Ο παραμορφωτικός φακός του ψηφιακού σύμπαντος

Πολλαπλή _συνθετική Χειραγώγηση: τα κλειδιά που ανοίγουν ή κλείνουν τις πόρτες της πραγματικότητας είναι το ενδιαφέρον σημείωμα του Raúl Antonio Capote | internacionales@granma.cu στο επίσημο όργανο του ΚΚ Κούβας, σε μια στιγμή που η ιμπεριαλιστική επίθεση στο νησί της επανάστασης κλιμακώνεται παντοιοτρόπως.

Η ζωή μας _γράφει _με ή χωρίς ΜΚΔ, ξεδιπλώνεται στο ψηφιακό σύμπαν χωρίς να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν δυνάμεις μέσα σε αυτό που λειτουργούν ως παραμορφωτικός φακός. Ζούμε στην εποχή της υπερφόρτωσης πληθώρας πληροφοριών, αλλά, παραδόξως, ποτέ πριν δεν είχαμε εκτεθεί τόσο πολύ στο να διαμορφώνεται, να περιορίζεται ή ακόμα και να διαστρεβλώνεται κατάφωρα η αντίληψή μας για την πραγματικότητα. Κάθε μέρα καταναλώνουμε ειδήσεις, αλληλεπιδρούμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και κάνουμε συζητήσεις χωρίς να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν δυνάμεις -ψυχολογικές και επικοινωνιακές- που λειτουργούν ως παραμορφωτικός φακός. Η ζωή μας ξεδιπλώνεται στο ψηφιακό σύμπαν. Στους χώρους του "συνομιλούμε", ψωνίζουμε, μελετάμε, περπατάμε, ταξιδεύουμε. Στα "σύννεφά" του _τα περίφημα "clouds" αποθηκεύουμε όλες τις προσωπικές μας πληροφορίες, από το ιατρικό μας ιστορικό, μέχρι τι κάναμε το βράδυ με την\τον σύντροφό μας. Τους εμπιστευόμαστε με τις πιο πολύτιμες, αλλά και τις πιο σκοτεινές μας επιθυμίες.

Αφιερώνουμε το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας μας σε αυτό, και είναι πάντα μαζί μας: στα μέσα μαζικής μεταφοράς, στο γραφείο, στο εργαστήριο, στην τάξη, στον καναπέ, στο κρεβάτι, στο μπάνιο. Σε αυτόν τον συνθετικό κόσμο, μπορούμε να είμαστε όποιοι θέλουμε, όπως θέλουμε: γενναίοι, όμορφοι, έξυπνοι, τολμηροί. Ο ντροπαλός φίλος από το κολέγιο μεταμορφώνεται σε ζιγκολό, σε υπερήρωα, σε κοσμοναύτη - οτιδήποτε. Δεν απαιτείται καμία προσπάθεια ή αφοσίωση για να προχωρήσουμε. Αφήνουμε την δουλειά και τη θέληση στους καπιταλιστικούς χειριστές, σε εκείνους που κατασκευάζουν την ναρκωτική πραγματικότητα στην οποία βυθιζόμαστε και χάνουμε τον εαυτό μας.

Για να κατανοήσουμε πώς κατασκευάζεται (και καταστρέφεται) η πραγματικότητα, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε τρεις θεμελιώδεις έννοιες που λειτουργούν τόσο στην ιδιωτική μας ζωή όσο και στη δημόσια σφαίρα: το gaslighting _βλ. αναφορά μας παρακάτω, το framing και τον καθορισμό της ατζέντας. Δεν πρόκειται για μεμονωμένους ακαδημαϊκούς όρους. Είναι τα εργαλεία με τα οποία, συχνά εν αγνοία μας, σχετιζόμαστε με τον κόσμο - όργανα που επιδιώκουν να διαβρώσουν την εμπιστοσύνη, να δημιουργήσουν μια αίσθηση επικείμενης κατάρρευσης, χάους. Ο συνδυασμός αυτών των τριών είναι θανατηφόρος. Αν η διαδικασία καθορισμού της ατζέντας αποφασίσει ότι ορισμένα προβλήματα δεν υπάρχουν, η διαμόρφωση των πλαισίων τα παρουσιάζει κάτω από ένα πρίσμα που ευνοεί λίγους εκλεκτούς, και μας κάνει να αμφιβάλλουμε για την εγκυρότητα των δικών μας αντιλήψεων. Έτσι, ο απλός κόσμος είναι παγιδευμένος σε μια ψηφιακή σπηλιά από την οποία η διαφυγή είναι πολύ δύσκολη. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι αυτές οι τεχνικές δεν λειτουργούν στο κενό. Αποτελούν μέρος ενός πολύπλευρου, αντισυμβατικού πολέμου που επιδιώκει να διαλύσει κάθε επιτυχημένο παράδειγμα αντίστασης και κυριαρχίας.

Η αναγνώριση αυτών των μηχανισμών είναι το πρώτο βήμα προς την ανάκτηση της αυτονομίας μας _της δικής μας ματιάς. Η σύγκριση διαφορετικών πηγών, η δυσπιστία απέναντι στα απόλυτα (κάτι που όλοι φαίνεται να πιστεύουν) και, πάνω απ' όλα, η εμπιστοσύνη στη δική μας κρίση όταν νιώθουμε ότι κάτι δεν ταιριάζει, αποτελούν πλέον μέρος των εργαλείων της πολιτικής αντίστασης. Όπως μας δίδαξε ο Πλάτωνας, η πορεία προς τη φώτιση ξεκινά όταν σταματάμε να πιστεύουμε ότι οι σκιές στον τοίχο είναι η μόνη δυνατή πραγματικότητα.

ΑΝΤΙΣΤΑΘΕΙΤΕ
¡Manos fuera de Cuba!
¡Hasta la Victoria Siempre!

σσ.
1. Το gaslighting (ψυχολογική χειραγώγηση) είναι μια μορφή συναισθηματικής κακοποίησης _που χτυπάει στην καρδιά και στο μυαλό, όπου ο θύτης παραπλανά το θύμα, κάνοντάς το να αμφισβητεί τη μνήμη, την αντίληψη ή τη λογική του. Στόχος είναι ο έλεγχος, η αποσταθεροποίηση και η εξουδετέρωση της αυτοπεποίθησης μέσω συστηματικών ψευδών, άρνησης γεγονότων και υποτίμησης συναισθημάτων. Τα βασικά χαρακτηριστικά του και σημάδια είναι _μεταξύ άλλων: η άρνηση/διαστρέβλωση: "Ποτέ δεν το είπα αυτό", "Τα φαντάστηκες" _ η ελαχιστοποίηση, "υπερβάλλεις", "είσαι πολύ ευαίσθητος/η", η αναστροφή ευθυνών όπου ο θύτης παρουσιάζεται ως θύμα. Η απομόνωση, όπου ο θύτης αποκόπτει το θύμα από υποστηρικτικό περιβάλλον. Η σταδιακή κλιμάκωση, ξεκινώντας με μικρές ψευδείς αναφορές και εντείνεται με τον καιρό.

2. Το "Framing effect", ή απλά "framing" στις κοινωνικές επιστήμες, είναι ένα σύνολο εννοιών και θεωρητικών προοπτικών για το πώς άτομα, ομάδες και κοινωνίες οργανώνονται, αντιλαμβάνονται και επικοινωνούν σχετικά με την πραγματικότητα. Το framing, που εκδηλώνεται στη σκέψη ή στη διαπροσωπική επικοινωνία είναι βασικό συστατικό της κοινωνιολογίας, της μελέτης της κοινωνικής αλληλεπίδρασης μεταξύ των ανθρώπων, αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής μεταφοράς και επεξεργασίας δεδομένων. Τα πλαίσια στη σκέψη αποτελούνται από τις νοητικές αναπαραστάσεις, ερμηνείες και απλοποιήσεις της πραγματικότητας (όπου η πραγματική γίνεται εικονική) και κινούνται μεταξύ πολύ διαφορετικών παραγόντων. Οι επιτυχημένες τεχνικές framing μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη μείωση της ασάφειας των άυλων θεμάτων, τοποθετώντας τις πληροφορίες σε ένα πλαίσιο με τέτοιο τρόπο ώστε οι παραλήπτες να μπορούν να συνδεθούν με αυτό που ήδη γνωρίζουν.

Στην κοινωνική θεωρία, το framing είναι ένα σχήμα ερμηνείας, μια συλλογή από ανέκδοτα και στερεότυπα, στο οποίο τα άτομα βασίζονται για να κατανοήσουν και να ανταποκριθούν σε γεγονότα. Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι κατασκευάζουν μια σειρά από νοητικά "φίλτρα" μέσω βιολογικών και πολιτισμικών επιρροών και στη συνέχεια, χρησιμοποιούν αυτά τα φίλτρα για να κατανοήσουν τον κόσμο. Οι επιλογές που κάνουν στη συνέχεια επηρεάζονται από τη δημιουργία ενός πλαισίου. Η διαμόρφωση ενός πλαισίου περιλαμβάνει την κοινωνική κατασκευή ενός κοινωνικού φαινομένου – από πηγές μαζικών μέσων ενημέρωσης, πολιτικά ή κοινωνικά κινήματα, πολιτικούς ηγέτες ή άλλους παράγοντες και οργανισμούς. Η συμμετοχή σε μια γλωσσική κοινότητα επηρεάζει αναγκαστικά την αντίληψη ενός ατόμου για τις έννοιες που αποδίδονται σε λέξεις ή φράσεις. Πολιτικά, οι γλωσσικές κοινότητες της διαφήμισης, της θρησκείας και των μέσων μαζικής ενημέρωσης αμφισβητούνται έντονα, ενώ η διαμόρφωση σε λιγότερο έντονα υπερασπισμένες γλωσσικές κοινότητες μπορεί να εξελιχθεί ανεπαίσθητα και οργανικά σε πολιτισμικά χρονικά πλαίσια, με λιγότερους εμφανείς τρόπους αμφισβήτησης. Φυσικά η διαμόρφωση στην επικοινωνία φιλτράρεται και ατομικά ως θετική ή αρνητική – ανάλογα με την ιδεολογία του καθενός και το είδος των πληροφοριών που παρουσιάζονται. Η διαμόρφωση μπορεί να έχει τη μορφή πλαισίων ισοδυναμίας, όπου δύο ή περισσότερες λογικά ισοδύναμες εναλλακτικές λύσεις απεικονίζονται με διαφορετικούς τρόπους (βλ. φαινόμενο διαμόρφωσης) ή πλαισίων έμφασης, τα οποία απλοποιούν την πραγματικότητα εστιάζοντας σε ένα υποσύνολο σχετικών πτυχών μιας κατάστασης ή ζητήματος. Στην περίπτωση των "πλαισίων ισοδυναμίας", οι πληροφορίες που παρουσιάζονται βασίζονται στα ίδια γεγονότα, αλλά το "πλαίσιο" στο οποίο παρουσιάζονται αλλάζει, δημιουργώντας έτσι μια αντίληψη που εξαρτάται από την αναφορά.

Οι επιπτώσεις της πλαισίωσης μπορούν να παρατηρηθούν στη δημοσιογραφία _διαφορετικά στην αστική, από τη μαχόμενη: κατά περίπτωση το πλαίσιο που περιβάλλει το θέμα μπορεί να αλλάξει την αντίληψη του αναγνώστη χωρίς να χρειάζεται να αλλοιώσει τα πραγματικά γεγονότα, καθώς οι ίδιες πληροφορίες χρησιμοποιούνται ως βάση. Αυτό γίνεται μέσω της επιλογής ορισμένων λέξεων και εικόνων από τα μέσα ενημέρωσης για την κάλυψη μιας ιστορίας (π.χ. χρησιμοποιώντας τη λέξη έμβρυο έναντι της λέξης μωρό). Στο πλαίσιο της πολιτικής ή της επικοινωνίας μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης, ένα πλαίσιο ορίζει τη συσκευασία ενός στοιχείου ρητορικής με τέτοιο τρόπο ώστε να ενθαρρύνει ορισμένες ερμηνείες και να αποθαρρύνει άλλες. Για πολιτικούς σκοπούς, η πλαισίωση συχνά παρουσιάζει τα γεγονότα με τέτοιο τρόπο που υπονοεί ένα πρόβλημα που απαιτεί λύση. Τα αστικά πολιτικά κόμματα προσπαθούν να πλαισιώσουν τα ζητήματα με τρόπο που ευνοεί τη δική τους πολιτική να εμφανίζεται ως η καταλληλότερη πορεία δράσης.

 

Συνειρμικά_προ internet το "Στόχος η φθορά των Συνειδήσεων" του Έντουαρντ Ρόζενταλ. Ένα βιβλίο αποκαλυπτικό, για τον τρόπο που επιχειρούν και καταφέρνουν να χειραγωγούν, τον τρόπο σκέψης, συμπεριφοράς και εν τέλει συνείδησης των ανθρώπων, οι μεγάλοι επιχειρηματικοί όμιλοι-και όχι μόνο…

Ας το θυμηθούμε λίγο
Στόχος: η φθορά των συνειδήσεων _Μετάφραση από την έκδοση στα γαλλικά των εκδόσεων του Πρακτορείου "Νοβόστι" — Μόσχα 1978 _Μετάφραση: Β. Δασκαλοπούλου _εκδόσεις "ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ" Αθήνα 1979  ©®™

Ξέφυγα από τους καρχαρίες 🦈 και γλίτωσα 🐅 από τις τίγρεις …

Κι ο Μπρεχτ συμπληρώνει_ “μ’ έφαγαν όμως οι κοριοί”
"Και αποφάσισα να ερεθίσω αυτό το νεύρο... "
— Είδατε την ταινία για το λευκό καρχαρία; " Όοοοχι; Πρέπει οπωσδήποτε να πάτε να τη δείτε.
— Γιατί; ’Αξίζει τον κόπο;
— " Ένα θέμα πολύ απλό. _" Ένας καρχαρίας πού καταβροχθίζει ανθρώπους και ό,τι άλλο βρει.
— Παίζουν γνωστοί ηθοποιοί;
— ΝΑΙ… ΟΧΙ δεν ξέρω αλλά σάς τη συνιστώ. Είναι καταπληκτική. Κι έπειτα, είχε μια τόσο μεγάλη επιτυχία!
Ακολούθησα τη συμβουλή και πήγα να δη την ταινία για το λευκό καρχαρία. Δεν τη βρήκα τόσο καταπληκτική όσο την έλεγαν, με εξαίρεση τις υποβρύχιες λήψεις, πού είναι πραγματικά θαυμάσιες και τα αρκετά εκπληκτικά τρικ. Αλλά το να κατακλύζουν τις αίθουσες των κινηματογράφων, όπως έγινε στο Παρίσι, μόνο και μόνο γι’ αυτά τα τρυκ, αυτό είναι κάτι πού δεν το καταλαβαίνω.

Στις Ενωμένες Πολιτείες ή ταινία έσπασε όλα τα ρεκόρ εισπράξεων. Μόνο σε τρεις μήνες, απέφερε περισσότερα χρήματα άπ’ ό,τι ό προηγούμενος πρωταθλητής, "Ο νονός", σε τρία χρόνια! Είχα μια τρομερή διάθεση να καταλάβω τί ήταν αυτό πού είχε προκαλέσει μια τέτοια επιτυχία και διάβασα τις σημειώσεις του σεναριογράφου της ταινίας, Κάρλ Γκότλιμπ, όπου ό συγγραφέας διηγείται πώς φτιάχτηκε ή ταινία. Άρχισαν να τη δουλεύουν το καλοκαίρι του 1973. Το σενάριο γράφτηκε με βάση το βιβλίο του Peter Benchley. Το βιβλίο αυτό είναι τώρα μπέστ-σέλλερ, αλλά εκείνη την εποχή, ήταν πολύ λίγο γνωστό. Ωστόσο, αν το διάλεξαν, αυτό έγινε γιατί υπολόγιζαν πολύ σε μια επιτυχία και δεν έδωσαν σημασία στα έξοδα. Μια και ο ήρωας της ταινίας και του βιβλίου ήταν ένας καρχαρίας, χρειάστηκε να προχωρήσουν από τα πριν σε υποβρύχιες λήψεις και επομένως, να εξασφαλίσουν ένα σημαντικό υλικό δουλιάς. Μόνο οι λήψεις που πραγματοποιήθηκαν γύρω από τις υφάλους της Αυστραλίας, κόστισαν μισό εκατομμύριο δολάρια. Ό Κάρλ Ρίτζο που, σαν κομπάρσος, κινηματογραφήθηκε μαζί με καρχαρίες, κινδύνεψε να χάσει τη ζωή του εκεί. Αλλά κι εκείνοι οι καρχαρίες, δεν ήσαν παρά κομπάρσοι. Ο βασικός καρχαρίας, ό ήρωας της ταινίας, είναι έργο του Μπόμπ Μάττεϋ (σσ. Bruno Mattei εργάστηκε με το ψευδώνυμο Vincent Dawn), πού είναι σήμερα πάνω από 70 χρόνων και εργάζεται στο Χόλλυγουντ_ είναι ο ίδιος πού επινόησε και τον κροκόδειλο των ταινιών του Ταρζάν, πού ήταν τηλεκατευθυνόμενος. Αυτός ό καρχαρίας, έχει μήκος οκτώ μέτρα, ζυγίζει ενάμισι τόννο και κατευθύνεται από μια ομάδα 15 οπερατέρ-μηχανικών. Το κόστος του δεν είναι μικρότερο από το κασέ μιας σουπερ-σταρ με σάρκα και οστά. Με την ευκαιρία, αν όλα πήγαν καλά για τον πλαστικό ήρωα, υπήρξαν μερικές άσχημες εκπλήξεις με τις αληθινές βεντέτες. Θέλησαν να δώσουν τούς βασικούς αντρικούς ρόλους στον πολύ δημοφιλή Πωλ Νιούμαν και στον όχι λιγότερο δημοφιλή Ρόμπερτ Ρέντφορντ, αλλά χρειάστηκε να εγκαταλείψουν την Ιδέα, λόγω της μετριότητας του σενάριου. Ο Ρίτσαρντ Ντρέυφους, πού τελικά δέχτηκε ένα ρόλο, το χαρακτήρισε στη συνέχεια στερεότυπο και τεχνητό και, όσο για το σενάριο, ομολόγησε ότι δεν είδε ποτέ τίποτα χειρότερο στον κινηματογράφο. Χρειάστηκε, επομένως, να αντισταθμιστεί ή ολοφάνερη μετριότητα του σενάριου με το να γίνουν πιο υψηλές δαπάνες.

Τελικά, πριν ακόμα αρχίσει το γύρισμα, χρειάστηκε να επενδυθούν τρεισήμισι εκατομμύρια δολάρια περίπου. "Είναι συνηθισμένο να γίνονται δαπάνες πριν από το γύρισμα, γράφει ό Κάρλ Γκότλιμπ, αλλά ένα ποσόν σαν κι αυτό, προϋποθέτει εν πάση περιπτώσει ότι κάποιος, κάπου, είναι αποφασισμένος να κάνει αυτή την ταινία".

Και ή ταινία έγινε. Η επιτυχία της, το είπαμε ήδη, στάθηκε εξαιρετική. Η δημοτικότητά της ξεπέρασε τον καθαυτό κινηματογραφικό τομέα. Το ρόγχος του καρχαρία στυλιζαρίστηκε πάνω στα πουκάμισα και στα καυτά γυναικεία σορτς, στα πιο φημισμένα εστιατόρια άρχισαν να σερβίρουν μπριζόλες καρχαρία. Τα κιάλια έγιναν δυσεύρετο είδος: στις παραλίες εξερευνούσαν τον ορίζοντα, ψάχνοντας για τρομερά πτερύγια. Είδαμε ακόμα και ιδιοκτήτες παραλιών να κρεμούν ταμπέλες με στόχο να καθησυχάσουν τούς πελάτες: "HERE NO JAWS" _Εδώ, όχι "σαγόνια του καρχαρία"! ...Τέλειωσα το διάβασμα των σημειώσεων του Κάρλ Γκότλιμπ και άρχισα μια προσωπική έρευνα. Συζήτησα για το λευκό καρχαρία με Γάλλους, Βέλγους, Αυστριακούς, με νέους και γέρους, με εκπρόσωπους των πιο διαφορετικών επαγγελμάτων. Όπως ήταν λογικό, κανείς δεν ήταν σε θέση να εξηγήσει, γιατί αυτή ή ταινία άρεσε τόσο. "Είναι μια ταινία πού έπιασε, αυτό είναι όλο". Μα γιατί ακριβώς έπιασε τόσο πολύ; Συζήτησα, επίσης, με επαγγελματίες σεναριογράφους, με ειδικούς του ζωικού κόσμου και της ανθρώπινης ψυχολογίας. Κατά τη γνώμη ενός ιχθυολόγου, η επιτυχία της ταινίας οφείλεται στην ίδια την προσωπικότητα, αν μπορούμε να εκφραστούμε έτσι, τού λευκού καρχαρία, του Carcharodon Carcharias. Ο ιχθυολόγος είναι κατηγορηματικός: — Είμαι πεισμένος, πώς αν είχαν διαλέξει στη θέση τού καρχαρία ένα λιοντάρι ή έναν πάνθηρα, θα είχαν ένα συνηθισμένο αποτέλεσμα. Όταν πρόκειται για λιοντάρια, για πάνθηρες ή για άλλα άγρια ζώα, τίποτα δεν μάς εμποδίζει να πάμε να τα δούμε στα πάρκα, στους ζωολογικούς κήπους ή, γιατί όχι, στο τσίρκο. Τα έχουμε συνηθίσει τόσο που δεν τα φοβόμαστε πια. Αλλά ένας καρχαρίας, είναι άλλο! Αυτή πέφτει στο νερό και αρχίζει να κολυμπάει. Ο φίλος της αποφασίζει να την ακολουθήσει, αλλά μεθυσμένος από το κρασί, πέφτει στην άμμο και αποκοιμιέται. Η κοπέλα απομακρύνεται όλο και περισσότερο από την ακτή. Στην αγκαλιά της ήσυχης και δροσερής θάλασσας. Και ξαφνικά, βγάζει μια κραυγή πού δεν έχει τίποτα το ανθρώπινο. Γύρω της ή θάλασσα βράζει αφρίζοντας, εκείνη προσπαθεί να τιναχτεί, να ξεκολλήσει από την επιφάνεια των κυμάτων, να απελευθερωθεί από το θανατερό αγκάλιασμα αυτοί του φοβερού κάτι, πού την τραβάει προς το βυθό.

Ή κάμερα είναι τώρα κάτω από το νερό, ο θεατής περιμένει. Περιμένει να δει αυτό το τρομακτικό κάτι, για να τον αφήσει η αγωνία του άγνωστου πού τον κατέχει. Αλλά δεν βλέπει παρά το φτωχό, ανυπεράσπιστο σώμα της κοπέλας. Η κάμερα μοιάζει να παίρνει η ίδια τη θέση αυτού του τρομακτικού άγνωστου. Μαζί με το θεατή, παρατηρεί ψυχρά το θύμα της, αυτό το σωματάκι πού παραδέρνει εκεί κάτω πάνω στα κύματα. Έπειτα, πολύ γρήγορα, το σώμα της κοπέλας μεγαλώνει και ή φρίκη το αδράχνει. Δεν υπάρχει πια ελπίδα, το τέλος είναι μοιραίο...

Και πάλι ή ήρεμη θάλασσα. Η σιγαλιά.
Όμως ο φόβος μεγαλώνει. Και μένει ακόμα ανεξήγητος...

Ούτε μειώνεται όταν το δεύτερο θύμα, ένα μικρό αγόρι πού απομακρύνθηκε απερίσκεπτα από την ακτή πάνω στο λαστιχένιο στρώμα του, χάνεται μέρα μεσημέρι. ’Αντίθετα, μεγαλώνει. Τελικά, ή μικρή ακρογιαλιά, στην Ανατολική Ακτή των Ενωμένων Πολιτειών, υποκύπτει στον πανικό... Έτσι, ο ερμηνευτής του ρόλου του "άγνωστου" είναι το πλαστικό δημιούργημα του Μπόμπ, που διευθύνεται με σύστημα πιεσμένου νερού και αέρα. Με την ευκαιρία, όταν τελικά ο καρχαρίας εμφανίζεται στην οθόνη (οι δημιουργοί της ταινίας υποχρεώνονται τελικά να τον εμφανίσουν), ο φόβος υποχωρεί αλματωδώς και χρειάζεται να επιστρατευθούν όλα τα επιδέξια τρικ για να κρατηθεί ο θεατής σε αγωνία μέχρι το τέλος. Ωστόσο, σκόπιμα στάθηκα στις πρώτες σκηνές της ταινίας. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, αυτές είναι όλο κι όλο το αλατοπίπερό της. Και πιστεύω, πώς επίσης εξηγούν την επιτυχία των "Σαγονιών του καρχαρία".

Αναμφίβολα, εκείνος πού αιχμαλωτίζει την προσοχή του θεατή δεν είναι ό ίδιος ό καρχαρίας, αλλά ή Ιδέα του κινδύνου, ενός λανθάνοντος και πανταχού παρόντος κίνδυνου, πού μπορεί από τη μια στιγμή στην άλλη να κατακλύσει την καθημερινή ρουτίνα. Ο καρχαρίας, το μόνο πού κάνει είναι να συγκεκριμενοποιεί αυτή την Ιδέα. Σήμερα, η νευρική ένταση, η αναμονή του χειρότερου, το αίσθημα ανασφάλειας, οξύνονται όλο και περισσότερο σε πολλούς ανθρώπους. Είναι πιθανό να αισθάνονται πραγματικά την ανάγκη να χαλαρώσουν αυτή την εσωτερική ένταση. Και, άπ’ ό,τι φαίνεται, ή ταινία "τα σαγόνια του καρχαρία" το επιτρέπει. Όχι βέβαια, πώς ό θεατής ευχαριστιέται να βλέπει τον καρχαρία να καταβροχθίζει τον πλησίον του! Πρόκειται μάλλον για μια ανακούφιση πού αισθάνεται, συνειδητοποιώντας ότι δεν βρίσκεται ό ίδιος στα δόντια του καρχαρία.

Αυτό το είδος ανακούφισης είναι, παρ’ όλα αυτά, μόνο φαινομενικό. Υποσυνείδητα, τον βασανίζει ή Ιδέα πώς ξέφυγε μόνο για την ώρα από τον κίνδυνο, καθισμένος σε μια αναπαυτική πολυθρόνα, στο μισοσκόταδο της κινηματογραφικής αίθουσας. Όμως ό κίνδυνος τον παραμονεύει συνέχεια. Αυτή ή διφορούμενη ψυχολογική εντύπωση, θα μπορούσε να καθοριστεί σαν το συναίσθημα του "βρίσκομαι έκτος κινδύνου" και συγχρόνως του "περιμένω κάποιον κίνδυνο", συναίσθημα, πού φανερώνει μια παράξενη γοητεία. Κάτι σαν το άρρωστο δόντι πού δεν μπορούμε να σταματήσουμε να το ενοχλούμε με την άκρη της γλώσσας μας. Αν το δούμε έτσι, το ρύγχος του καρχαρία δεν παίζει κανέναν ιδιαίτερο ρόλο. Είτε πρόκειται για την καταστροφή του Μπόινγκ-747 ή για το ναυάγιο του "Βρετανικού", αυτό το διφορούμενο συναίσθημα παραμένει το ίδιο για το θεατή. Είναι ευτυχής πού δεν συμπεριλαμβάνεται στους επιβάτες, ωστόσο, συνδέεται υποσυνείδητα μαζί τους. Συνήθως, ό θεατής ταυτίζεται με τον ήρωα της ταινίας, όμως στην περίπτωση αυτή, ταυτίζεται με το θύμα.

Αν οι καταστροφές στον κινηματογράφο βρίσκουν απήχηση ατό κοινό, αυτό στην πραγματικότητα συμβαίνει γιατί αυτό το κοινό ζει σ’ έναν, ασταθή κόσμο, όπου πραγματικές καταστροφές αναστατώνουν αδιάκοπα την καθημερινή ζωή, σ’ έναν κόσμο "καρχαριών" με χίλιες όψεις. Ό καθένας μπορεί να χάσει τη δουλιά του και να μείνει χωρίς πόρους, είτε έχει στην κατοχή του, είτε όχι, ένα πανεπιστημιακό δίπλωμα. Ό καθένας κινδυνεύει κάθε στιγμή να μάθει ότι ό γιός του παίρνει ναρκωτικά, ότι ή κόρη του έφυγε για να ζήσει σε κοινόβιο, αν δεν ασπάστηκε κάποια θρησκευτική αίρεση. Δύο-τρία παραδείγματα ανάμεσα σε τόσα άλλα. O καθένας έχει τον "καρχαρία" του. Ακόμα κι αν τίποτα φοβερά δεν συμβεί, o φόβος δεν παύει. Πράγματι, κανείς δεν έχει καμιά εγγύηση απέναντι στα απρόβλεπτα γεγονότα. Έτσι, το θέμα της καταστροφής, όχι πάντα συνειδητά, συνεχίζει το επίβουλο έργο του και σιγά -σιγά υπερισχύει.

ΟΙ επιχειρηματίες ένιωσαν τον παλμό αυτής της χορδής, πού μετά βίας ακουγόταν μέσα στη συνείδηση των λαϊκών μαζών και ρίχτηκαν στην εκμετάλλευση αυτής της νέας πλουτοπαραγωγικής φλέβας. Σε βιομηχανική κλίμακα…
Αυτά πριν 50 χρόνια__

Αν οι καρχαρίες ήταν άνθρωποι 

Αν οι καρχαρίες ήταν άνθρωποι, θα έφτιαχναν στη θάλασσα για τα μικρά ψάρια τεράστιες κασέλες με διάφορες τροφές μέσα, τόσο φυτά όσο και ζώα. Θα φρόντιζαν να έχουν οι κασέλες πάντα φρέσκο νερό και θα έπαιρναν εν γένει διάφορα υγειονομικά μέτρα. Όταν π.χ. ένα ψαράκι τραυμάτιζε το πτερύγιό του, τότε οι καρχαρίες θα του έβαζαν αμέσως έναν επίδεσμο, για να μην τους πεθάνει πριν την ώρα του. Για να μην είναι τα ψαράκια μελαγχολικά, θα διοργανώνονταν πού και πού μεγάλες γιορτές στο νερό, γιατί τα χαρούμενα ψαράκια έχουν καλύτερη γεύση από τα μελαγχολικά.

Θα υπήρχαν φυσικά και σχολεία μέσα σε αυτές τις κασέλες. Στα σχολεία αυτά τα ψαράκια θα μάθαιναν πώς να κολυμπάνε στο στόμα των καρχαριών. Θα χρειάζονταν π.χ. τη γεωγραφία για να μπορούν να βρίσκουν τους μεγάλους καρχαρίες που θα βρίσκονταν κάπου τεμπελιάζοντας. Το σπουδαιότερο θα ήταν φυσικά η ηθική διαπαιδαγώγηση των μικρών ψαριών. Θα διδάσκονταν ότι το υψηλότερο και ωραιότερο ιδεώδες είναι να θυσιάζεται ένα ψαράκι πρόθυμα και ότι όλα έπρεπε να πιστεύουν στους καρχαρίες, προπαντός όταν τους έλεγαν ότι θα μεριμνούσαν για ένα καλύτερο μέλλον. Θα δίδασκαν στα ψαράκια ότι το μέλλον αυτό τότε μόνο είναι εξασφαλισμένο, όταν μάθαιναν υπακοή. Τα ψαράκια θα έπρεπε να φυλάγονται απ’ όλες τις ταπεινές, υλιστικές, εγωιστικές και μαρξιστικές διαθέσεις και να αναφέρουν αμέσως στους καρχαρίες, όταν κανένα από αυτά έδειχνε τέτοιες διαθέσεις.

Αν οι καρχαρίες ήταν άνθρωποι, θα έκαναν φυσικά και πολέμους αναμεταξύ τους, για να κυριέψουν ξένες ψαροκασέλες και ξένα ψαράκια. Τους πολέμους θα έβαζαν να τους κάνουν τα δικά τους ψαράκια. Θα δίδασκαν στα ψαράκια ότι ανάμεσα σ’ αυτά και τα ψαράκια των άλλων καρχαριών υπάρχει τεράστια διαφορά.  Τα ψαράκια, θα διακήρυσσαν, είναι, ως γνωστόν, βουβά, αλλά σωπαίνουν σ’ εντελώς διαφορετικές γλώσσες και γι’ αυτό δεν μπορούν να καταλάβουν το ένα το άλλο. Σε κάθε ψαράκι που θα σκότωνε στον πόλεμο μερικά άλλα ψαράκια εχθρικά, που σωπαίνουν σε άλλη γλώσσα, θα απένειμαν ένα μικρό παράσημο από θαλασσινά φύκια και τον τίτλο του ήρωα.

Αν οι καρχαρίες ήταν άνθρωποι, θα υπήρχε φυσικά σε αυτούς και τέχνη. Θα υπήρχαν ωραίοι πίνακες, στους οποίους θα παριστάνονταν τα δόντια των καρχαριών με υπέροχα χρώματα, τα στόματά τους σαν αληθινά πάρκα αναψυχής, όπου θα μπορούσε να κάνει κανείς έναν υπέροχο περίπατο. Τα θέατρα στο βυθό της θάλασσας θα έδειχναν πώς ηρωικά ψαράκια κολυμπάνε ενθουσιασμένα στα στόματα των καρχαριών και η μουσική θα ήταν τόσο ωραία, ώστε τα ψαράκια θα ορμούσαν, κάτω από τους ήχους της, με την μπάντα μπροστά, σαν σε όνειρο και με το νανούρισμα των πιο ευχάριστων σκέψεων, στα στόματα των καρχαριών.

Θα υπήρχε βέβαια και μια θρησκεία, αν οι καρχαρίες ήταν άνθρωποι. Θα δίδασκε ότι για τα ψαράκια μόνο στην κοιλιά των καρχαριών θα άρχιζε η αληθινή ζωή. Εξάλλου, αν οι καρχαρίες ήταν άνθρωποι, τα ψαράκια θα έπαυαν επίσης να είναι ίσα όπως συμβαίνει τώρα. Μερικά από αυτά θα έπαιρναν αξιώματα και θα τα τοποθετούσαν πάνω από τα άλλα. Στα κάπως μεγαλύτερα θα επιτρεπόταν μάλιστα να τρώνε τα μικρότερα. Αυτό δε θα ήταν για τους καρχαρίες παρά ευχάριστο, αφού οι ίδιοι θα είχαν έπειτα να τρώνε, συχνά, μεγαλύτερες μπουκιές. Και τα μεγαλύτερα ψαράκια, που θα είχαν πόστο, θα φρόντιζαν για την τάξη ανάμεσα στα ψαράκια και θα γίνονταν δάσκαλοι, αξιωματικοί, μηχανικοί για την κατασκευή κασελών κτλ. Με λίγα λόγια, πολιτισμός θα υπήρχε στη θάλασσα, μόνο αν οι καρχαρίες ήταν άνθρωποι. 

Μπέρτολτ Μπρέχτ