. Philip S. Foner (ed.), ό.π., pp. 474-478.

·         49. Martin Bauml Duberman, ό.π., pp. 536-537.

·         50. Gerald Horne, ό.π., σελ. 260.

·         51. Gerald Horne, ό.π., σελ. 266.

·         52. Philip S. Foner (ed.), ό.π., pp. 481-482.

·  Marxists.org

·  National Archives

·  Library of Congress

·  Internet Archive

·  Guide to the Paul Robeson Centennial Project Records

Με πληροφορίες και από σημείωμα του Κώστα Σκολαρίκου
μέλους της ΚΕ του ΚΚΕ υπεύθυνου του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ