Με καθυστέρηση _βλ διάλυση ΕΛΤΑ πήραμε
το αγαπημένο μας περιοδικό, που κυκλοφορεί από τον Απρίλη με πλούσια ύλη.
Πρόκειται για ειδικό τεύχος, στις σελίδες του οποίου μπορείτε να διαβάσετε
_εκτός από το πλούσιο αφιέρωμα στον Παιδαγωγό Μιχάλη Παπαμαύρο
Επίκαιρα άρθρα:
"Πολλαπλό βιβλίο" και "Εθνικό απολυτήριο"
Η πολιτική απαξίωσης του εκπαιδευτικού
Ο μόνος ασφαλής δρόμος είναι ο αγώνας
Ειδικό θέμα: 50 χρόνια από τη
δίωξη του Γιάννη Βαγενά Μελέτες – Έρευνες –
Προβληματισμοί ▪ Για το ιδεολόγημα του
«ιουδαιομπολσεβικισμού» ▪ Από την Πολιτική Οικονομία στα
«Οικονομικά» ▪ Ξενόγλωσσα προπτυχιακά: βασικό
εργαλείο για τον επιχειρηματικό μετασχηματισμό των ΑΕΙ ▪ Για τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής
– Υπερκινητικότητας Παιδαγωγικό Λεξικό: Η προσοχή Βιβλιοκρισία – Βιβλιοπαρουσίαση –
Παιδικό Βιβλίο Πραχτικές προτάσεις για τη διδασκαλία
της λογοτεχνίας Με την πένα της Μέλπως Αξιώτη Αναζητήστε τα Θέματα Παιδείας _Στα
βιβλιοπωλεία "Σύγχρονη Εποχή" & στους ανταποκριτές του περιοδικού σε όλη
την Ελλάδα Επικοινωνία: Tηλ.210-8213430 mail@thematapaideias.org
“Κύριε συνάδελφε” το 1ο από 20 “γράμματα” του μεγάλου μαρξιστή παιδαγωγού __1929
Η μόρφωση δεν είναι ζήτημα γνώσης,
είναι ζήτημα ζωής. ΤΡΙΜΗΝΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ
ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑΣ Χρόνος 26ος, Αριθμός Τεύχους 101 -104
(Άνοιξη 2025-Χειμώνας 2025-26 Θέματα Παιδείας, Τροίας 36, Ι.Κ, 112
51 Αθήνα Τιμή τεύχους: 5€ | Ετήσια συνδρομή (4
τεύχη): 18€ | Δίχρονη συνδρομή (8 τεύχη): 35€ Συνδρομή Εξωτερικού: 35€ | Νομικά
Πρόσωπα: 35€ Οι καταθέσεις ηλεκτρονικά στο
λογαριασμό της ΕΤΕ: GR8401101900000019079299194 _Δικαιούχοι: Ιωαννίδης
Κυριάκος- Νικολαΐδου Μαργαρίτα Η ύλη έκλεισε στις 25 Μάρτη 2026 Στο εξώφυλλο: Προσωπογραφία του Μιχάλη
Παπαμαύρου από το Χάρη Σακελλαρίου (Αρχείο του Θανάση Ν. Καραγιάννη) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ __Της σύνταξης Ζούμε στιγμές μεγάλου “Ρatriot”, Οι
“ελληνικοί Ρatriot” τα κατάφεραν, Κατέρριψαν δύο ιρανικούς πυραύλους που
κατευθύνονταν προς τα σύνορα της χώρας… της Σαουδικής Αραβίας. Κατά τα άλλα ο
ρόλος της εκεί συστοιχίας (από το 2021) είναι “αμυντικός”(!). Με Έλληνες
στρατιώτες σταλμένους, με τη σύμφωνη γνώμη των αστικών κομμάτων (το 2024 η
αποστολή εγκρίθηκε στη Βουλή με ψήφους της ΝΔ, του ΠΑΣΟΚ και του ΣΥΡΙΖΑ), που
τώρα τάχα διαμαρτύρονται. Δεν φτάναν οι φρεγάτες στην Ερυθρά θάλασσα, στείλαμε
και στην Κύπρο, για να προστατέψουμε τις …βρετανικές βάσεις. Για να μη
μιλήσουμε για τη Σούδα και τις άλλες βάσεις στη χώρα μας, όπου βρίσκουν “γη και
ύδωρ”, για να τραμπουκίζουν οι μισθοφόροι Αμερικανοί σαν «ο πιο ισχυρός στρατός
στον κόσμο» (κατά Τραμπ πάντα). Ποιος ακόμα αμφιβάλλει ότι η Ελλάδα συμμετέχει
στον πόλεμο; Μη λέμε όμως κι από πάνω ότι “αμυνόμαστε”, μη αναγνωρίζοντας το
δικαίωμα της άμυνας στους λαούς που χτυπιούνται από τις ξένες βάσεις της
περιοχής μας! Θα πείτε: εδώ επικαλείται “το δικαίωμα της αυτοάμυνας” το κράτος
του Ισραήλ, που πρώτο πάντα ξεκινούσε τους πολέμους ενάντια στους γείτονές του.
Αλλά οι κυβερνήσεις μας, ορκισμένες σύμμαχοι των ΗΠΑ και όψιμες σύμμαχοι ακόμα
και του σιωνισμού, ποια Ελλάδα υπερασπίζονται; «Πίσω από τα κανόνια κρύβονται
οι έμποροι»: εφοπλιστές, μονοπωλιακοί όμιλοι που κάνουν μπίζνες με την ενέργεια
κ.ά.. Οι Ρatriot_ επιχειρήσεις οικονομικού χαρακτήρα είχαν συμφωνηθεί, πριν από
τις στρατιωτικές, και τις πληρώνουμε ήδη ακριβά οι φτωχοί αύριο ίσως ακόμη και
με αίμα.
Η ανθρώπινη ζωή για τους καπιταλιστές
δεν λογαριάζεται πάνω από τα κέρδη τους- το ξέρουμε από το έγκλημα των Τεμπών,
αλλά κι από τα καθημερινά εργατικά ατυχήματα, όπως το πρόσφατο, σοκαριστικό,
στη βιομηχανία “Βιολάντα”. Αυτό γίνεται ακόμα πιο φανερό σε περίοδο
ιμπεριαλιστικού πολέμου, όταν, για παράδειγμα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ παρασημοφορεί
τις χήρες των πρώτων Αμερικανών νεκρών, αφού μιλήσει πρώτα για τις …κουρτίνες
στην αίθουσα χορού του “Λευκού Οίκου”. Χορεύουν οι λύκοι πολεμικούς χορούς και
σ’ αυτές τις λυκοσυμμαχίες συμμετέχει κι η χώρα μας με τα όλα της, ακόμα και με
την εκπαίδευση. Τα περί “αυτονομίας” και “αυτοδιοίκησης” δίνουν και παίρνουν
όταν πρόκειται για την εμπλοκή επιχειρηματιών στα εκπαιδευτικά πράγματα’ όταν
όμως ο κανονισμός του ΕΜΠ, απαγορεύει τη χρηματοδότηση έρευνας από
στρατιωτικούς οργανισμούς όπως το ΝΑΤΟ, τότε παρεμβαίνει ως “από μηχανής θεός”
το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους, για να βγάλει τον κανονισμό “παράνομο”, μέχρι
και “αντισυνταγματικό”! Επικαλείται το άρθρο 28, που λέει ότι οι διεθνείς
συμβάσεις της χώρας υπερισχύουν των άλλων νόμων, τις συμβάσεις ένταξης στο ΝΑΤΟ
και τον αντιδραστικό νόμο-πλαίσιο των ΑΕΙ, που παρουσιάζει την ακαδημαϊκή
ελευθερία σαν ατομικό δικαίωμα του πανεπιστημιακού το να κάνει έρευνα για
πολεμικούς σκοπούς!
Στην ίδρυση ιδιωτικών ΑΕΙ δεν το
θυμήθηκαν βέβαια το Σύνταγμα. Η “ελευθερία” να σφάζονται οι λαοί πιο
αποτελεσματικά δεν είναι, από την άλλη, ούτε ακαδημαϊκό ζήτημα ούτε ατομική
υπόθεση. Κι έχουν ευθύνη εδώ και το Υπουργείο Παιδείας και οι πρυτανικές αρχές
που θέλουν την επιστήμη δεμένη στο πολεμικό άρμα και να σέρνεται, γενικότερα,
πίσω από τα συμφέροντα των λίγων που εξουσιάζουν τον τόπο μας. Κάποιες
πρυτανείες μάλιστα έχουν πάρει ζεστά τον “επιχειρηματικό” ρόλο τους, ανοίγοντας
στα ΑΕΙ μαγαζιά που ξεπουλάνε την επιστήμη κανονικά και με το νόμο (ξενόγλωσσα
προπτυχιακά με δίδακτρα, όπως και τα μεταπτυχιακά), έτσι που οι πανεπιστημιακοί
σε λίγο δεν θα έχουν χρόνο ν’ ασχοληθούν με τους κανονικούς φοιτητές τους ούτε
για τα στοιχειώδη. Γι’ αυτό κι ο πρύτανης του ΑΠΘ έστειλε τελευταία οδηγίες στο
ΔΕΠ να εξετάζουν τους φοιτητές με τάμπλετ (δηλ. ερωτήσεις “πολλαπλής επιλογής”
και “σύντομης απάντησης”)! Κατά τα άλλα η κουβέντα γίνεται μόνο για νέους
φραγμούς στην πρόσβαση για τα παιδιά των εργαζόμενων (βλ. “Εθνικό Απολυτήριο”).
Για όποιον έχει χρήμα κανένα πρόβλημα: με τουλάχιστον 20 χιλιάδες € το χρόνο εγγράφεται
χωρίς εξετάσεις και στην Ιατρική Αθήνας ακόμα (στο παράρτημα που άνοιξε το ΕΚΠΑ
στην Κύπρο). Και μετά έλεγαν ότι τα ιδιωτικά ΑΕΙ θα εμπόδιζαν τους φοιτητές να
σπουδάζουν στο εξωτερικό…
Ο Παιδαγωγός Μιχάλης Παπαμαύρος
(1891-1963)_παραθέτουμε απόσπασμα (την εισαγωγή από 175 σελίδες) Θέματα
Παιδείας 101-104 | σελ 78
Τα Θέματα Παιδείας αφιερώνουμε αυτό το
τεύχος στο Μιχάλη Παπαμαύρο, φωτεινό αστέρι στο στερέωμα των Ελλήνων
εκπαιδευτικών που όρθωσαν το πνευματικό τους ανάστημα «όχι μόνο με το λόγο αλλά
και με τη ζέουσα πράξη», όπως είχε τονίσει ο Γιάννης Ιμβριώτης στον
αποχαιρετισμό του. Το γεγονός ότι, αν και ήταν ένας από τους πιο μορφωμένους
παιδαγωγούς του καιρού του, απολύθηκε από τη δημόσια εκπαίδευση, όταν εκείνος
ήθελε και μπορούσε να της προσφέρει τα μέγιστα, είναι αποκαλυπτικό για τον
χαρακτήρα του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Δεν γνωρίζουμε τι οδήγησε αρχικά τον
αριστούχο μαθητή από ένα χωριό της Χίου, με υποτροφία που του επέτρεπε να
σπουδάσει στο εξωτερικό όποια επιστήμη ήθελε, να επιλέξει την Παιδαγωγική. Ήταν
άραγε η αγάπη του για τον «κάτω λαό» που τον έσπρωξε να αφιερώσει όλη του τη
ζωή στη διάπλασή του; Η πίστη του στη δύναμη της μόρφωσης υπήρξε βέβαια μεγάλη
και ακόμα μεγαλύτερη η αφοσίωσή του στους φτωχούς ανθρώπους, απ’ όπου προερχόταν,
καταγωγή που ποτέ δεν ξέχασε και ποτέ δεν πρόδωσε. Κι ίσως γι΄ αυτό,
διανοούμενος πια με υψηλού επιπέδου-σπουδές και δοκιμασμένος παιδαγωγός,
προτίμησε να γυρίσει στην πατρίδα μας, για να εφαρμόσει τα τελευταία
επιτεύγματα της παιδαγωγικής επιστήμης (Σχολείο εργασίας, Σχολική Κοινότητα,
Ενιαία Συγκεντρωτική Διδασκαλία κ.ά.), με το όραμα ενός νέου σχολείου, που θ’
ανταποκρινόταν στις κοινωνικές ανάγκες της εποχής μιλώντας στη γλώσσα και στην
ψυχή του λαού μας.
Έτσι εντάχθηκε στο κίνημα των
δημοτικιστών, πιστεύοντας στην αρχή, όπως οι περισσότεροι, ότι η αλλαγή θα
΄ρχόταν από πάνω, από την κυβέρνηση των .Φιλελευθέρων, με την οποία συντασσόταν
τότε και η ηγεσία του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Ομολογημένα αυτό είχε στο
μυαλό του, όταν αναλάμβανε υποδιευθυντής στο Μαράσλειο Διδασκαλείο, με
διευθυντή τον Αλέξανδρο Δελμούζο, και δίδασκε στην Παιδαγωγική Ακαδημία, που
διεύθυνε ο Δημήτρης Γληνός. Και το πίστευε ακόμα, μετά την απόλυσή του από το
Μαράσλειο Διδασκαλείο, κατά τη δικτατορία του Πάγκαλου. Γι’ αυτό και ακολούθησε
την ομάδα Δελμούζου κατά τη διάσπαση του Εκπαιδευτικού Ομίλου, το 1927, κι όχι
γιατί έβλεπε το έργο του παιδαγωγού περιορισμένο στο σχολείο και διαχωρισμένο
από την πολιτική. Στην αλληλογραφία του με το Δελμούζο, που δημοσιεύουμε
σχολιασμένη στο αφιέρωμά μας, εκφράζει την άποψη ότι η αλλαγή στην εκπαίδευση
απαιτεί κεντρικό σχεδίασμά και πολιτική δραστηριοποίηση, και σ’ αυτό συμφωνεί
με το Γληνό, που εκείνο το διάστημα οδηγείται με σταθερά βήματα προς τον
κομμουνισμό. Ο Παπαμαύρος ωστόσο πίστευε ακόμα ότι οι αλλαγές στην εκπαίδευση
θα συνεχίσουν από κει που σταμάτησαν, εάν τα ηνία της εξουσίας κρατήσει ξανά το
κόμμα των Φιλελευθέρων. Όταν όμως επανέρχεται στην κυβέρνηση ο Ε. Βενιζέλος,
προτεραιότητα δεν έχει τη μόρφωση του λαού αλλά τη χαλιναγώγησή του γι΄αυτό
θεσμοθετεί το “ιδιώνυμο” και ξεκινά απροκάλυπτο διωγμό των κομμουνιστών από τη
δημόσια εκπαίδευση. Ο Παπαμαύρος κρατείται μακριά από το κέντρο των αποφάσεων,
καθώς διορίζεται Διευθυντής στο Διδασκαλείο Λαμίας. Κι εκεί ακόμη εφαρμόζει
πρωτοποριακές μεθόδους, όπως το θέατρο και τις πολυήμερες εκπαιδευτικές
εκδρομές. Οι προοδευτικές του παιδαγωγικές θέσεις, η ουσιαστική δημοκρατικότητά
του, η γνήσια λαϊκότητά του θα κερδίσουν τους σπουδαστές του, αλλά δεν θα
γίνουν ανεκτές από το σύστημα που καραδοκεί και έτσι θ’ απολυθεί οριστικά από
την εκπαίδευση, το 1933, από την κυβέρνηση Τσαλδάρη.
Σε όλη την υπόλοιπη ζωή του θα
επιχειρούν να τον περιορίσουν και να τον φιμώσουν, εξοντώνοντάς τον οικονομικά,
αλλά εκείνος δεν θα σταματήσει το πνευματικό του έργο. Τα άρθρα του στο έντυπο
όργανο της ΔΟΕ, θα εκδοθούν σε βιβλίο με τον τίτλο Διδακτικές αρχές του
Σχολείου Εργασίας – Είκοσι γράμματα στον Έλληνα Δάσκαλο, που θα εμπνεύσουν
χιλιάδες νέους εκπαιδευτικούς στα χρόνια που ακολουθούν: μεταξική δικτατορία,
κατοχή κ.τλ.. Ο παιδαγωγός απευθύνεται άμεσα στο αναγνωστικό κοινό με την
ειλικρίνεια του επιστήμονα και σταδιακά απομακρύνεται από τις αστικές
αντιλήψεις, προσεγγίζει τις ιδέες της σοσιαλιστικής Παιδαγωγικής. Έτσι στην
επανέκδοση του ίδιου βιβλίου, το 1952, – Εικοσιτέσσερα γράμματα στον Έλληνα
δάσκαλο- θα συμπληρώσει νέα κεφάλαια _στο ιδιαίτερο κεφάλαιο για τις διάφορες
εφαρμογές του Σχολείου εργασίας αναφέρεται στην ξεχωριστή ιδιομορφία του
σχολείου της Σοβιετικής Ένωσης: ένα σχολείο που εξισώνει τη διανοητική με τη
χειροτεχνική εργασία και είναι ίδιο για όλα τα παιδιά, χωρίς καμιά διάκριση,
ενωμένο με τη ζωή της σοσιαλιστικής κοινωνίας και παραγωγής, όπου ο μαθητής
παίρνει μέρος στην κοινωνικά ωφέλιμη εργασία και η διδασκαλία συνδέεται με την
πείρα της αληθινής πραχτικής ζωής, ώστε να κάνει τον μαθητή ικανό να παίξει
ενεργητικό και προωθητικό ρόλο στην κοινωνία. Στο τελευταίο του και πιο
ολοκληρωμένο βιβλίο αργότερα θα πει για τις Διδακτικές αρχές του Σχολείου
Εργασίας που είχε εισηγηθεί στο παρελθόν: «Ύστερα από πολλή σκέψη, βρίσκω πως
οι αρχές αυτές ταιριάζουν πολύ και αποκλειστικά για τη σοσιαλιστική
διδασκαλία». (Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής, 1961, σελ, 225-226).
Έχει μεσολαβήσει βέβαια το μεγάλο
μάθημα ζωής, η συμμετοχή στην ΕΑΜική Αντίσταση, Ο Μιχάλης Παπαμαύρος κλήθηκε
στα βουνά τα απελευθερωμένα από τον ΕΛΑΣ να πράξει αυτό για τον οποίο όλη του
τη ζωή ετοιμαζόταν: να μορφώσει τους δασκάλους της Λαϊκής Παιδείας, «Ξεχείλισε
εκεί η αγάπη του για τη νεολαία και πλημμύρισε στην ψυχή των μαθητών μας την
πίστη στο ανυψωτικό και αναγεννητικό έργο του δασκάλου», θα σχολιάσει αργότερος
στον επικήδειο για τον «σεμνό αγωνιστή, εμπνευσμένο δάσκαλο κι αλησμόνητο φίλο»
ο συνδιευθυντής στο Παιδαγωγικό Φροντιστήριο του Καρπενησιού, Κώστας Σωτηρίου,
Στην ομιλία των εγκαινίων, ο Μιχάλης Παπαμαύρος είναι πλέον ξεκάθαρος για το
ρόλο του αστικού σχολείου, που «έδινε στο λαό τόσα ψίχουλα μόρφωσης όσα που να
μην καταλαβαίνει την εκμετάλλευση που του γίνεται, όσα που να τον
εκμεταλλεύεται ακόμα καλλίτερα». (Φωνή του Ρήγα Φεραίου, οργάνου του Συμβουλίου
Περιοχής ΕΠΟΝ Στερεάς Ελλάδας, φύλλο 8, 24 Ιούλη 1944), Την Παιδαγωγική
επιστήμη άλλωστε ο Παπαμαύρος τη βλέπει ως γενίκευση της παιδαγωγικής πείρας,
Και ο ίδιος μέσα από την πείρα του συνειδητοποίησε γιατί η άρχουσα τάξη δεν
θέλει τον εργαζόμενο λαό μορφωμένο: «αν η άρχουσα τάξη δώσει στους εργάτες τη
μόρφωση που δικαιούνται, ανάλογα με την πρόοδο των επιστημών και της Τεχνικής,
τότε η εργατική τάξη θα αποβεί ακόμα πιο επικίνδυνος εχθρός της καπιταλιστικής
κοινωνίας, Εξαιτίας αυτού του φόβου για το ανέβασμα του προλεταριάτου, η αστική
Κοινωνία διδάσκει πως η προσωπικότητα π.χ. σαν σκοπός της αγωγής, πρέπει να
προσαρμόζεται στις σημερινές συνθήκες της ζωής της κοινωνίας.» (Σύστημα Νέας
Παιδαγωγικής). Δηλαδή διαπλάθει μαζικά ανάπηρες προσωπικότητες με σκόρπιες
γνώσεις κι αποσπασματικές δεξιότητες, για να μείνουν πειθήνιοι και επιδέξιοι
υπηρέτες της.
Ο Παπαμαύρος δηλώνει κατηγορηματικά
ότι η αγωγή είναι υπόθεση κοινωνική, άρα ψεύδονται όσοι μιλάνε για ατομική
αγωγή, που καταλήγει πάντα στην παθητική αναπαραγωγή του- κοινωνικού-συστήματος
και όπως αυτό είναι ταξικό, ταξικά διαχωρισμένη είναι και η παρεχόμενη
Εκπαίδευση και λειτουργεί επιλεχτικά. 0 ίδιος είναι υπέρμαχος της ενιαίας
παιδείας για όλο το λαό. Δεν συντάχθηκε με κείνους τους θεωρητικούς, που η
αστική τάξη τους ονομάζει “σοφούς” και τους καλεί να στηρίξουν με
βερμπαλισμούς, με ψέματα και μεγαλοστομίες, τα συμφέροντά της. «Οι θεωρητικοί
αυτοί, μπορούν να ονομαστούν πολυμαθείς, όχι όμως και μορφωμένοι. Μορφωμένος
είναι ο άνθρωπος εκείνος, που μπορεί να μεταφέρει και να εφαρμόσει τις
θεωρητικές του γνώσεις στην πράξη». Στο σημείο αυτό υπογραμμίζουμε ακόμα την
επιλογή του να/γράφει κατανοητά, στην καθάρια ζωντανή γλώσσα του λαού μας,
εξηγώντας και τις πιο δυσνόητες θεωρίες, σε αντίθεση με τους αστούς παιδαγωγούς
που συσκοτίζουν ακόμη και τα απλούστερα θέματα. Άλλωστε αυτήν την εκλαϊκευτική
ικανότητα, γνώρισμα κάθε αληθινού Δασκάλου, θαύμαζε και ο ίδιος στο Γληνό.
Να τονίσουμε ακόμη πως, αληθινά
μορφωμένος ο ίδιος, ως επιστήμονας θεωρεί ανώτατο κριτήριο την πράξη. Πιστεύει
πως «η θεωρία χωρίς την πράξη είναι κούφια, και η πράξη χωρίς τη θεωρία είναι
τυφλή». Αυτό τον φέρνει πάλι στη σοσιαλιστική Παιδαγωγική που συνενώνει τη
θεωρία με την πράξη, το σχολείο με τη ζωή. Κι ο ίδιος όμως σαν παιδαγωγός και
σαν χαρακτήρας έτσι διαμορφώθηκε, μέσα από τη δραστηριότητά του, κι εκτιμήθηκε
απ’ όλους για τη συνέπειά του. Να πώς μετέδιδε από το Βουκουρέστι η ραδιοφωνική
εκπομπή Φωνή της Αλήθειας, το 1963, την είδηση του θανάτου του: «ένας έξοχος
πνευματικός άνθρωπος και διαπρεπής παιδαγωγός, ο αγωνιστής της Εθνικής μας
Αντίστασης Μιχάλης Παπαμαύρος […] στενός συνεργάτης του Δημήτρη Γληνού στον
αγώνα γιά την ανανέωση και την αναγέννηση της Παιδείας μας, για την καθιέρωση
της δημοτικής γλώσσας και τη μόρφωση του λαού, δεν δίδαξε μόνο γενιές ολόκληρες
δασκάλων στα σχολεία. Στάθηκε και ο ίδιος με τη ζωή και τη δράση του, το έξοχο
παράδειγμά του, δάσκαλος της αρετής. […] Κι όταν στα σκληρά χρόνια της
χιτλεροφασιστικής κατοχής όλες οι αξίες μπήκανε στην πύρινη δοκιμασία, ο
Παπαμαύρος στάθηκε με συνέπεια στο αγωνιστικό του πόστο, στο πλευρό του λαού.
Για τη δράση του φυλακίστηκε για 5, 5 χρόνια στα κάτεργα της Γιούρας, της
Αίγινας, του Χατζηκώστα και του Αβέρωφ, απ’ όπου αποφυλακίστηκε το 1952. Λίγα
χρόνια αργότερα, το κράτος της μισαλλοδοξίας και του σκοταδισμού τον κράτησε
ακόμα μερικούς μήνες υπόδικο οτις φυλακές Αγρίνιου, για το βιβλίο του “Νέα
Παιδαγωγική”. Με τη συμπαράσταση του πνευματικού κόσμου της χώρας μας και του
ελληνικού λαού, ο Παπαμαύρος τελικά αθωώθηκε στο Εφετείο της Πάτρας. Η υγεία
του όμως κλονίστηκε ανεπανόρθωτα και οδηγήθηκε στον τάφο. Η μνήμη του άξιου
πνευματικού ανθρώπου, του φωτεινού παιδαγωγού και του πατριώτη αγωνιστή της
Αντίστασης Μιχάλη Παπαμαύρου θα μείνει πάντα ζωντανή στην ψυχή του λαού, που
του στάθηκε πιστός και άξιος δάσκαλος.»
Στο αφιέρωμά μας στεκόμαστε αναλυτικά
στους διωγμούς του Μ. Παπαμαύρου σε κάθε περίοδο, για να φωτίσουμε την
επιστημονική του ακεραιότητα και την παλληκαρίσια στάση ζωής του, αλλά και για
έναν ακόμη λόγο. Να δείξουμε πως η συμβίωσή του για καιρό με τους κομμουνιστές
πολιτικούς κρατούμενους στις φυλακές επέδρασε βαθιά στη συνείδηση του
παιδαγωγού. Η ιδεολογική του ωρίμανση συντέλεσε στην ολοκλήρωση της
επιστημονικής του αντίληψης, όπως αποτυπώνεται στα έργα που κυκλοφορεί στη
συνέχεια. Γι’ αυτό μετά την αποφυλάκισή του κυνηγιέται ακόμη περισσότερο·
έφτασαν ν’ απαγορεύσουν, μέχρι και να κατασχέσουν τα βιβλία του, η σκέψη του
όμως έμεινε ζωντανή και ακατάβλητη. Με την “απολογία” του στη δίκη για το
τελευταίο του έργο, ώριμο καρπό της όλης επιστημονικής του εργασίας και αληθινό
παιδαγωγικό εγχειρίδιο -το Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής-, απαντά ντόμπρα στην
κατηγορία ότι επιδιώκει να ανατρέψει το σύστημα: «Είμαι ευθύς επιστήμονας, αυτό
είναι όλο. Αλλιώς θα ήμουν νερόβραστος». Ο Μιχάλης Παπαμαύρος υπήρξε συνεπής
Παιδαγωγός, στην πράξη όπως και στη θεωρία. Ας δούμε επιγραμματικά ορισμένες
ιδέες του.
Σκοπό του νέου σχολείου ο Παπαμαύρος
θέτει την ολόπλευρη μόρφωση της προσωπικότητας. Έργο της αγωγής είναι να ασκεί
όσο μπορεί περισσότερο κάθε σωματική και ψυχική λειτουργία. Για να ξυπνήσουμε
το πνεύμα του παιδιού, πρέπει να ασκήσουμε επίμονα τις αισθήσεις του (σώμα
γερό-αισθήσεις γερές). Πρέπει να γεννηθεί στο μαθητή μια ανάγκη σωματική ή
πνευματική και να τον τοποθετήσουμε σε κατάλληλες συνθήκες που θα προκαλέσουν
τη δράση του για να την ικανοποιήσει. Παράλληλα τονίζει ότι, για να
διαμορφώσουμε αρμονικά τον ψυχικό βίο του ανθρώπου, πρέπει να καταλάβουμε ότι
οι γνώσεις, τα συναισθήματα και η βούληση στη δραστηριότητά μας δεν υπάρχουν
χωριστά, γι’ αυτό δεν μπορεί να ξεχωρίζονται το ένα από το άλλο. Η γνήσια,
δημιουργική νοητική εργασία αρχίζει τότε μόνο όταν συγκινηθούμε. Η βούληση από
την άλλη είναι η μετάβαση από τη σκέψη και το συναίσθημα στην ενέργεια. Νόηση,
συναίσθημα και βούληση υπάρχουν αξεδιάλυτα τη στιγμή που δρα ο άνθρωπος. Καμιά
από τις ψυχικές λειτουργίες δεν μπορεί να νοηθεί έξω από τη δραστηριότητα του
ανθρώπου, που αναπτύσσει σαν μέλος της ανθρώπινης κοινωνίας.
Ο πυρήνας της δραστηριότητας είναι
ακριβώς η εργασία. Η εργασία είναι ο βασικός όρος της ανθρώπινης ύπαρξης και το
θεμέλιο της ανθρώπινης κοινωνίας. Εδώ έρχεται ο διαχωρισμός της εργασίας στο
αστικό σχολείο από το νέο σχολείο της σοσιαλιστικής αγωγής. Ο Παπαμαύρος
επιχείρησε, έναν αιώνα πριν, να εφαρμόσει μεθόδους εργασίας μέσα στο σχολείο.
Όπως ο ίδιος μας εξηγεί, ο όρος “Σχολείο εργασίας” βγήκε από τον Κερσενστάινερ
στα 1912 όταν έγραψε το πρώτο βιβλίο με αυτό τον τίτλο, ενώ άλλοι το είπαν
“Σχολείο αυτενέργειας”, άλλοι “Σχολείο της δράσης” ή “Σχολείο της ζωής”. Το
βέβαιο είναι ότι δεν εννοούν όλοι το ίδιο χρησιμοποιώντας αυτούς τους όρους, κι
αυτές τις παρεξηγήσεις ήθελε να ξεκαθαρίσει ο Μ. Παπαμαύρος με τα βιβλία του
Διδακτικές αρχές του Σχολείου Εργασίας και την Ειδική Διδακτική του, λέγοντας
πως μιλάμε για σχολείο των έργων, με την έννοια ότι ο μαθητής δεν αποχτά
παθητικά τις γνώσεις, αλλά τις μαθαίνει εργαζόμενος (σσ. ο Georg
Kerschensteiner, 1854 – 1932 ήταν Γερμανός παιδαγωγός. Στην αρχή ως δάσκαλος
επιδόθηκε σε παιδαγωγικές μελέτες και δημιούργησε πρώτος το λεγόμενο “σχολείο
εργασίας” ή χειροτεχνικό σχολείο), Το βασικό λοιπόν στοιχείο είναι η
μαθητική εργασία, όχι όμως μόνο η χειρωνακτική ούτε με την προσθήκη κάποιου
μαθήματος Χειροτεχνίας, αλλά σαν αρχή για κάθε μάθημα. Οι αστοί παιδαγωγοί
ωστόσο βλέπουν την εργασία ατομικά διαφοροποιημένη, υποστηρίζοντας πως στο
σχολείο ξεκινάμε από το παιδί, τις κλίσεις, τα γούστα και τα ενδιαφέροντά του.
Αυτό όμως οδηγεί σε αναρχία, καθώς διαφοροποιεί την εκπαίδευση αυθόρμητα, με
βάση τους υπάρχοντες κοινωνικούς διαχωρισμούς. «Η σοσιαλιστική Παιδαγωγική,
απέναντι στην αρχή αυτή, αντιπαραβάλλει την αρχή πως όχι από το παιδί, μα απ’
το υλικό της διδασκαλίας πρέπει να ξεκινούμε. Το κάθε υλικό, ανάλογα με το
είδος του, απαιτεί ιδιαίτερο τρόπο χειρισμού, ιδιαίτερη Τεχνική. Προς την
Τεχνική αυτή πρέπει να προσαρμοστεί ο τρόπος χειρισμού του υλικού. Όχι προς τα
ενδιαφέροντα του παιδιού. Το υλικό δε μπορεί να διαλεχτεί ανάλογα με τις
προτιμήσεις του παιδιού, αλλά ανάλογα με τις απαιτήσεις και τις ανάγκες της
Κοινωνίας. Ότι το υλικό αυτό δεν πρέπει να είναι ανώτερο από την αντιληπτική
δύναμη του παιδιού, είναι κάτι το αυτονόητο και δε μπορεί να είναι αυτό το
νόημα της αρχής αυτής.» Αυτά σημειώνει ο Παπαμαύρος στο Σύστημα Νέας
Παιδαγωγικής του, όταν η σκέψη του γύρω από το ζήτημα έχει κατασταλάξει.
Θυμίζουμε πως ο ίδιος έβλεπε πάντα επιστημονικά οργανωμένη τη διδασκαλία
(μάλιστα σαν πρώτη διδακτική αρχή του Σχολείου εργασίας έθετε κάθε μάθημα να
έχει τη δική του διδακτική μέθοδο, ίδια με τη μέθοδο της εργασίας που
εφαρμόζεται στην έρευνα της σχετικής επιστήμης). Γι’ αυτό και την Ενιαία
Συγκεντρωτική Διδασκαλία, τη σφαιρική εξέταση δηλαδή κάποιων θεμάτων, π.χ. του
νερού, από διάφορες οπτικές στη διάρκεια κάποιων ημερών ή και βδομάδων, την
εφάρμοσε πειραματικά στις τρεις πρώτες τάξεις μόνο του Μαρασλείου και δεν
οδηγούσε στο πελάγωμα και στην ισοπέδωση των ειδικοτήτων των εκπαιδευτικών,
όπως γίνεται σήμερα με τη “διαθεματικότητα”. Οι διδακτικές αρχές που έθετε ο
Παπαμαύρος για την εργασία των μαθητών στο σχολείο αποσκοπούσαν στην ενιαία
επιστημονική θεώρηση του φυσικού και κοινωνικού κόσμου και στην ολόψυχη
ενεργοποίηση του μαθητή στο σχολείο και την κοινωνία. Η προσέγγιση του
διαλεκτικού υλισμού και της σοσιαλιστικής Διδακτικής θα ξεκαθαρίσουν τη σκέψη
του στη συνέχεια και θα εμπλουτίσουν τον τρόπο διδασκαλίας με τη γενική μεθοδολογία
της εργασίας, την αναλυτικοσυνθετική. Ο, δάσκαλος πρέπει να βοηθήσει τους
μαθητές να μιμηθούν τον τρόπο που εργάζεται γενικά ο επιστήμονας. «Ξεκινά από
το όλο και κατεβαίνει στα μέρη του, και αφού τα ερευνήσει, ανεβαίνει πάλι στο
όλο. Τη μια φορά κάνει ανάλυση, την άλλη σύνθεσή.» (Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής,
σελ.221). Η ουσία είναι η ανάλυση του υλικού της διδασκαλίας στα μέρη του,
χωρίς όμως να χάνουμε ούτε στιγμή από τα μάτια μας το όλο αντικείμενο ή
φαινόμενο.
Ο ίδιος έδινε βάρος, παρά τους κινδύνους
που επεσήμαινε, στην προσωπική επίδραση του παιδαγωγού στο παιδί (κάτι
ιδιαίτερα επίκαιρο στην εποχή μας, που η τυπολατρία κυριαρχεί στην εκπαίδευση,
ενώ παράλληλα απολυτοποιείται η δύναμη της τεχνολογίας: «Η παιδαγωγική δύναμη
πηγάζει μόνο από τη δροσερή πηγή της ανθρώπινης προσωπικότητας. Κανένα
πρόγραμμα, κανένας κανονισμός και καμιά διοργάνωση, όσο ωραία και σκόπιμη και
αν φαίνεται, δεν μπορεί να αντικαταστήσει την προσωπικότητα. Χωρίς την
προσωπική επίδραση τον παιδαγωγού πάνω στον τρόφιμο είναι αδύνατη η αληθινή
αγωγή, δηλαδή η αγωγή που μορφώνει χαρακτήρα. Μόνο η προσωπικότητα μπορεί να
επηρεάσει την εξέλιξη και τη διάπλαση της προσωπικότητας.» Αυτά γράφει στο
Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής. Είναι φανερό πως συνδέει τη διδασκαλία με τη
διαπαιδαγώγηση, διαπαιδαγώγηση που δεν συντελείται μόνο στο σχολείο αλλά κι από
τους άλλους φορείς της κοινωνίας.
Σαν γνήσιος εκφραστής της
“συνεργατικότητας”, που πρώτος προσπάθησε να την εφαρμόσει στην Ελλάδα, στη
Σχολική Κοινότητα του Μαρασλείου, ο Παπαμαύρος θα γοητευτεί ιδιαίτερα από το
έργο του Σοβιετικού παιδαγωγό Α.Σ. Μακάρενκο, το βιβλίο του οποίου Ο δρόμος
προς τη ζωή μεταφράζει και εκδίδει για πρώτη φορά στα ελληνικά το 1952.
Αποδέχεται και συμπληρώνει τις ιδέες του για τον διαπαιδαγωγητικό ρόλο της
κολλεκτίβας: «Η ομάδα είναι ο παιδαγωγός της προσωπικότητας. Η αστική τάξη δεν
θέλει ούτε μπορεί. Μόνο στη σοσιαλιστική Παιδαγωγική εφαρμόζονται οι διδακτικές
αρχές της εργασίας». Το συμπέρασμα του Μιχ. Παπαμαύρου από την ίδια του την
πείρα είναι το παρακάτω: «Οι κοινοί λοιπόν σκοποί της κοινότητας και των μελών
της, η αρμονική σχέση ανάμεσά τους και η συναίσθηση της ευθύνης των μελών της
Κοινότητας είναι κείνα, που χαρακτηρίζουν τη σωστή Σχολική Κοινότητα. Μια
τέτοια Σχολική Κοινότητα είναι αδύνατο να οργανωθεί μέσα στην αστική Κοινωνία.
Η αστική Παιδαγωγική μορφώνει μόνο χωριστά άτομα και προσπαθεί να εμβάλλει στην
ψυχή του κάθε ατόμου τις ιδιότητες εκείνες που χρειάζονται στον αγώνα για το
δικό του το ατομικό συμφέρον, την πονηριά, τη διπλωματική ευστροφία και την ατομική
αυτοτέλεια…. Στην αστική κοινωνία ο κάθε χωριστός άνθρωπος αποβλέπει στο πώς να
συντρίψει και να εξοντώσει τον άλλον! Ο θάνατός σου η ζωή μου!» (ό.π. σελ.304)
__Διαπιστώνει έτσι ότι μόνο η σοσιαλιστική Παιδαγωγική εξασφαλίζει τη διάπλαση
ανθρώπινης προσωπικότητας σε ένα ανθρώπινο περιβάλλον. Ο έμπρακτος ανθρωπισμός
είναι που τον συγκινεί ούτε ο απλός εγκυκλοπαιδισμός, που τείνει ν’
αντικατασταθεί από την αχανή πληροφόρηση, ούτε οι απλές χειροτεχνικές εργασίες
(κεντήματα και λαχανόκηποι) ή διάφορες προκάτ “δράσεις” (σαν τα προγράμματα που
προωθεί σήμερα το Υπουργείο Παιδείας στα σχολεία). Είναι αντίθετος προς την
αστική Παιδαγωγική, γιατί είναι μονόπλευρη, αναπτύσσει δηλαδή κάθε φορά μια
μόνο κλίση του ανθρώπου, γιατί τον θέλει άτομο παθητικό, ενώ η σοσιαλιστική
Παιδαγωγική αποβλέπει στο να αναπτύξει σφαιρικά τον δημιουργικόάνθρωπο και να τον υψώσει σε προσωπικότητα.
Ο Παπαμαύρος κατανοεί πώς ο
πολυτεχνισμός της σοσιαλιστικού σχολείου ολοκληρώνει το διαπαιδαγωγητικό έργο
μιας κοινωνίας που βασίζεται στην κοινωνική ιδιοχτησία των μέσων παραγωγής.
Μιας κοινωνίας που έχει ανάγκη από ανθρώπους που θα γνωρίζουν όλο το σύστημα
παραγωγής, δεν θα είναι ικανοί απλά να δουλεύουν αλλά να κυριαρχούν σ’ αυτό
συλλογικά. Η παραγωγή της σοσιαλιστικής Κοινωνίας, που θα ενεργείται ομαδικά
και από ολόκληρη την Κοινωνία, προϋποθέτει ολότελα τέτοιους ανθρώπους, που θα
έχουν αναπτυχθεί απ’ όλες τις πλευρές και έτσι θα είναι σε θέση να καταλάβουν
ολόκληρο το σύστημα της ομαδικής Παραγωγής. Η πολυτεχνική μόρφωση δεν είναι λοιπόν
ειδική επαγγελματική μόρφωση, που πρέπει να αντιπαραβληθεί στη Γενική.
Αντίθετα, η πολυτεχνική μόρφωση είναι αναπόσπαστο μέρος της Γενικής παιδείας.
Το νόημά της είναι ότι η Γενική παιδεία, κοντά στις άλλες γνώσεις που δίνει στο
μαθητή, πρέπει να του δίνει τέτοιες, που να τον ωφελούν στην πράξη και να του
επιτρέπουν να γίνει συνειδητός και δημιουργικός εργάτης της νέας σοσιαλιστικής
Παραγωγής. Ο παιδαγωγός μας, τέλος, δεν πιστεύει στην ηθικολογία, που κυριαρχεί
στο σημερινό σχολείο. Θεωρεί ότι μεγάλη μορφωτική δύναμη ασκεί η δημιουργική
εργασία και ότι το ομαδικό πνεύμα εξευγενίζει τον άνθρωπο υπερνικώντας
εγωιστικές τάσεις, άρα παίζει ρόλο στην ηθική διάπλαση του νέου ανθρώπου. Ο
ρόλος της εργασίας, όπως την αντιπροσωπεύει η εργατική τάξη όταν έρχεται στην
εξουσία, είναι καθοριστικός για τη σοσιαλιστική αγωγή: «Ο άνθρωπος γίνεται
άνθρωπος μέσα στην κοινωνία μόνο με την κοινωνικά ωφέλιμη εργασία του» (ό.π.
σελ.279).
Πριν η μεγάλη καρδιά του Μιχάλη
Παπαμαύρου σταματήσει να χτυπά, έζησε την επίσημη αναγνώριση του έργου του στη
Σοβιετική Ένωση, όπου νοσηλεύτηκε για λίγο και τιμήθηκε όπως του άξιζε, σε
ειδική δεξίωση της Ακαδημίας Παιδαγωγικών Επιστημών. Γύρισε όμως γρήγορα στην
Ελλάδα- και παρ’ όλο που μπορούσε να μείνει στη φροντίδα της κόρης του στη Γερμανία,
επέστρεψε εκεί που τον καλούσε το χρέος του Δασκάλου και Αγωνιστή. Μια ξαφνική
βρογχοπνευμονία στον εξασθενημένο οργανισμό του ήταν αρκετή, για να κλείσει για
πάντα τ’ αστραφτερά του μάτια, στις 26 Απρίλη 1963. Μας άφησε όμως παντοτινή
κληρονομιά τη σκέψη του, που σκίζει τα σκοτάδια, όπως αποτυπώνεται ολοκληρωμένα
στο Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής – ό,τι καλύτερο έχει γεννήσει η μαρξιστική
παιδαγωγική στον τόπο μας. Στοιχεία αυτής της σκέψης συμπεριλαμβάνονται στο
αφιέρωμά μας, μαζί με μελέτες συνεργατών μας και τεκμήρια του βίου του.
Ευχαριστούμε όλους όσοι εργάστηκαν για να ευοδωθεί η προσπάθεια- ιδιαίτερα τους
Θανάση Καραγιάννη και Χρήστου Τούρτουρα, τους εκδοτικούς οίκους “Σύγχρονη
Εποχή” και “Συμεών”, το Ιστορικό Αρχείο του ΚΚΕ και την Έλια Παπαμαύρου (υπογραφή
Ρίτα Νικολαΐδου).
Το τεύχος 97-98 (Άνοιξη-Καλοκαίρι του 2024) του
περιοδικού “Θέματα Παιδείας”, με πλούσια _από τη σωστή (την κόκκινη) πλευρά της
ιστορίας, όπως πάντα ξεκίνησε αφιέρωμα στα 100 χρόνια από το θάνατο του
Βλαντίμιρ Ιλίτς Λένιν, που _κατά δήλωση της συντακτικής του επιτροπής θα
συνεχιστεί, με δημοσιεύσεις που θα φωτίζουν τη ζωή και το έργο του. Θ’
ασχοληθούμε ιδιαίτερα _γράφει “με τη λενινιστική φιλοσοφική θεωρία της
αντανάκλασης και την επίδρασή της στην ψυχολογία, την παιδαγωγική, τη
λογοτεχνία”.
Ξεκινάμε
όμως δημοσιεύοντας για πρώτη φορά στα ελληνικά, σε μετάφραση της συνεργάτιδάς
μας Έλλης Κοτσαλίδου (*), τις αναμνήσεις της μεγάλης του αδερφής
Άννας Ουλιάνοβα. Σε πείσμα των περιβόητων θεωριών για τα δήθεν εγγενή
“χαρισματικά” παιδιά το κείμενο της Ουλιάνοβα αναδείχνει τη σημασία της
διαπαιδαγώγησης του ανθρώπου και της διαμόρφωσης συνθηκών για μια ισορροπημένη
κοινωνική ζωή.
Η προσωπικότητα βέβαια δε διαπλάθεται μόνο στην παιδική
ηλικία κι αυτό ισχύει και για το Λένιν. Τον επαναστάτη διανοούμενο, που με την
ανάπτυξη της μαρξιστικής θεωρίας και την πολιτική του στράτευση στην υπόθεση
της εργατικής τάξης σημάδεψε την εποχή μας, ώστε για πρώτη φορά στην ιστορία να
χαραχτεί ο δρόμος για την οικοδόμηση μιας κοινωνίας χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου
από άνθρωπο: ο δρόμος της επανάστασης που οδηγεί στο σοσιαλισμό-κομμουνισμό.
Αυτό βέβαια ήταν υπόθεση όλου του κόμματος των μπολσεβίκων
με το οποίο ταυτίστηκε ο Λένιν- κανένας άλλωστε δεν διαμορφώνεται ξεχωριστά σαν
άτομο. Έπειτα οι προσωπικότητες δε γεννιούνται, διαμορφώνονται με πράξεις που
αντιστοιχούν στην εποχή τους. Γι’ αυτό και οι αναμνήσεις της Ά. Ουλιάνοβα δεν
τονίζουν μόνο τη σημασία της αγωγής μέσα στο πρόσφορο οικογενειακό τους
περιβάλλον, αλλά κλείνουν με την επιλογή του Βλαντίμιρ Ιλίτς, όταν έπαψε νά
‘ναι ο μικρός Βολόντια, να πάρει τη θέση του στην κοινωνική διαπάλη που τον
καθόρισε.
Τα
παιδικά χρόνια του Λένιν
Ο Βλαντίμιρ Ιλίτς
Ουλιάνοφ (Λένιν) γεννήθηκε στις 10 (22) Απρίλη 1870 στην πόλη Σιμπίρσκ, που βρίσκεται
στις όχθες του Βόλγα. Προς τιμήν του αυτή η πόλη σήμερα ονομάζεται Ουλιάνοφσκ.
Ο πατέρας του
Βλαντίμιρ Ιλίτς, ο Ιλιά Νικολάγεβιτς, ασκούσε τότε τα καθήκοντα του επιθεωρητή
των σχολείων της περιφέρειας του Σιμπίρσκ. Ταπεινής καταγωγής κι ορφανός από
πατέρα, είχε κατορθώσει να συνεχίσει τις σπουδές του χάρη στη βοήθεια του
μεγάλου του αδερφού. Όταν πήρε το πτυχίο του από το Πανεπιστήμιο, στην αρχή
διορίστηκε δάσκαλος στην Πένζα και στο Νίζνι-Νόβγκοροντ. Οι μαθητές του τον
αγαπούσαν, γιατί δεν τους τιμωρούσε ποτέ, δεν παραπονιόταν γι’ αυτούς στο διευθυντή,
ήταν υπομονετικός και πολύ κατανοητός στις παραδόσεις του. Ακόμα, τις Κυριακές
ασχολούνταν αμισθί με τους μαθητές που δεν τα πήγαιναν και τόσο καλά και δεν
είχαν κανένα να τους βοηθήσει. Οι παλιοί μαθητές του τον θυμούνταν με μεγάλη
αγάπη και ευγνωμοσύνη. Στο Σιμπίρσκ έκανε ό,τι μπορούσε για να ιδρυθούν σχολεία
για τους φτωχούς και τα παιδιά των χωρικών. Γι’ αυτό το σκοπό “όργωνε” όλη την
περιοχή με κάθε καιρική συνθήκη, κάνοντας ό,τι περνούσε από το χέρι του.
Η μητέρα του Βλαντίμιρ
Ιλίτς, η Μαρία Αλεξάντροβνα, ήταν η κόρη ενός γιατρού- τα νεανικά της χρόνια τα
έζησε στην επαρχία και οι αγρότες την αγαπούσαν πολύ. Είχε σπουδάσει μουσική,
μιλούσε γαλλικά, γερμανικά και αγγλικά και όλα αυτά τα δίδασκε στα παιδιά της.
Δεν την ενδιέφεραν οι παρέες και οι διασκεδάσεις, και τον περισσότερο χρόνο
προτιμούσε να μένει στο σπίτι με τα παιδιά της, που την αγαπούσαν και την
τιμούσαν απεριόριστα.
Αρκούσε να διατυπώσει
μια σκέψη της με την ήρεμη και γλυκιά φωνή της, για να την υπακούσουν. Αλλά και
στον Ιλιά Νικολάγεβιτς ήταν ευχάριστο να περνάει τον ελεύθερο χρόνο του με την
οικογένειά του και τα παιδιά του, να παίζει μαζί τους και να τους διηγείται
ιστορίες.
Η οικογένεια Ουλιάνοφ
ήταν πολύ ενωμένη. Ο Βολόντια ήταν το τρίτο τους παιδί, πολύ σκανταλιάρικο, με
μάτια πονηρά και σπινθηροβόλα.
Ο Βολόντια και η κατά
ενάμιση χρόνο μεγαλύτερή του αδερφή, η Όλια, ήταν δυο παιδιά πολύ ζωηρά και
έξυπνα. Προτιμούσαν τα φασαριόζικα παιχνίδια και τα τρεχαλητά, ιδιαίτερα ο
Βολόντια που ήταν ο “αρχηγός”. Έσπρωχνε για παράδειγμα την Όλια κάτω από το
ντιβάνι και μετά φώναζε: “Έβγα έξω, εμπρός μαρς!”.
Συνεχώς δραστήριος και
φασαριόζος, έκανε τέτοιο πάταγο στο πλοίο που παίρναμε, για να περάσουμε όλη η
οικογένεια το καλοκαίρι σ’ ένα χωριό στο Καζάν, που μια φορά η μαμά του είπε “μη
φωνάζεις, δεν πρέπει στο πλοίο να κάνεις τόσο θόρυβο”, κι εκείνος απάντησε
χωρίς καθόλου να χαμηλώσει τη φωνή του: “είναι που το πλοίο κάνει τόσο θόρυβο”.
Όταν ο Βολόντια και η
Όλγα ξεπερνούσαν τα όρια, η μαμά τούς ηρεμούσε βάζοντάς τους να κάτσουν σε μια
πολυθρόνα που βρισκόταν στο γραφείο του πατέρα, στη “μαύρη πολυθρόνα”, όπως την
είχαν ονομάσει. Για τιμωρία έπρεπε να μείνουν εκεί, έως ότου η μητέρα τούς
δώσει την άδεια να σηκωθούν και να ξαναρχίσουν τα παιχνίδια τους. Μια μέρα
έβαλαν το Βολόντια να κάτσει στη “μαύρη πολυθρόνα”. Κάποιος φώναξε τη μητέρα κι
εκείνη ξέχασε το Βολόντια- ύστερα συνειδητοποίησε ότι είχε περάσει πολύ ώρα
χωρίς να ακουστούν οι φωνές του. Μπήκε στο γραφείο- ο Βολόντια καθόταν φρόνιμα
στη “μαύρη πολυθρόνα”, αλλά τον είχε πάρει ο ύπνος με σφιγμένες τις γροθιές.
Με τα παιχνίδια του
δεν έπαιζε και πολύ, προτιμούσε να τα σπάει. Όταν εμείς, οι μεγαλύτεροι προσπαθούσαμε
να τον εμποδίσουμε, συχνά το έσκαγε και κρυβόταν. Θυμάμαι μια φορά στα γενέθλιά
του, όταν του είχαν χαρίσει ένα έλκηθρο με τρία άλογα από πεπιεσμένο χαρτί, που
εξαφανίστηκε ύποπτα. Τον ανακαλύψαμε πίσω από κάποια πόρτα, την ώρα που
προσπαθούσε σιωπηλά να τσακίσει τα πόδια των αλόγων, ώστε να τα ξεκολλήσει το
ένα μετά το άλλο.
✨✨✨
Ο Βολόντια θα ήταν
πέντε χρονών, όταν η μητέρα άρχισε να του μαθαίνει να διαβάζει. Τόσο αυτός όσο
κι η αδερφή του η Όλια με μεγάλη ευχαρίστηση διάβαζαν τα άφθονα βιβλία και τις
εφημερίδες για παιδιά που ο πατέρας μας λάμβανε. Διάβαζαν διηγήματα εμπνευσμένα
από τη ρωσική ιστορία κι αποστήθιζαν ποιήματα. Η Όλια ιδιαίτερα ήταν πολύ ικανή
ν’ αποστηθίζει μακροσκελή και δύσκολα ποιήματα και να τα απαγγέλλει με μεγάλη
εκφραστικότητα.
Ο Βολόντια αγαπούσε
πολύ το ποίημα φτωχός χωρικόζ και, όταν ήτανε εφτά ή οχτώ χρονών, το απάγγελνε
με πάθος:
Ο
πλούσιος ύπνο δεν θα βρει
στο παραδάκι του απά.
Κι ο φτωχός δεκάρα τσακιστή,
μα τον καιρό του τον περνά
να χαίρεται, να τραγουδά.
Αυτό το ποίημα του άρεσε.
Στην παιδική του
ηλικία ο Λένιν δεν είχε ιδιαίτερη προτίμηση σε κάποια βιβλία. Με ευχαρίστηση
διάβαζε τα αναγνώσματα για παιδιά. Μετά τα διαβάσματα έτρεχε να παίξει με την
αδερφή του, όπως σας έχω ήδη πει, φασαριόζικα παιχνίδια, δραστήρια και έντονα.
Το καλοκαίρι έτρεχαν στον κήπο, σκαρφάλωναν στα δέντρα, έπαιζαν με μας, τους
δυο μεγαλύτερους, παιχνίδια όπως η “μαύρη βέργα” (παιχνίδι που σήμερα το λένε “ζεστό
χέρι”), o
Βολόντια αγαπούσε πολύ αυτό το ομαδικό παιχνίδι και αργότερα το κροκέ. Το
χειμώνα, διασκέδαζε πολύ να κατεβαίνει με το παιδικό του έλκηθρο την τσουλήθρα
που είχαμε διαμορφώσει μέσα στην αυλή μας, έπαιζε χιονοπόλεμο με τους
συμμαθητές του κι αργότερα έμαθε να πατινάρει.
Θυμάμαι στο δημόσιο
παγοδρόμιο του Σιμπίρσκ το μεγαλύτερο μας αδερφό, τον Σάσα, κι αυτόν να κατεβαίνουν
με τα πατίνια τους πλαγιές που στην αρχή φοβόμασταν να τις κατεβούμε ακόμη και
με τα παιδικά μας έλκηθρα, τόσο απότομες ήταν. Διπλώνονταν στα δύο στα πολύ
απότομα σημεία και μετά σιγά-σιγά ξανασηκώνονταν όρθιοι και συνέχιζαν να
κατηφορίζουν για πολλή ώρα στην πλαγιά. Τους κοίταζα με ζήλεια, χωρίς καν να
διανοηθώ να τους μιμηθώ. Νομίζω ότι ο Βολόντια είχε κάποια πλεονέκτημα απέναντι
στον Σάσα, καθώς ήταν κοντός και γεροδεμένος. Αργότερα, στο Λύκειο, έγινε πάρα
πολύ καλός στο πατινάζ.
Όπως είπαμε και
προηγούμενα, ο Βολόντια ήταν σκανταλιάρης και πρώτος στις διαβολιές, η ειλικρίνεια
όμως αποτελούσε την καλή του πλευρά: ομολογούσε πάντα τα σφάλματά του.
Στα πέντε του έσπασε
το χάρακα που είχαν μόλις κάνει δώρο στη μεγάλη του αδερφή. Ο ίδιος έτρεξε με
το σπασμένο χάρακα στο χέρι κι όταν τον ρώτησε πώς έγινε αυτό, “το έσπασα πάνω
στο γόνατό μου” απάντησε· κι ύστερα σήκωσε το πόδι του και μας έδειξε πώς ακριβώς
τον είχε σπάσει. Η μαμά μου έλεγε: Πάλι
καλά, που δεν κάνει τίποτε στα κρυφά.
Μια φορά όμως έκρυψε
μία από τις αταξίες του. Ο πατέρας μάς πήγαινε για πρώτη φορά στο Καζάν, για να
πάμε στη συνέχεια στη θεία μας, στο χωριό Κοκούσκινο. Εκεί, παίζοντας και
χοροπηδώντας με τους αδερφούς, τις αδερφές, ξαδέρφους και ξαδέρφες, σκόνταψε σ'
ένα τραπεζάκι με μια γυάλινη καράφα. Η καράφα έπεσε κι έγινε χίλια κομμάτια. Η
θεία μας μπήκε στο δωμάτιο:
-Ποιος έσπασε την καράφα, παιδιά; ρώτησε.
-Όχι
εγώ, απαντούσε ο καθένας με τη σειρά.
-Όχι
εγώ, απάντησε κι ο Βολόντια.
Φοβόταν να ομολογήσει
σε μια θεία που δεν τη γνώριζε πολύ καλά, σε ένα σχεδόν άγνωστο περιβάλλον όπου
δεν ένιωθε κάποια οικειότητα, και να πει “εγώ ήμουν”, αυτός που ήταν ο πιο
μικρός από όλους, ενώ όλοι τους με μεγάλη ευκολία απαντούσαν “όχι εγώ”.
Χρειάστηκε λοιπόν ν’ αποφασίσουμε ότι η καράφα έσπασε μόνη της. Πέρασαν δύο ή
τρεις μήνες από το ατύχημα και είχαμε γυρίσει στο Σιμπίρσκ. Και νά που ένα
βράδυ, όταν όλα τα παιδιά είχαν ξαπλώσει και η μαμά, που γυρνούσε στα κρεβάτια
των παιδιών για να δει αν είναι όλα εντάξει, πλησίασε στο κρεβάτι του Βολόντια,
αυτός ξέσπασε ξαφνικά σε αναφιλητά.
-Είπα ψέματα στη θεία Ανία. Είπα ότι δεν είχα σπάσει την καράφα, ενώ εγώ
την έσπασα.
Η μητέρα για να τον
παρηγορήσει του υποσχέθηκε ότι θα έγραφε στη θεία και θα της ζητούσε συγγνώμη
κι αυτή οπωσδήποτε θα τον συγχωρούσε. Το επεισόδιο αυτό δείχνει πόσο ο Βολόντια
απεχθανόταν το ψέμα και πως, όταν κάποια φορά είπε ψέματα από φόβο να
ομολογήσει έξω από το οικείο του περιβάλλον, δεν είχε ήσυχη τη συνείδησή του,
έως ότου αναγνώρισε το λάθος του.
✨✨✨
Εννιάμισι χρονώ, ο
Βολόντια πήγε στο Γυμνάσιο (σημ. μετ. _Μέσο σχολείο, όπου οι μαθητές έμπαιναν
τότε στα 10 τους χρόνια μετά από εξετάσεις). Τον είχαν προετοιμάσει επί δύο
χειμώνες πρώτα ένας δάσκαλος και μετά μια δασκάλα του πιο κοντινού Δημοτικού. Η
δασκάλα είχε τη φήμη πολύ καλής παιδαγωγού. Ο Βολόντια πήγαινε σ’ αυτήν μία
ώρα, σπάνια δύο ώρες την ημέρα, πριν από τα μαθήματά του, από τις οχτώ έως τις
εννέα ή, αν ήταν ελεύθερη, από τις εννέα ως τις δέκα, κατά τη διάρκεια της
κατήχησης, της χειροτεχνίας ή του σχεδίου. Και καθώς πάντα του ήταν πολύ
σβέλτος, έτρεχε κατευθείαν στα μαθήματά του. Θυμάμαι μια φθινοπωρινή μέρα, ένα
κρύο φθινοπωρινό πρωινό, που η μαμά ήθελε να του βάλει το παλτό του, μα μόλις
όμως εκείνη πήγε να του το φέρει, εκείνος είχε κιόλας εξαφανιστεί. Βγήκε να τον
φωνάξει κι είχε στρίψει ήδη στη γωνιά του δρόμου.
Μελετούσε πρόθυμα και
με άνεση. Πέρα από φυσική προδιάθεση, ο πατέρας μας τον είχε διδάξει, όπως και
τα άλλα του μεγαλύτερα αδέρφια, να είναι συνεπής, να εκπληρώνει τις υποχρεώσεις
του με ακρίβεια και προσοχή. Οι καθηγητές του έλεγαν ότι είχε το μεγάλο
προτέρημα να προσέχει τις παραδόσεις των μαθημάτων και, καθώς τα συγκρατούσε
όλα από την παράδοση, δεν του έμενε παρά να τα ξαναδιαβάσει στα γρήγορα στο
σπίτι. Μόλις λοιπόν καθόμασταν στην τραπεζαρία, στο μεγάλο τραπέζι κάτω από την
ίδια λάμπα, να λύσουμε τις ασκήσεις μας, ο Βολόντια που είχε κιόλας τελειώσει
τις δικές του, άρχιζε να μιλάει, να χοροπηδάει, να κάνει τα δικά του, να πειράζει
τους μικρότερους και να μας ενοχλεί. Εκείνη την εποχή είχαμε στις μεγάλες
τάξεις πολλές εργασίες.
- “Βολόντια, σταμάτα!”
-“Μαμά, ο Βολόντια μάς σπάει τα νεύρα!”
Αλλά ο Βολόντια
καθόταν λίγο ήσυχα και μετά άρχιζε και πάλι τη φασαρία. [...]
✨✨✨
Όταν ο πατέρας μας
ήταν στο σπίτι, βοηθούσε τους μεγαλύτερους και έπαιρνε το Βολόντια στο γραφείο
του για να τον ελέγξει. Συνήθως ο Βολόντια ήξερε τα πάντα. Ο πατέρας λοιπόν του
ζητούσε να γράψει στο τετράδιο τυχαίες λατινικές λέξεις, αλλά ο Βολόντια
απαντούσε χωρίς καμιά δυσκολία. Αν ο πατέρας δεν είχε κάτι άλλο για ν’
απασχολήσει το Βολόντια, με το σκάκι για παράδειγμα, η σιωπή στην τραπεζαρία δε
διαρκούσε και πολύ.
Ο πατέρας μας αγαπούσε
πολύ το σκάκι. Την αγάπη του αυτή την είχε μεταδώσει σε όλους τους αδερφούς
μου. Μεγάλος ήταν ο ενθουσιασμός του καθενός, όταν ο πατέρας τον καλούσε στο
γραφείο του και έστηνε τα πιόνια. Τη σκακιέρα του αυτή, που της είχε ιδιαίτερη
αδυναμία, την είχε φτιάξει ο ίδιος στον τροχό, στο Νίζνι Νόβγκοροντ, πριν
μετακομίσουμε στο Σιμπίρσκ. Με αυτήν είχαμε μάθει όλοι να παίζουμε, και
αργότερα, όταν ο Λένιν ζούσε σαν φυγάδας στο εξωτερικό, η μαμά του την έστειλε.
Στην Κρακοβία όμως, στην αρχή του πολέμου, τον συνέλαβαν. Όταν ελευθερώθηκε και
έπρεπε να φύγει άρον-άρον εγκαταλείποντας τα πράγματά του, χάθηκε η σκακιέρα
αυτή.
Ο Βολόντια έπαιζε
σκάκι με τον πατέρα και με τον αδερφό μας Σάσα. Εμείς τα κορίτσια παίζαμε λιγότερο.
Θυμάμαι όμως ότι ένα φθινόπωρο ο πατέρας και μεις, τα τρία μεγαλύτερα παιδιά,
είχαμε τόσο παθιαστεί με το σκάκι με τέσσερις παίκτες, ώστε παίζαμε μέχρι αργά
τη νύχτα. Όταν άρχισαν όμως τα μαθήματα, έπρεπε να το σταματήσουμε, γιατί κρατούσαν
πολύ ώρα.
Καθώς ο Βολόντια
αντιμετώπιζε με σοβαρότητα όλες τις ασχολίες του, άρχισε να μελετά με σοβαρότητα
και το σκάκι, όπως ακριβώς και ο αδερφός του, δηλαδή από ένα εγχειρίδιο. Στη
συνέχεια έπαιζε πολύ καλά. Αυτό το παιχνίδι τον διασκέδαζε πολύ, κυρίως στις
υποχρεωτικές του παραμονές στην επαρχία κι αργότερα στην εξορία, αλλά και στην
αναγκαστική παραμονή του στο εξωτερικό. Όταν πήγαινε στο Γυμνάσιο, έβρισκε μεγάλη
ευχαρίστηση να παίζει σκάκι με τον αδερφό του. Και όχι μόνο σκάκι- ήθελε να
παίζει όποιο παιχνίδι έπαιζε ο αδερφός του Σάσα, να κάνει ό,τι εκείνος έκανε.
Τον αντέγραφε ως την πιο μικρή λεπτομέρεια. Ό,τι κι αν τον ρωτούσαν, ποιο
παιχνίδι ήθελε να παίξει, αν προτιμούσε να πάει περίπατο κι αν ήθελε με το
φασκόμηλό του γάλα ή βούτυρο, δεν απαντούσε αμέσως, αλλά περίμενε την αντίδραση
του Σάσα. Ο Σάσα καθυστερούσε κι αυτός την απάντησή του κοιτάζοντας πονηρά τον
αδερφό του. Εμείς τον πειράζαμε γι αυτό, αλλά ο Βολόντια απαντούσε, “σαν του
Σάσα”. Καθώς ο Σάσα ήταν ένα αγόρι σοβαρό, σκεπτόμενο και υπεύθυνο, το γεγονός
ότι ο Βολόντια είχε σαν πρότυπο τον Σάσα, ήταν προς όφελος του: είχε μπροστά
του ένα παράδειγμα συγκέντρωσης, συνέπειας, αυστηρής υπευθυνότητας και
απεριόριστης εργατικότητας.
Το παράδειγμα του
Σάσα, του λατρεμένου μεγαλύτερου αδερφού, άσκησε τεράστια επίδραση στον
Βολόντια. Ο Σάσα ήταν παράδειγμα για όλους μας και όχι μόνο στην εργατικότητα:
τον αγαπούσαμε όλοι για την ευαισθησία του, το γλυκό του χαρακτήρα και
παράλληλα για τη δικαιοσύνη και τη σταθερότητά του. Ο Βολόντια στα παιδικά του
χρόνια ήταν πολύ ευέξαπτος, άναβε με την πρώτη, και το παράδειγμα του Σάσα, που
ήταν ήρεμος και συγκρατημένος, είχε μεγάλη επίδραση σε όλους μας και ιδιαίτερα
στο Βολόντια. Ο Βολόντια άρχισε συνειδητά να καταπολεμά αυτό του το ελάττωμα,
ώστε τέτοιες εξάρσεις στη διάθεσή του σχεδόν να εξαλειφθούν.
Με την ίδια επιμονή
προσπαθούσε να αναπτύξει την εργατικότητά του. Βέβαια εκτελούσε με ευσυνειδησία
όλες τις υποχρεώσεις του, με εξαιρετικά αποτελέσματα, αλλά παίρνοντας υπόψη τις
ικανότητές του, δε χρειαζόταν να καταβάλει και πολύ κόπο για τις εργασίες του
και να αναπτύξει την εργατικότητά του.
Καθώς παρατηρούσε και
τον ίδιο του τον εαυτό και ό,τι τον περιέβαλλε χωρίς αυταρέσκεια, ο Βολόντια
γρήγορα ανακάλυψε την παραπάνω αδυναμία του. Μια μέρα, ακούγοντας την Όλια να
επαναλαμβάνει στο πιάνο ατελείωτα ασκήσεις με αξιοσημείωτη υπομονή, μου είπε: “Να,
μια αξιοζήλευτη εργατικότητα”. Θεώρησε λοιπόν θέμα τιμής να αναπτύξει αυτήν την
εργατικότητα, που παρατηρήσαμε ήδη όταν κατάφερε να ολοκληρώσει το
πανεπιστήμιο, και που αργότερα θα μας κατέπλησσε όλους.
Αυτό που είχα
παρατηρήσει επίσης στο Βολόντια ήδη από την παιδική ηλικία ήταν το έντονο
κριτικό του πνεύμα. Αυτό το ζωηρό και πονηρό αγόρι, που εύκολα ανακάλυπτε τις
κωμικές πλευρές και τις αδυναμίες των άλλων και με πολλή χάρη τις σατίριζε,
πραγματικά έβλεπε πολύ περισσότερα και βαθύτερα. Πρόσεχε εξίσου τις καλές
πλευρές, και πάντα με στόχο να τις αξιοποιήσει, όπως για παράδειγμα, το πιάνο
της Όλγας. Νομίζω ότι αυτό ήταν ένα από τα πιο ισχυρά προτερήματα του Βολόντια.
Θυμάμαι ότι σε κάποιες περιπτώσεις τον άκουγα να λέει: “Αναρωτιέμαι αν θα είχα
το κουράγιο να το κάνω αυτό.
Όχι,δεν το πιστεύω...”. Στην παιδική του ηλικία ποτέ του δεν
παρουσίασε δείγματα περιαυτολογίας και κομπασμού. Για τα ελαττώματα αυτά έτρεφε
μεγάλη απέχθεια και αργότερα, στο τρίτο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Νεολαίας,
συνιστούσε στους νέους να τα προσέχουν. Άλλωστε και ο πατέρας μας δεν αγαπούσε
καθόλου την καυχησιολογία και, παρ' όλη τη σταθερή μας επιτυχία στο Γυμνάσιο,
ιδιαίτερα του Βολόντια, δεν έδινε συγχαρητήρια σε κανέναν, κι ας χαιρόταν γι’
αυτήν, προσπαθώντας να μας κάνει να δουλεύουμε περισσότερο.
✨✨✨
Κάθε φορά που
επέστρεφε από το Γυμνάσιο, ο Βολόντια διηγιόταν στον πατέρα μου ό,τι είχε κάνει
στο μάθημα και πώς είχε απαντήσει. Καθώς όμως κάθε μέρα συνέβαιναν τα ίδια,
δηλαδή σωστές απαντήσεις- καλοί βαθμοί, ο Βολόντια πολύ απλά διέσχιζε το
δωμάτιο που οδηγούσε στο γραφείο του πατέρα επαναλαμβάνοντας στη διάρκεια της
διαδρομής προς το γραφείο: “Ελληνικά Γερμανικά πέντε”.(σημ. μετ. _ η
βαθμολογική κλίμακα είχε άριστα το 5) -αναβλέπω καθαρά αυτή τη σκηνή: είμαι στο
γραφείο και διακρίνω το χαμόγελο ικανοποίησης που ανταλλάσσουν ο πατέρας με τη
μητέρα μου παρακολουθώντας με το βλέμμα τον μικροκαμωμένο και γεροδεμένο
Βολόντια με τη μαθητική του στολή, τα ξανθοκόκκινα μαλλιά του να ξεφεύγουν από
το κασκέτο του, να περνά γρήγορα μπροστά από την πόρτα. Τα μαθήματα παράλλαζαν,
ώστε άλλοτε άκουγες “Άλγεβρα πέντε” άλλοτε “Λατινικά πέντε”, αλλά το πέντε, ο
μεγαλύτερος βαθμός στα ρώσικα σχολεία, δεν άλλαζε ποτέ.
Ο πατέρας μας έλεγε
εκείνη την εποχή στη μητέρα ότι ο Βολόντια είχε μεγάλη ευκολία στη μάθηση κι
αυτό θα μπορούσε να τον οδηγήσει στην οκνηρία. Τώρα γνωρίζουμε ότι αυτό δεν
συνέβη κι ο Βολόντια κατόρθωσε να γίνει εξαιρετικά εργατικός.
Του άρεσε όμως εξίσου
και να γελάει. Παρέα με τα παιδιά της ηλικίας του και με τα μικρότερά μας
αδέρφια (Ολια και Μίτια) ήταν αρχηγός σε όλα τα παιχνίδια. Κάθε μέρα τον
ακούγαμε να γελάει και να λέει ανέκδοτα και αστεία.
Η Βέρα Βασίλιεβνα
Κασκαντάμοβα, δασκάλα και φίλη της οικογένειας, ανακαλεί στις αναμνήσεις της
την ωραία ατμόσφαιρα που επικρατούσε στο σπίτι μας, όταν η οικογένειά μας
συγκεντρωνόταν το βράδυ για το τσάι: “Οι φωνές του Βολόντια και της αδερφής του
Όλγας, έλεγε, κυριαρχούσαν πάνω στις άλλες. Κάθε λεπτό αντηχούσαν οι δυνατές
φωνές τους και το μεταδοτικό τους γέλιο”. Μιλούσαν για τα καθημερινά γεγονότα
της ζωής του σχολείου, για όλες τις φάρσες και τις σκανταλιές τους. Αλλά και ο
πατέρας μας αφήνοντας τις σοβαρές υποθέσεις στο γραφείο ήθελε να κουβεντιάζει
μαζί μας, να διηγείται ιστορίες από τα νιάτα του, για τους συμμαθητές του, και
αστεία από τη σχολική του ζωή. “Όλοι γελούσαν και διασκέδαζαν. Αισθανόταν
κανείς τόσο όμορφα μέσα σ’ αυτήν την ενωμένη οικογένεια”, γράφει η
Κασκαντάμοβα. (...)
Ο Βολόντια αγαπούσε
πολύ τη μουσική. Η μαμά τού έδειξε κάποιες ασκήσεις για αρχάριους, του έμαθε να
παίζει μερικά τραγούδια και μερικά εύκολα κομμάτια για παιδιά, κι αυτός άρχισε
να παίζει με τρόπο πολύ αλέγρο και πολύ εκφραστικό. Η μητέρα στενοχωρήθηκε που
ο Βολόντια εγκατέλειψε τη μουσική, στην οποία είχε ταλέντο.
Εκείνη την εποχή
συνήθιζαν την άνοιξη ν’ αφήνουν πουλιά να πετάξουν ελεύθερα. Στο Βολόντια άρεσε
η συνήθεια αυτή και ζητούσε πάντα από τη μητέρα χρήματα για να αγοράσει κάποιο
πουλί και στη συνέχεια να το αφήσει ελεύθερο.
Όταν ήταν μικρός ο
Βολόντια αγαπούσε να πιάνει πουλιά σε δίχτυα που έστηνε με τους συμμαθητές του.
Θυμάμαι κάποτε είχε μια καρδερίνα στο κλουβί. Δεν ξέρω αν την είχε αγοράσει,
πιάσει ή ήταν δώρο, θυμάμαι μόνο ότι δεν έζησε πολύ· έχασε τη διάθεσή της,
ανασήκωσε τα φτερά της και πέθανε. Δεν ξέρω γιατί. Αναρωτιέμαι αν έφταιγε ο
Βολόντια, αν ξεχνούσε να ταΐσει το πουλί, ή όχι.
Θυμάμαι μόνο ότι
κάποιος τον κατηγόρησε. Ξαναβλέπω το πρόσωπό του, σοβαρό και συγκεντρωμένο
μπροστά στο πεθαμένο πουλί, πριν πει με αποφασιστικότητα: “Ποτέ πια δε θα βάλω
πουλί σε κλουβί”. Είναι γεγονός πως κράτησε την υπόσχεσή του.
Πήγαινε επίσης να
ψαρέψει στο Σβιάγκα (παραπόταμο του Σιμπίρσκ). Ένας από τους συμμαθητές του
αφηγείται το παρακάτω επεισόδιο. Κάποιος από την παρέα πρότεινε να ψαρέψουν σε
μια τάφρο με νερό, που ήταν πολύ κοντά, υποστηρίζοντας ότι οι κυπρίνοι
τσιμπούσαν πιο πολύ εκεί. Πήγαν λοιπόν, αλλά ο Βολόντια έπεσε και ο βούρκος
άρχισε να τον καταπίνει. “Δεν ξέρω τι θα γινόταν, διηγείται αυτός ο συμμαθητής,
εάν ένας εργάτης κοντινού εργοστασίου, ακούγοντας τις φωνές μας δεν ερχότανε να
βγάλει το Βολόντια από την τάφρο”. Μετά το επεισόδιο αυτό μας απαγόρευσαν να
πηγαίνουμε στο Σβιάγκα.
Αλλά ο Βολόντια, που
στην παιδική του ηλικία ψάρευε και έπιανε πουλιά, στις μεγαλύτερες τάξεις δεν
πολυενθουσιαζόταν πια με αυτές τις ασχολίες. Δεν πήγαινε βαρκάδα με τον Σάσα,
όταν ερχόταν μετά το Πανεπιστήμιο να περάσει τις διακοπές του στο Σιμπίρσκ.
Αντίθετα ο μικρός μας αδερφός Μίτια, με μεγάλη του ευχαρίστηση συνόδευε τον
Σάσα στις εξερευνήσεις του, στο Σβιάγκα, για κάθε είδος σκουληκιού ή άλλου
υδρόβιου ζώου. Από το Λύκειο ακόμη ο Σάσα είχε αδυναμία στις Φυσικές Επιστήμες.
Είχε γραφεί στο Ινστιτούτο Φυσικών Επιστημών και ασχολούνταν με τις έρευνες
κατά τη διάρκεια των διακοπών του με στόχο να συγκεντρώσει ερευνητικό υλικό για
τις μελέτες του.
Ο Βολόντια δεν
ενδιαφερόταν για τις Φυσικές Επιστήμες. Στο Λύκειο ενδιαφερόταν για τα
Λατινικά, τα έργα των κλασικών, την Ιστορία, τη Γεωγραφία, την Έκθεση, στην
οποία ήταν εξαιρετικός. Για τη σύνταξη των Εκθέσεών του δεν περιοριζόταν στις
παραδόσεις των καθηγητών του- δανειζόταν βιβλία από τη Βιβλιοθήκη κι οι μελέτες
του ήταν τεκμηριωμένες, η επεξεργασία του θέματος ήταν άψογη και διατυπωμένη με
λογοτεχνικό ύφος. Ο Διευθυντής του Λυκείου, φιλόλογος που δίδασκε στην
τελευταία τάξη, αγαπούσε πολύ το Βολόντια, τον επαινούσε για τις εργασίες του
και του έβαζε τους καλύτερους βαθμούς.
Ο Βολόντια δεν
αγαπούσε τις ασχολίες που ενθουσίαζαν συνήθως τα παιδιά της εποχής εκείνης.
Βέβαια καταπιάνονταν όπως όλοι μας με κάθε είδους γιρλάντα και διακόσμηση για
το Χριστουγεννιάτικο έλατο, που μας άρεσε πολύ και το στολίζαμε μόνοι μας.
Εκτός όμως απ’ αυτές τις παιδικές ασχολίες δεν τον θυμάμαι να καταπιάνεται με
την ξυλουργία ή με κάποια άλλη χειροτεχνία. Ακόμη και η ιδιαίτερη προτίμηση
όλων των παιδιών, το μοντέρνο πριόνι, στο οποίο διακρινόταν ο μεγάλος μας
αδερφός, δεν του έλεγε πολλά πράγματα.
Πέρα από τα μαθήματα,
κατά τη διάρκεια των χειμωνιάτικων και καλοκαιρινών διακοπών, είτε διάβαζε
μασουλώντας λιόσπορους είτε έβγαινε έξω, πήγαινε περιπάτους. Το χειμώνα έκανε
πατινάζ ή έπαιζε κροκέ και το καλοκαίρι πήγαινε για κολύμπι. Τα
"περιπετειώδη” μυθιστορήματα δεν τραβούσαν το ενδιαφέρον του και θυμάμαι
ότι παθιαζόταν με τον Γκόγκολ και αργότερα τον Τουργκένιεφ, που είχε διαβάσει
και ξαναδιαβάσει πολλές φορές.
Με τους συμμαθητές του
είχε καλές σχέσεις: τους εξηγούσε ό,τι δεν είχαν καταλάβει στο μάθημα, διόρθωνε
τις μεταφράσεις και τις εκθέσεις τους, βοηθώντας τους σε όσες δυσκολεύονταν
ακόμα και να τις γράψουν. Μου έλεγε ότι ήθελε να βοηθάει τους συμμαθητές τους
προπάντων με τέτοιον τρόπο, ώστε να παίρνουν καλούς βαθμούς χωρίς κανείς να
καταλάβει ότι κάποιος τους είχε βοηθήσει, και ειδικά ο ίδιος. Έδινε τις λύσεις
των ασκήσεων στο διάλειμμα και, όπως και ο αδερφός του Σάσα, έφτανε στο Λύκειο
μισή ώρα νωρίτερα, για να μεταφράσει ένα δύσκολο κείμενο από τα Λατινικά ή τα
Ελληνικά ή να εξηγήσει ένα περίπλοκο θεώρημα. Όλη η τάξη στήριζε τις ελπίδες
της στο Βολόντια- ήταν ο πρώτος στην τάξη και βοηθούσε τους άλλους.
✨✨✨
Τα πρώτα χρόνια της
ζωής μας στο Σιμπίρσκ, η οικογένειά μας ήταν υποχρεωμένη να μεταφέρεται από το
ένα άβολο διαμέρισμα σ’ ένα άλλο εξ ίσου ή και περισσότερο άβολο, έως ότου ο
πατέρας αγόρασε ένα ξύλινο σπίτι στην οδό Μόσχας. Αυτό το σπίτι έχει τώρα
μεταβληθεί σε Μουσείο Λένιν, παναπεί πως όλο το σπίτι, με όλα τα έπιπλα και τα
σκεύη, έχει διαμορφωθεί, στο μέτρο του δυνατού, όπως ακριβώς τα είχε γνωρίσει ο
Λένιν στην παιδική του ηλικία.
Ήταν μια μονοκατοικία
με ισόγειο και ημιώροφο, όπου βρίσκονταν τα δωμάτια των παιδιών. Το δωμάτιο του
Βολόντια ήταν δίπλα στο δωμάτιο του Σάσα στη μια άκρη του σπιτιού, ενώ το δικό
μου δωμάτιο και τα δωμάτια των τριών μικρών ήταν στην άλλη άκρη και
χρησιμοποιούσαμε διαφορετική σκάλα. Εγκατασταθήκαμε στο σπίτι αυτό όταν ο
Βολόντια ήταν οχτώ ετών, και πέρασε πέντε χρόνια σπουδών δίπλα στον Σάσα.
Αναγνωρίζοντας την προσωπικότητα του αδερφού του συμμετείχε στα επιστημονικά
του πειράματα, ενδιαφερόταν για τα βιβλία που εκείνος διάβαζε και του ζητούσε
συμβουλές.
Πίσω από το σπίτι
υπήρχε μεγάλη αυλή, πνιγμένη στο πράσινο, όπου είχαν δημιουργήσει για μας έναν
ιδιαίτερο χώρο. Στη συνέχεια της αυλής υπήρχε κήπος, αρκετά μεγάλος, που έβλεπε
σε άλλο δρόμο, στην οδό Ποκρόφσκαγια. (...) Ο κήπος είχε δέντρα οπωροφόρα:
μηλιές, κερασιές, και πολλά και διάφορα θαμνοειδή. Υπήρχε ακόμη ένα όμορφο
παρτέρι με λουλούδια. Η μαμά μας αγαπούσε πολύ τον κήπο και την κηπουρική και
τον περιποιόταν η ίδια. Δεν προσλαμβάναμε κανέναν, ίσως μονάχα για μερικές πολύ
κοπιαστικές δουλειές, την άνοιξη ή του φθινόπωρο, όπως το κλάδεμα των δέντρων.
Όλη η οικογένεια ασχολούμαστε με τον κήπο.
Θυμάμαι τα καλοκαιρινά
βράδια, μετά από μια πολύ ζεστή, κατάξερη μέρα, όλους μας με ποτιστήρια,
στάμνες, κουβάδες για ν’ αντλήσουμε νερό από το πηγάδι, να πηγαινοερχόμαστε από
το πηγάδι στον κήπο. Ξαναβλέπω επίσης το Βολόντια να πηγαινοέρχεται με άδειο
ποτιστήρι.
Απολαμβάναμε τους
καρπούς των δέντρων και των θάμνων. Και σ’ αυτό όμως υπήρχε μια συγκεκριμένη
διαδικασία. Όταν τα μήλα ωρίμαζαν, μας επέτρεπαν να μαζέψουμε τους “πεσέδες”,
δηλαδή τα μήλα που είχαν πέσει στο έδαφος, αλλά δεν κόβαμε μήλα από τα κλαδιά.
Υπήρχε μια σειρά προτεραιότητας: καταναλώναμε πρώτα τα πρώιμα, τα υπόλοιπα τα
χρησιμοποιούσαμε για μαρμελάδες για το χειμώνα κι είχαμε καθ' όλη τη διάρκειά
του.
Θυμάμαι πόσο θυμώσαμε,
όταν είδαμε ένα κοριτσάκι που μας είχε επισκεφτεί να δαγκώνει ένα μήλο από το
κλαδί και να φεύγει με θράσος. Αυτές οι κατεργαριές ήταν άγνωστες σε μας, μέχρι
και ακατανόητες. Το ίδιο συνέβαινε και με τους θάμνους: μας έδειχναν τις
φράουλες και τα σμέουρα που μπορούσαμε να φάμε κατά βούληση, χωρίς όμως να αγγίζουμε
τα όψιμα είδη, που ήταν προορισμένα για μαρμελάδες. Θυμάμαι που όλοι οι γνωστοί
μας απορούσαν, όταν έβλεπαν τρεις ωραίες κερασιές, κοντά στην κληματαριά, όπου
παίρναμε το τσάι μας το καλοκαίρι, να μένουν ως τις είκοσι Ιούλη (τη γιορτή του
πατέρα), σκεπασμένες με κεράσια, χωρίς κανένα παιδί να σκέφτεται να τις
αγγίξει.
- Τα
παιδιά μπορούν να μαζέψουν φρούτα από άλλες γωνιές του κήπου, καθώς έχω τα δέντρα
αυτά να μην τα αγγίξει κανείς ως τις είκοσι Ιούλη, έλεγε η μητέρα.
Η μητέρα μας ήξερε να
επιβάλλει πειθαρχία, χωρίς να μας πιέζει υπερβολικά- κι αυτό έπαιξε σημαντικό
ρόλο στη διαπαιδαγώγησή μας.
Ο Λένιν από την
παιδική του ηλικία είχε λοιπόν αφομοιώσει την έννοια της πειθαρχίας και της
οικονομίας, που διατήρησε στην ιδιωτική του ζωή κι απαιτούσε και από τους
συντρόφους του στη διαχείριση των δημόσιων υποθέσεων.
✨✨✨
Ήταν το 1886, μόλις ο
Βλαντίμιρ Ιλίτς γινόταν 16 χρονών, όταν η οικογένειά μας δέχτηκε το πρώτο
σκληρό πλήγμα: στις 13 Γενάρη ο πατέρας μας ο Ιλιά Νικολάγεβιτς πέθανε ξαφνικά.
Ο Αλέξανδρος Ιλίτς βρισκόταν την εποχή εκείνη στην Πετρούπολη. Ο Βολόνπα
λοιπόν, παρά το νεαρό της ηλικίας του, ανέλαβε χρέη πρωτότοκου κι έδειξε μεγάλη
συμπαράσταση στη μητέρα μου κάνοντας τα πάντα για να την ξαλαφρώσει από έννοιες
που τώρα έπρεπε ν’ αντιμετωπίσει.
Εκείνο το χειμώνα
έμεινα περισσότερο χρόνο στο Σιμπίρσκ, όπου ο θάνατος του πατέρα με βρήκε πάνω
στις Χριστουγεννιάτικες διακοπές. Έπρεπε να μελετήσω Λατινικά για τα μαθήματά
μου και ο Βολόντια που ήταν άριστος σ' αυτά ανέλαβε να με βοηθήσει. Θυμάμαι
πόσο ζωντανά και ενδιαφέροντα ήταν τα μαθήματά του: είχε την ικανότητα να
εξηγεί αναλυτικά. Έλεγε μάλιστα ότι οι σπουδές στο Γυμνάσιο ήταν πολύ
“απλωμένες” και κάποιος σοβαρός και ώριμος θα μπορούσε ν’ αφομοιώσει τέλεια
μέσα σε δύο χρόνια τις γνώσεις που δίνονταν σε οχτώ. Αυτό το απέδειξε
προετοιμάζοντας μέσα σε δύο χρόνια για τις απολυτήριες εξετάσεις, με ιδιαίτερα
μαθήματα, το δάσκαλο Οκχόνικοφ.
Αυτός ο δάσκαλος είχε
τσουβάκικη καταγωγή και δίδασκε σε σχολείο για παιδιά Τσουβάκων (σημ. μετ. _μια
από τις εθνικές μειονότητες της Ρωσίας). Είχε κλίση στα Μαθηματικά- είχε
κατορθώσει να μελετήσει μόνος του τα Μαθηματικά του Λυκείου κι επιθυμούσε να
συνεχίσει τις σπουδές του στον τομέα αυτό. Αλλά, για να μπει στο Πανεπιστήμιο,
έπρεπε να περάσει εξετάσεις σε όλα τα μαθήματα και στις νεκρές γλώσσες.
Οπωσδήποτε αυτό δεν
ήταν εύκολο για έναν Τσουβάκο που δεν γνώριζε καλά ούτε τη ρωσική γλώσσα και
δεν είχε ιδιαίτερη κλίση στις γλώσσες και στις ανθρωπιστικές επιστήμες. Παρ’
όλα αυτά ο Βολόνπα, στον οποίο ο επιθεωρητής του σχολείου των Τσουβάκων, ο
Γιάκοβλεφ, φίλος της οικογένειας, είχε προτείνει να προετοιμάσει τον Οκχόνικοφ
για τις εξετάσεις, ανέλαβε να προετοιμάσει το μαθητή του σ' ενάμισι με δύο
χρόνια, ενώ παράλληλα τελείωνε και ο ίδιος τις σπουδές του στη δευτεροβάθμια
εκπαίδευση. Ο Οκχόρνικοφ λοιπόν πέρασε με επιτυχία όλες του τις εξετάσεις, τον
ίδιο χρόνο με το Βολόντια, και μπήκε στο Πανεπιστήμιο. Πρέπει επίσης να
προσθέσω ότι ο Βολόντια δεν είχε πάρει χρήματα από το μαθητή του.
Το 1887, όταν ο
Βολόντια πήγαινε στην τελευταία τάξη του Λυκείου, μια μεγάλη δυστυχία χτύπησε
την οικογένειά μας. Συνέλαβαν τον Αλέξανδρο Ιλίτς για συμμετοχή του στην
απόπειρα εναντίον του τσάρου Αλεξάνδρου του 3ου.
Ο Βλαντίμιρ Ιλίτς ήταν
ο πρώτος που έμαθε την είδηση και ανέλαβε να προετοιμάσει τη μαμά. Αυτό έγινε
ως εξής:
Ένα συγγενικό μας
πρόσωπο ενημέρωσε τη δασκάλα Κασκαντάμοβα, στο Σιμπίρσκ, ότι είχαν συλλάβει τον
Αλέξανδρο κι εμένα την ίδια, παρακαλώντας να προετοιμάσουν τη μητέρα.
“Αφού πήρα
το γράμμα -αφηγείται η Κασκαντάμοβα- έστειλα
κάποιον στο Λύκειο να βρει το Βολόντια για να του δώσω να το διαβάσει. Έσμιξε
τα φρύδια του και έμεινε αρκετή ώρα αμίλητος. Δεν είχα πια μπροστά μου το μέχρι
εκείνη τη στιγμή χαρούμενο αγόρι, αλλά έναν ώριμο άντρα”. “Είναι πολύ σοβαρό
και μπορεί να έχει πολύ άσχημη τροπή για το Σάσα μας" είπε στο τέλος”.
Και πράγματι, ο Σάσα θεωρήθηκε ο κύριος υπεύθυνος
της απόπειρας, καταδικάστηκε σε θάνατο κι εκτελέστηκε στις 8 Μάη του 1887. Ο
Βολόντια υπέμεινε την τραγική αυτή δοκιμασία χωρίς να λυγίσει. Συνέχισε ν’
αφιερώνεται στις σπουδές του, αλλά έγινε πιο σοβαρός και λιγομίλητος.
Αναρωτιόταν συχνά αν ο αδερφός του είχε διαλέξει το σωστό δρόμο για τον αγώνα
και κατέληγε: “Εμείς δε θ’ ακολουθήσουμε
αυτό το δρόμο. Δεν είναι αυτός ο δρόμος που πρέπει να ακολουθήσουμε.”
Οι υπεύθυνοι του
Λυκείου του Σιμπίρσκ επικρίθηκαν αυστηρά που είχαν δώσει καλούς βαθμούς και
είχαν απονείμει το χρυσό μετάλλιο σε έναν “τρομοκράτη
εγκληματία”. Είχαν συμφωνήσει να μην απονείμουν το χρυσό μετάλλιο στον
αδερφό του, το Βλαντίμιρ Ιλίτς, αλλά οι επιτυχίες του κατά τη διάρκεια των οχτώ
χρόνων σπουδών ήταν τόσο μεγάλες και οι απαντήσεις του στις απολυτήριες
εξετάσεις τόσο λαμπρές, που δεν μπόρεσαν να του στερήσουν το άριστα, ούτε κι
από την αδερφή του Όλγα. Έλαβε τελικά αυτό το μετάλλιο και μπήκε στη Νομική
Σχολή του Πανεπιστημίου του Καζάν.
Η μητέρα πούλησε το
σπίτι στο Σιμπίρσκ και ό,τι άλλο δεν ήταν εντελώς απαραίτητο κι εγκαταστάθηκε
στο Καζάν με τ’ άλλα παιδιά.
Ο ζυγός που βάραινε
ήδη τους φοιτητές τη δεκαετία του 1880, έγινε ακόμη πιο καταπιεστικός μετά την
απόπειρα της 1ης Μάρτη του 1887, στην οποία είχαν συμμετάσχει και
φοιτητές. Αστυνομικοί, πραγματικά κυνηγόσκυλα, ονομάστηκαν “επόπτες των φοιτητών”. Μεθόδευσαν το κλείσιμο όλων των
φοιτητικών συλλόγων, ακόμη και των πιο ακίνδυνων, διέλυσαν όλες τις οργανώσεις
και προχώρησαν σε συλλήψεις και μαζικές απελάσεις.
Οι φοιτητές σ' όλα τα
Πανεπιστήμια άρχισαν να διαμαρτύρονται. “Φοιτητικές ταραχές”, όπως τις
ονόμαζαν, έλαβαν χώρα και στο Πανεπιστήμιο του Καζάν.
Ο Βλαντίμιρ Ιλίτς
έλαβε μέρος σε μια παράνομη συγκέντρωση, διώχτηκε από το Πανεπιστήμιο μαζί με
άλλους φοιτητές και υποχρεώθηκε σε κατ' οίκον εγκλεισμό στο χωριό Κοκούσκινο.
Αυτή η δίωξη έβαλε
τέλος στη φοίτησή του στο Πανεπιστήμιο. Οι πόρτες της Ανώτατης Εκπαίδευσης
έκλεισαν πίσω του τελειωτικά και, κυρίως επειδή ήταν αδερφός του Αλέξανδρου
Ιλίτς, οι αιτήσεις επαναφοράς του στο Πανεπιστήμιο απορρίφθηκαν όλες.
Έτσι λοιπόν στα
δεκαεφτά του χρόνια υποχρεωνόταν να εγκαταλείψει τις σπουδές του. Ήταν όμως
τόσο ικανός, που μπόρεσε να ολοκληρώσει τις σπουδές του μόνο με αυτομόρφωση,
χωρίς καμιά εξωτερική βοήθεια. Τελείωσε και τυπικά τις σπουδές του και πήρε
τελικά το πτυχίο και την άδεια επαγγέλματος, δίνοντας εξετάσεις στη Νομική
Σχολή την ίδια χρονιά με τους συμφοιτητές του, σαν να μην είχε ποτέ αποκλειστεί
από το Πανεπιστήμιο.
Θυμάμαι που πολλοί
απόρησαν, που δεν έχασε ούτε μια χρονιά μετά από τόσες αντιξοότητες, που δε
χρειάστηκε τέσσερα χρόνια όπως οι άλλοι, αλλά μόνο δυο χρόνια για να ετοιμαστεί
για τις πτυχιακές του εξετάσεις σε όλα τα μαθήματα του πανεπιστημιακού
προγράμματος σπουδών. Το πτυχίο τον οδηγούσε σε ένα επάγγελμα (τοποθετήθηκε ως
ασκούμενος δικηγόρος), επομένως του έδινε τη δυνατότητα να κερδίσει τη ζωή του,
πράγμα το οποίο έπρεπε να σκεφτεί: όλη η οικογένεια ζούσε μόνο από τη σύνταξη
της μητέρας, και λίγο-λίγο έτρωγε ό,τι είχε αφήσει ο πατέρας μας.
Κατά τη διάρκεια των
ετών αυτών, πρώτα στο Καζάν και ύστερα στη Σαμάρα, ο Βλαντίμιρ Ιλίτς εξελίχθηκε
σε γενναίο, συνειδητοποιημένο και ανυποχώρητο μπροστά στις δυσκολίες επαναστάτη
και δόθηκε ολοκληρωτικά στον αγώνα για τα δίκαια των εργαζόμενων.
Με ιδιαίτερη προσοχή
διάβαζε τα έργα του Μαρξ και του Ένγκελς. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς απόδειξαν ότι σε
όλες τις χώρες οι καπιταλιστές καταπίεζαν τους εργάτες και εκμεταλλεύονταν την
εργασία τους, όπως και οι γαιοκτήμονες εκμεταλλεύονταν την εργασία των χωρικών.
Οι Μαρξ και Ένγκελς έγραφαν ότι δεν υπάρχει άλλο μέσο να βάλουν τέλος σε όλη
τούτη την καταπίεση και την εκμετάλλευση: οι εργάτες έπρεπε να ενωθούν και με
τη στήριξη του συνόλου των εργαζόμενων να ανατρέψουν την εξουσία των
γαιοκτημόνων και των καπιταλιστών, να πάρουν την εξουσία στα χέρια τους, να
ιδρύσουν μια νέα κοινωνία και να δημιουργήσουν για όλους μια ζωή χαρούμενη και
ευτυχισμένη.
Σε μερικές χώρες που
υπήρχαν πολλά εργοστάσια και βιομηχανίες οι εργάτες, ενωμένοι από τη δουλειά
και την καταπίεση, είχαν ήδη αρχίσει ν’ αγωνίζονται για τα δικαιώματά τους. Στη
Ρωσία δεν υπήρχαν ακόμη πολλά εργοστάσια και βιομηχανίες, οι εργάτες ήταν
απαίδευτοι και δεν είχαν συνειδητοποιήσει τα δικαιώματά τους. Η τσαρική εξουσία
και οι υπάλληλοί της έκαναν ό,τι μπορούσαν για να βοηθήσουν τους γαιοκτήμονες
και τους καπιταλιστές να διατηρήσουν τη δουλεία των εργαζόμενων. Ο Λένιν είχε
όμως καταλάβει ότι έπρεπε ν' ακολουθήσουν το δρόμο που είχαν χαράξει ο Μαρξ και
ο Ένγκελς. Βοήθησε τους εργάτες να οργανωθούν, βοήθησε στη διαμόρφωση του
Κομμουνιστικού Κόμματος, αυτή την πρωτοπορία των αγωνιζόμενων για τους σκοπούς
της εργατικής τάξης.
Ο σκληρός
επαναστατικός αγώνας της εργατικής τάξης της Ρωσίας κράτησε πολλά χρόνια, κάτω
από την καθοδήγηση του κόμματος των μπολσεβίκων. Η εργατική τάξη, παίρνοντας
μαζί της την αγροτιά, τον Οχτώβρη του 1917 νίκησε, ήρθε στην εξουσία και
δημιούργησε μια ζωή γόνιμη κι ευτυχισμένη για όλους. Το όνομα του Λένιν
αγαπήθηκε από εκατομμύρια εργάτες και εργαζόμενους όλου του κόσμου. Δεν θα τον
ξεχάσουν ποτέ! Άννα Ουλιάνοβα _Αναδημοσίευση από τις εκδ. Raduga,
Μόσχα 1988
Κυκλοφόρησε το νέο τεύχος 97-98 (Άνοιξη-Καλοκαίρι
του 2024) του περιοδικού Θέματα Παιδείας
Η επιθεώρηση εκπαιδευτικής πολιτικής ξεκινά από τα
επίκαιρα θέματα των συγχωνεύσεων τμημάτων-σχολείων, που κρύβονται πίσω από τις
εξαγγελίες για «ψηφιακή εκπαίδευση» και προσλήψεις που βρίσκονται πολύ μακριά
από τις ανάγκες μαθητών και εκπαιδευτικών. Στα νέα από το μέτωπο της παιδείας
ξεχωρίζει η άνοδος που καταγράφηκε στα τελευταία συνέδρια της ΔΟΕ και ΟΛΜΕ, με
την πρωτιά της Αγωνιστικής Συσπείρωσης Εκπαιδευτικών στους δασκάλους και την
κατάκτηση της δεύτερης θέσης στους καθηγητές, άνοδος που θεωρείται αφετηρία για
νέους, πιο μεγάλους και νικηφόρους αγώνες απέναντι στην πολιτική του
κατηγοριοποιημένου σχολείου της αγοράς, με τη δυναμική των αποδεδειγμένα άξιων
συναδέλφων που αντιστέκονται στην αξιολόγηση και τιμούν την αγωνιστική παράδοση
των κόκκινων δασκάλων, όπως ήταν ο Νίκος Πλουμπίδης. Την αναφορά στον Κόκκινο
Δάσκαλο συνοδεύει το αναλυτικό αφιέρωμα στο Διδασκαλικό κίνημα του μεσοπολέμου,
που επιμελήθηκε ο αφυπηρετήσας καθηγητής του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής
Εκπαίδευσης Θεσσαλονίκης Χρήστος Τζήκας.
Επίκαιρη
επίσης η ιστορική αναφορά στην υπογραφή του συμφώνου Ρίμπεντροπ- Μολότοφ, στις
23 Αυγούστου 1939, που εξασφάλισε στη Σοβιετική Ένωση 21 πολύτιμους μήνες
πολεμικής προετοιμασίας πριν δεχτεί την επίθεση των Ναζί. Το άρθρο, βασισμένο
στα ιστορικά τεκμήρια, απαντά στην επιχείρηση παραχάραξης της ιστορίας που
προκαλεί και μέσα από τα σχολικά εγχειρίδια παρουσιάζοντας ότι η ΕΣΣΔ άνοιξε το
δρόμο στο Χίτλερ! Η αναφορά στην ιστορία συνεχίζεται με τις μελέτες της Φλώρας
Σιδερή για το μάθημα της ιστορίας στο δημοτικό σχολείο, την αναδρομή του Σωτήρη
Τσιώλη στην ιστοριογραφία της Ειδικής Αγωγής, ενώ σοβαρά μας προβλημάτισε το
άρθρο του Κωνσταντίνου Γουλιάμου, μέλους της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και
Τεχνών, για τη συστημική στρατιωτικοποίηση πολιτικής και πανεπιστημίων.
Ορισμένοι και σήμερα τολμάνε να παρουσιάζουν τον
πόλεμο σαν κάτι «φυσιολογικό», σαν απόρροια κάποιας δήθεν αρχέγονης
επιθετικότητας του ατομικού ανθρώπου, απόψεις στις οποίες απαντά ανάμεσα σε
άλλες το δεύτερο μέρος της μελέτης του Μιχάλη Κουβελά για την Ψυχανάλυση και το
Φροϋδισμό, από τη σκοπιά της διαλεκτικής-υλιστικής και ιστορικής θεώρησης της
έννοιας του ανθρώπινου ασυνείδητου.
Σαν
ειδικό θέμα του τεύχους επιλέχτηκε η σπουδαία μαρξιστική πραγματεία του Γιάννη
Ιμβριώτη για τη φιλοσοφία του Καντ. Η εργασία επαναδημοσιεύεται στην επέτειο
των 300 χρόνων από τη γέννηση του αστού φιλοσόφου που τόσοι αντέγραψαν στη
συνέχεια, ανάμεσά τους και οι οπαδοί στην εκπαίδευση του σύγχρονού μας
κονστρουκτιβισμού. Ο Γ. Ιμβριώτης δεν παραβλέπει τα όποια θετικά στοιχεία της
καντιανής φιλοσοφίας: την παραδοχή της ύπαρξης αντικειμενικού κόσμου
ανεξάρτητου από τη συνείδηση, τον τονισμό του ενεργητικού ρόλου του υποκειμένου
στη διαδικασία της γνώσης, την αναγνώριση της προσωπικότητας του ανθρώπου ως
σκοπού κ.ά. Από την άλλη η μαρξιστική θεώρηση της περίφημης «Κριτικής» του Καντ
ξεσκεπάζει τον ιδεαλισμό και τον αγνωστικισμό του, που απορρέει από τον
αυθαίρετο διχασμό της πραγματικότητας, το χωρισμό των φαινομένων από τα
«πράγματα καθεαυτά», και της γνώσης που δήθεν υπάρχει από τα πριν με «καθαρό
λόγο» σε διάκριση από την εμπειρική γνώση που έρχεται ύστερα από τα δεδομένα
των αισθήσεων. Όπως επισημαίνεται κι από τον πρόλογο της Συντακτικής Επιτροπής,
η εργασία του Γιάννη Ιμβριώτη είναι «τεκμήριο αντικειμενικής αποτίμησης από
έναν σπουδαίο μαρξιστή, που ήξερε μιλώντας καθαρά να φωτίζει ακόμη και τα πιο
σκοτεινά μονοπάτια της φιλοσοφίας».
Σκοτεινά και άγνωστα μονοπάτια της επιστήμης
επιχειρεί επίσης να φωτίσει το περιοδικό «Θέματα Παιδείας» δημοσιεύοντας στην
ενότητα «Επιστήμη για όλους» το άρθρο του Μάνου Σαριδάκη «Αλήθειες για το
σύμπαν». Ο αρθρογράφος, ερευνητής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, είναι και
συγγραφέας του βιβλίου Το σύμπαν (εκδ. Παπαδόπουλος) που παρουσιάζεται στην
ενότητα Βιβλιοκρισία-Βιβλιοπαρουσίαση, όπως και το βιβλίο του Τζαμάλ Οδυσσέα
Μαάιτα «Στη γειτονιά του ουρανού» (εκδ.Σύγχρονη Εποχή). Στο παιδικό βιβλίο
επίσης παρουσιάζεται «Ο Φεγγαροσκεπαστής» του Γάλλου Ε.Πουϋμπαρέ (εκδ. Αίσωπος)
μαζί με τις Χιλιάδες Αγκαλιές της «δικής» μας Ιωάννας Καρατζαφέρη (εκδ.
Σύγχρονη Εποχή). Στα βιβλία που παρουσιάζονται είναι ακόμη «Το θέατρο για
παιδιά και ενήλικες» του Θανάση Καραγιάννη (εκδ.Σταμούλης) και η Ημερίδα του
Τμήματος Παιδείας και Έρευνας της ΚΕ του ΚΚΕ «Δημήτρης Γληνός- Το ΚΚΕ τιμά τον
κομμουνιστή διανοούμενο», που κυκλοφόρησε πρόσφατα σε βιβλίο από τη Σύγχρονη
Εποχή. Στα ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ παρουσιάζονται κι άλλες επιλεγμένες μελέτες ιστορίας –
πολιτικής, καθώς και ενδιαφέροντα λογοτεχνικά βιβλία, ποιήματα και πεζά (τα
θεατρικά θα παρουσιαστούν στο επόμενο τεύχος). Ξεχωρίζει η παρουσίαση των απομνημονευμάτων
του Πάμπλο Νερούντα «Τη ζωή μου ομολογώ, την έζησα», που εκδόθηκε πρόσφατα από
τις εκδόσεις Gutenberg σε μετάφραση και σημειώσεις του καθηγητή του Ιόνιου
Πανεπιστημίου Γιώργου Κεντρωτή, ο οποίος σαν εξαιρετικός μεταφραστής που είναι,
θεωρήθηκε ο πλέον αρμόδιος για να παρουσιάσει επίσης με την πένα του στο
περιοδικό το θέμα «Ο Θεοτόκης μεταφράζει Βιργίλιο», που συνεχίζει την αναφορά
των Θεμάτων Παιδείας στον μεγάλο σοσιαλιστή πεζογράφο Κωνσταντίνο Θεοτόκη.
50 χρόνια Φεστιβάλ ΚΝΕ – Οδηγητή και στην ενότητα
Πολιτιστική Κίνηση παρουσιάζονται τεκμηριωμένα τα βασικά γνωρίσματα του
μοναδικού αυτού θεσμού, που πραγματοποιείται χωρίς χορηγούς και σπόνσορες, με
την άμεση συμμετοχή της νεολαίας σε όλες τις δραστηριότητές του, από την
προβολή και προετοιμασία μέχρι το ίδιο το πρόγραμμα και το ξεστήσιμό του. Η
ιστορική διαδρομή του Φεστιβάλ ΚΝΕ-ΟΔΗΓΗΤΗ αποδείχνει πως έδωσε τη δυνατότητα
σε πρωτοπόρους καλλιτέχνες να παρουσιάσουν το έργο τους σε πλατύ κοινό αλλά και
να εμπνευστούν οι ίδιοι από το Φεστιβάλ. Το άρθρο επισημαίνει ότι έφερε ξανά
τον πολιτισμό στην ύπαιθρο και τις λαϊκές γειτονιές, σε χώρους δουλειάς και
σπουδών της νέας γενιάς, ότι προσέφερε στις μικρότερες ηλικίες όχι απλά έναν
Παιδότοπο αλλά κι ένα πρότυπο ανυπόταχτης ζωής, με τον προλεταριακό διεθνισμό,
την αγωνιστική και πολύμορφη συντροφική δράση, επανασύνδεσε την πολιτική με τον
πολιτισμό κι έγινε το ίδιο ένα καινοτόμο πολιτικό εργαστήρι που διαπαιδαγωγεί
επαναστατικά.
Το περιοδικό κλείνει
με τις αναμνήσεις της Άννας Ιλίτς Ουλιάνοβα, της μεγάλης αδερφής του Βλαντίμιρ
Ιλίτς Ουλιάνοφ, που όλοι γνωρίζουν με το ψευδώνυμο της παρανομίας: Λένιν _που
αναδημοσιεύσαμε
(*) Έλλη Κοτσαλίδου, Παιδικά χρόνια στο
Κιλκίς του εμφυλίου με τραυματικές αναμνήσεις. Πανεπιστημιακές σπουδές στο
Ιστορικό Αρχαιολογικό τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών και παράλληλα στο Γαλλικό
Ινστιτούτοσε τμήμα ειδικό
προπαρασκευαστικό καθηγητών Γαλλικής. Διορισμός στη Μέση Εκπαίδευση και στις
θερινές διακοπές συμμετοχή σε αρχαιολογικές ανασκαφές ως βοηθός τουΣπ. Μαρινάτου.
Με υποτροφία του Γαλλικού Ινστιτούτου μεταπτυχιακές σπουδές στο τμήμα
Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Στρασβούργου. Μεταπτυχιακή εργασία D.E.Α. με
τίτλο «Απεικόνιση του ζεύγους στην αττική αγγειογραφία της κλασσικής εποχής».
Διδασκαλία τηςΝέας Ελληνικής γλώσσας
και λογοτεχνίας στο πανεπιστήμιο του Στρασβούργου. Συνταξιοδότηση από τη Μέση
με το βαθμό της δ/τριας Λυκείου.
Εργογραφία
Αντί για πένα είχαν στα χέρια τους χειροπέδες. Εκδόσεις Ατέχνως
Κωνσταντίνου Θεοτόκη, Κατάδικος, Πρόλογος. Εκδόσεις Ατέχνως,2023.
Μεταφράσεις:
Αντον Μακάρενκο, το
βιβλιο των γονιών, τ.2 εκδόσεις: Όμιλος εκπαιδευτικού προβληματισμού, 2019 .
Μετάφραση: ΚοτσαλίδουΕλ. Σεφέρη
Κωστούλα.
Μαξιμ Βιγιομ, Τα κόκκινα
τετράδια της κομμούνας, Οι σημειώσεις μου. Μετάφραση: ΚοτσαλίδουΕλ., Καμαρινού Κυριακή. Εκδόσεις Σύγχρονη
Εποχή, 2022
Μπερτολτ Μπρεχτ Το
Κομμουνιστικό Μανιφέστο, ποιητική διασκευή, απόδοση στα Ελληνικά, Χρ,
Μπαλωμένος, Κοτσαλίδου Έλλη
Άρθρα:
Αρχαία Ελληνική Τέχνη,
λήμμαστην εγκυκλοπαίδεια ΔΟΜΗ,δ/της σύνταξης Βασίλης Δουβίτσας, Ελλάδα,
Ιστορία και Πολιτισμός, τ. 1, σελ. 153-179. Αθήνα 2005.
Άρθρακαιμελέτες στα Θέματα Παιδείας, όπως π.χ., «Τα ιδεολογικά πρότυπα μέσα από
τα σχολικάεγχειρίδια του δημοτικού
σχολείου», τ. 12 ,2003, σελ.23-39. «Το παιδαγωγικό-ιδεολογικό υπόβαθρο της
εκπαίδευσης των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων», τ.21-22, 2006, σελ. 83.
«Ευρωπαϊκές συμμαχίες και αγώνες των λαών, Μέττερνιχ και η σημασία της
ελληνικής επανάστασης», τ. 19-20, 2005. «Γιάννης Ρίτσος, Αληθινός διεθνιστής
και γι’ αυτό ποιητής των λαών όλου του κόσμου», Αφιέρωμα στο Γιάννη Ριτσοτ. 37-38, 2009. «Η μετεξέλιξητης μητριαρχίας, τ.39, σελ. 135-143. Η
Παρισινή Κομμούνα για την Παιδεία και τον Πολιτισμό. τ. 76-80. «Ανάδειξη του
γυναικείου ζητήματος μέσα από δύο λογοτεχνικά έργα του Ντοστογιέφσκι και του
Ναζίμ Χικμέτ» τ. 81-82, 2022,
σελ.109-117. Και πολλά άλλα.
Τα Θέματα Παιδείας μπορεί να τα βρει κανείς στις
εκδηλώσεις του 50ού Φεστιβάλ ΚΝΕ – «Οδηγητή» και στους ανταποκριτές του
περιοδικού σε όλη την Ελλάδα, καθώς και στα βιβλιοπωλεία της «Σύγχρονης
Εποχής». Tηλ. επικοινωνίας: 210-8213430.
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
%20at%20the%20age%20of%20three%20with%20his%20sister,%20Olga.jpg)
