ΕΣΣΔ _“Χώρα του Αύριο”: βιβλιοπαρουσίαση με το βλέμμα και την καρδιά πάντα σ΄αυτή

Εικονογραφημένος θησαυρός για ένα από τα πιο σημαντικά φαινόμενα στη σοβιετική και παγκόσμια κουλτούρα, ένα φαινόμενο που διαμόρφωσε τον σύγχρονο κόσμο - στην αρχιτεκτονική, την κατασκευή, τις κοινωνικές σχέσεις, ακόμη και στο σχεδιασμό των ίδιων των βιβλίων. Οι εικονογραφήσεις και τα σύντομα κείμενα της Tanya Safonova εξηγούν σε παιδιά ως 100 χρόνων πώς ζούσαν οι άνθρωποι εκείνη την εποχή, στη μεγάλη σοσιαλιστική χώρα πώς άλλαζε ραγδαία _προς το καλύτερο η ζωή τους, πώς οργανώνονταν οι διακοπές και οι κουζίνες των εργοστασίων και ποιες ιδέες ενέπνευσαν το κίνημα του Κονστρουκτιβισμού. Και μπορούν να καταδείξουν τη σημασία της γνώσης αυτού, καθώς τόσες πολλές έννοιες στο λεξιλόγιό τους - από τη συμβίωση μέχρι τις γκαρνταρόμπες… σσ. ΝΑΙ  γκαρνταρόμπες: βασίζεται στην αρχή λιγότερα, αλλά περισσότερα. Επιλέγετε μόνο τα είδη που φοράτε πραγματικά, αγαπάτε... βασίζεται σε καθαρές γραμμές, γεωμετρικά σχήματα, λειτουργικότητα και μια ουδέτερη παλέτα (μαύρο, λευκό, γκρι, μπεζ), όπου κάθε αντικείμενο συνδυάζεται τέλεια με άλλα, δημιουργώντας ένα μέγιστο εμφανίσεων από ένα ελάχιστο αριθμό αντικειμένων, αντανακλώντας τις αρχές της συνειδητής κατανάλωσης, της πρακτικότητας και της γεωμετρικής αισθητικής της πρωτοποριακής και κονστρουκτιβιστικής αρχιτεκτονικής.

Ένα βιβλίο γεμάτο χρώμα! Μια ιδιαίτερα προσεγμένη έκδοση που καταφέρνει να αιχμαλωτίσει την καρδιά και τον νου των μικρών, αλλά και των μεγαλύτερων αναγνωστών... που μιλά γεμάτο ζωντάνια για τη «Χώρα του Αύριο», τη χώρα που οικοδομήθηκε πριν από έναν αιώνα, την ΕΣΣΔ. Ένας “άτλαντας μιας χώρας που έκανε όνειρα και εδραιώθηκε πριν από 100 χρόνια...”. Με “οδηγό” την τέχνη του κονστρουκτιβισμού, του κύριου μετα - επαναστατικού καλλιτεχνικού ρεύματος στη Σοβιετική Ένωση, το βιβλίο με γοητευτικό και ζωντανό τρόπο “διασχίζει” τη “Χώρα του Αύριο”, το πρώτο εργατικό κράτος του κόσμου, εκεί όπου τέθηκαν οι βάσεις για την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. Τότε που “ένα νέο, πρωτοφανές οικοδόμημα χτίστηκε με γνώμονα τις ανάγκες της καθημερινής ζωής και θεμελιώθηκε με μόχθο προς το συμφέρον του Ανθρώπου”.

Η Οκτωβριανή Σοσιαλιστική Επανάσταση, συμπυκνώνοντας τον ιστορικό χρόνο, έφερε μια πρωτοφανή επιτάχυνση και στην ανάπτυξη της Τέχνης, επαναστατικοποίησε τα μέσα και τις τεχνικές της. Προκάλεσε μια αστείρευτη έμπνευση στους καλλιτέχνες, που σε μια ατμόσφαιρα έντασης και δημιουργικού πυρετού και έχοντας στη διάθεσή τους όλα τα υπάρχοντα μέσα καλλιτεχνικής παραγωγής και προβολής, έφτασαν σε αξεπέραστα έως τις μέρες μας επιτεύγματα. Οι σελίδες του βιβλίου αποτελούν “ένα παράθυρο στον κόσμο όπου ζούσαν και δημιουργούσαν οι κονστρουκτιβιστές θαυμάσια έργα, προϊόντα αχαλίνωτης φαντασίας, υψηλής αισθητικής τα οποία ταυτοχρόνως καλούνταν να είναι λειτουργικά, πάντοτε ανταποκρινόμενα στις ανάγκες της σκληρής πραγματικότητας”. Όλα υποταγμένα στις ανάγκες της οικοδόμησης της νέας κοινωνίας, στη δημιουργία μιας νέας τέχνης, μια νέας ζωής και ενός νέου ανθρώπου.

Από τις σελίδες του “παρελαύνουν” και όλοι οι σπουδαίοι δημιουργοί που με την Τέχνη τους συνέβαλαν στο να αποτυπωθεί “πως η ζωή αλλάζει εδώ και τώρα». Μαγιακόφσκι, Τάτλιν, Πόποβα, Λισίτσκι, Βερτόφ, Μέγιερχολντ, Τελινγκάτερ, Μέλνικοφ, Γκίνζμπουργκ, Ρονττσένκο, Κλούτσις και τόσοι άλλοι... Αρχιτέκτονες, λογοτέχνες, κινηματογραφιστές, μουσικοί... Είναι πολλοί οι εκπρόσωποι από όλα τα είδη της Τέχνης - ονομαστοί μέχρι τις μέρες μας - οι οποίοι με θέρμη λογάριασαν πως ο “Οκτώβρης είναι δικός τους”. Τα μεγάλα και πρωτοποριακά επιτεύγματα στον χώρο της Τέχνης μπλέκουν με την απελευθέρωση των γυναικών, τα δικαιώματα των παιδιών ή αλλιώς «των κατοίκων του μέλλοντος», την εξάλειψη του αναλφαβητισμού, τη διαμόρφωση του ελεύθερου χώρου, αλλά και των σύγχρονων πόλεων και της κατοικίας. “Η νέα ρωσική αρχιτεκτονική θα πρέπει να είναι τόσο απλή και ξεκάθαρη όσο και η ζωή του εργάτη, μα, ταυτοχρόνως, τόσο διαφορετική όσο και η σοβιετική μας ζωή”...

Ρωσική καλλιτεχνική σχολή VKHUTEMAS πραγματική πρωτοπορία: αντί της Ακαδημίας Τέχνης (χωρίς εξετάσεις) η VKhUTEMAS (Высшие художественно-технические мастерские - Ανώτερα καλλιτεχνικά-τεχνικά εργαστήρια) ήταν ένα κορυφαίο σοβιετικό καλλιτεχνικό και τεχνικό σχολείο στη Μόσχα (1920-1930), κέντρο της Ρώσικης Αβάν-Γκαρντ, πρωτοποριακή εκπαίδευση που συνδύασε την τέχνη με τη βιομηχανία, επηρεάζοντας τον Κονστρουκτιβισμό, τον Ρασιοναλισμό (ρεαλισμό) και τον Σουπρεματισμό και διαμορφώνοντας το γερμανικό Μπάουχαους. Δημιουργήθηκε από τη συγχώνευση δύο σχολών και συνδύαζε καλλιτεχνικές (γραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική) με βιομηχανικές σχολές (υφάσματα, κεραμικά, ξυλουργική. Η κύρια διαφορά μεταξύ της VKhUTEMAS και των προηγούμενων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων τέχνης έγκειται στο ότι κατά το πρώτο ή το δεύτερο έτος, οι σπουδαστές όλων των ειδικοτήτων μελετούσαν τα θεμελιώδη στοιχεία της τέχνης: Χώρο. Χρώμα. Όγκο, Σύνθεση. Η σπουδή αυτών των στοιχείων περιλαμβανόταν στο προπαρασκευαστικό πρόγραμμα εκπαίδευσης της VKhUTEMAS και στόχευε στην ανάπτυξη της συνθετικής σκέψης του σπουδαστή κατά τον σχεδίασμα των διαφόρων έργων. Επιπλέον, οι σπουδαστές της μπορούσαν να επιλέξουν οι ίδιοι καθηγητή υπό την καθοδήγηση του οποίου επρόκειτο να σπουδάσουν ζωγραφική ή τυπογραφία, φωτογραφία ή πορσελάνινη κατασκευή, αρχιτεκτονική βιομηχανικών κτιρίων ή χώρων στέγασης. Τα τέσσερα αυτά _μεταξύ άλλων στοιχεία της τέχνης που διδάσκονταν στη σχολή VKhUTEMAS αποτέλεσαν την αρχή βάσει της οποίας οργανώθηκε η καλλιτεχνική εκπαίδευση σε ολόκληρο τον κόσμο.
Τα εργαστήρια δεν ήταν μόνο καλλιτεχνικά· υπήρξαν και εργαστήρια μαζικής παραγωγής, μια ακόμη σπουδαία καινοτομία της. Οι σπουδαστές μυήθηκαν στις τεχνικές παραγωγής, δημιουργούσαν επιτραπέζια σκεύη, σχεδίαζαν υφάσματα, επινοούσαν γραμματοσειρές και έπιπλα. Μπορούμε να πούμε ότι στη σχολή αυτή γεννήθηκε το σοβιετικό design, το πλέον προηγμένο στον κόσμο.

Νέα ζωή: οι γυναίκες έπρεπε, να αποκτήσουν δικαιώματα και νέες ελευθερίες· αυτό αναπόφευκτα σήμαινε αλλαγές στη δομή και τον τρόπο ζωής της οικογένειας. Για να μπορέσει μια γυναίκα να συμμετάσχει πλήρως στο κοινωνικό γίγνεσθαι, δεν αρκούσε να έχει ίσα δικαιώματα με τους άνδρες· έπρεπε να έχει και ίσες ευκαιρίες. Η γυναίκα ήταν επιτακτική ανάγκη να απελευθερωθεί από τον “παλαιό τρόπο ζωής”, δηλαδή τις οικιακές εργασίες, το μαγείρεμα και τη φροντίδα των παιδιών. Η σοβιετική κυβέρνηση έδωσε τη λύση με τη δημιουργία κρατικών επιχειρήσεων… δημιουργήθηκαν κοινοτικές κουζίνες εργοστασίου και καντίνες για την ανάπτυξη της δημόσιας εστίασης, το πλύσιμο και το σιδέρωμα ανέλαβαν τεράστια πλυντήρια τα οποία διέθεταν τον σχετικό εξοπλισμό για την καθαριότητα των ρούχων. Επίσης, υπήρξε η δυνατότητα να ανατεθεί η ανατροφή και η φροντίδα των παιδιών στους κρατικούς βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς. Όλα αυτά, στον υπόλοιπο κόσμο ήταν άγνωστα

Μέσα σε λίγα χρόνια η όψη των κτιρίων άλλαξε: απαλείφθηκαν οι γαρνιτούρες και τα διακοσμητικά στοιχεία, οι γραμμές έγιναν πιο λιτές, οι προσόψεις των κτιρίων είχαν σειρές παράθυρα. Έτσι έκανε την εμφάνισή της η αισθητική τάση του κονστρουκτιβισμού· κατά την περίοδο αυτή ο “φορτωμένος” διάκοσμος θεωρήθηκε κάτι το περιττό, δόθηκε έμφαση στους καθαρούς όγκους, στις αναλογίες των αρχιτεκτονικών στοιχείων, στη λειτουργικότητα και στην αξιοποίηση του φυσικού φωτισμού. “Η νέα ρωσική αρχιτεκτονική θα πρέπει να είναι τόσο απλή και ξεκάθαρη όσο και η ζωή του εργάτη, μα ταυτοχρόνως τόσο διαφορετική όσο και η σοβιετική μας ζωή”, εξήγγειλε ο Νικολάι Μιλούτιν, διατυπώνοντας κατά τον τρόπο αυτό τις αρχές της νέας αρχιτεκτονικής (σσ. Ο Νικολάι Αλεξάντροβιτς Μιλιούτιν, (Николай Александрович Милютин, 1889 – 1942, ήταν Ρώσος μπολσεβίκος, που συμμετείχε στην Οκτωβριανή Επανάσταση, επίσης πολιτικός και αρχιτέκτονας. Μετά την επανάσταση, κατείχε διάφορες εκτελεστικές θέσεις στη Σοβιετική Ρωσία που σχετίζονταν με την κοινωνική ασφάλιση, τον αστικό και κεντρικό σχεδιασμό και τα οικονομικά, φτάνοντας μέχρι και τη θέση του Επιτρόπου Οικονομικών της ΡΣΟΣΔ το 1924–1929. Ο Μιλιούτιν, ωστόσο, μνημονεύεται ως πολεοδόμος και _ερασιτέχνης αρχιτέκτονας, που έριξε την ιδέα της “γραμμικής πολής” του Σότσγκοροντ και ως εκδότης του περιοδικού Sovetskaya arkitektura 1931–1934).

Η Νέα Ζωή είχε ως συνέπεια να ανεγερθούν δεκάδες νέα δημόσια κτίρια: εργατικές λέσχες και πολυκαταστήματα, γκαράζ και λουτρά, κινηματογράφοι και βιβλιοθήκες. Τα κτίρια σχεδιάστηκαν με γνώμονα τη λειτουργικότητα και με σκοπό να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των σοβιετικών πολιτών για τους οποίους άλλωστε προορίζονταν. Τις αρχιτεκτονικές μορφές που συνέλαβαν εκείνη την περίοδο κονστρουκτιβιστές αρχιτέκτονες με όραμα, προκειμένου να κατασκευάσουν νέους λειτουργικούς τύπους κτιρίων, εμείς οι σύγχρονοι, τις θεωρούμε δεδομένες: οι κοινοτικές κατοικίες ως προς τις υποδομές μοιάζουν με τις σύγχρονες εργατικές κατοικίες, οι κοινοτικές κουζίνες εργοστασίου (εργοστασιακές τραπεζαρίες) μοιάζουν με τις σύγχρονες καφετέριες και τα εστιατόρια.

Αγκιτάτσια: Εφημερίδες, περιοδικά, φυλλάδια, ραδιόφωνο, πλακάτ, ρεκλάμες, αφίσες - όλα τα είδη τέχνης συνδιαμόρφωναν τον παλμό και τις καθημερινές συνήθειες των ανθρώπων. Η γλώσσα της αγκιτάτσιας είχε τη δική της δυναμική και οι μάζες την κατανοούσαν· το ίδιο ισχύει και για την κονστρουκτιβιστική αφίσα, ένα είδος τέχνης που γνώρισε πρωτοφανή άνθηση εκείνη την εποχή. Η τέχνη αποτέλεσε το σάλπισμα της αγκιτάτσιας· τη συναντούσες όχι μόνο στα μουσεία και στις εκθέσεις, αλλά και στον δρόμο και σε κάθε σπίτι. Μέχρι που κατασκευάστηκαν ειδικά προπαγανδιστικά τρένα και ατμόπλοια, προκειμένου να διαδοθούν οι νέες ιδέες τα οποία, εκτός από μέσα μεταφοράς, αποτελούσαν ταυτοχρόνως έναν περιοδεύοντα εκθεσιακό χώρο, έναν περιοδεύοντα θίασο, καθώς και “κινητή” ή “πλωτή” αίθουσα διαλέξεων, ούτως ώστε να μεταφερθούν με τρόπο κατανοητό οι σκοποί και το περιεχόμενο της τέχνης, καθώς και τα συνθήματα της αγκιτπρόπ.

Αγκιτάτσια σημαίνει παρακίνηση· με άλλα λόγια, σημαίνει πρόκληση ζυμώσεων και διέγερση των μαζών ώστε να κινητοποιηθούν για την επίτευξη άμεσων πρακτικών σκοπών. Προέρχεται από το λατινικό ουσιαστικό agitatio που σημαίνει παρότρυνση προπαγάνδα και κάθε μορφής υποκίνηση για ανάληψη δράσης. Την εποχή του κονστρουκτιβισμού μια τεράστια χώρα έπρεπε να τεθεί σε κίνηση και ολόκληρος ο υπόλοιπος κόσμος συντονιζόταν στους ρυθμούς του Μεγάλου Σκοπού: την επίτευξη της αλλαγή.

Prounen-Raum (οριζόντιος ουρανοξύστης) του El Lissitzky (1923–1925)

Lenin Tribune Ленинская трибуна του El Lissitzky (1920)

ΓΚΑΡΑΖ

Οι πόλεις από τη 10ετία του 1920 κι έπειτα άρχιζαν να επεκτείνονται οικιστικά Επομένως η μετακίνηση με τα πόδια ήταν πλέον αδύνατη· εντούτοις. τα ιδιωτικά μέσα μεταφοράς εξακολουθούσαν και αποτελούσαν πολυτέλεια. Εκείνη την εποχή έκαναν την εμφάνιση τους τα μέσα μαζικής μεταφοράς. Το 1924 στη Μόσχα συστάθηκε η πρώτη τακτική υπηρεσία λεωφορείων. Τα μέσα μεταφοράς έπρεπε κάπου να παραμένουν σταθμευμένα και να επισκευάζονται τακτικά, για τον λόγο αυτό κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1920 ξεκίνησε η κατασκευή γκαράζ αυτοκινήτων.

Ο σπουδαίος αρχιτέκτονας της πρωτοπορίας Κονοταντίν Μέλνικοφ και εκπρόσωπος της αβανγκάρντ αρχιτεκτονικής σχεδίασε 4 εκπληκτικά γκαράζ στη Μόσχα: το γκαράζ Rjkhmotvvbky για λεωφορεία το γκαραζ Intourist (1934) …αναφέρεται αναλυτικά στο καθένα και την πρόσοψη του γκαραζ Gosplan (1936) η οποία μοιάζει με γιγάντιο προβολέα. Ασφαλώς πριν ξεκινήσει την κατασκευή των έργων, ο Μέλνικοφ μελέτησε τις ιδιαιτερότητες της κίνησης των αυτοκίνητων στα γκαραζ. Σύμφωνα μι το σύστημα που ανέπτυξε ο ίδιος, τα αυτοκίνητα κινούνταν με περισσότερη οικονομία καυσίμων και δεν παρεμπόδιζαν το ένα το άλλο κατά τη διέλευσή τους.

Το 1923 ιδρύθηκε η ανώνυμη η εταιρεία αεροπορικού στόλου Dobrolet. Η εταιρεία αυτή ανέλαβε και οργάνωσε τη μεταφορά επιβατικού κοινού και εμπορευμάτων, τις ταχυδρομικές μεταφορές - κατ' ουσίαν διαμόρφωσε τις αεροπορικές συγκοινωνίες στη χώρα. Πρώτη τακτική πτήση εσωτερικού υπήρξε, η γραμμή Μόσχα · Νίζνι · Νόβγκαροντ. Μεταξύ άλλων, οι Αλεξόντερ Ρόντσενκο και Βλαντιμιρ Μαγιακόφκσι συμμετείχαν στη δημιουργία αφισών και διαφημιστικών προϊόντων της αεροπορικής εταιρείας.

Πλακάτ Mayakovsky (Agitprop)

Η καινοτόμος κονστρουκτιβιστική αρχιτεκτονική μεταμόρφωσε όχι μόνο τις πρωτεύουσες, Μόσχα και Λένινγκραντ, αλλά και τις πόλεις του Βόλγα και των Ουραλίων, της Σιβηρίας και της Υπερκαυκασίας. Νίζνι Νόβγκαροντ, Καζάν, Σαμάρα, Ιβάνοβο, Γιεκατερίνμπουργκ, Νοβοσιμπίρσκ, Κεμέροβο, Μινσκ, Μπακού, Χάρκοβο - δεκάδες πόλεις εξακολουθούν και διαθέτουν μνημεία και κτιριακές εγκαταστάσεις κονστρουκτιβιστικής αρχιτεκτονικής. Ορισμένα κτίρια έχουν αποκατασταθεί, τα περισσότερα όμως είναι δυστυχώς, πολύ παραμελημένα.

Κλείνοντας θα θέλαμε να εκφράσουμε την ευγνωμοσύνη μας στο Κέντρο Ζότοφ (Центр Зотов) που συνέβαλλε ουσιαστικά στην έκδοση αυτού του βιβλίου. Το Κέντρο Ζότοφ είναι ένας πολιτιστικός χώρος που εξοικειώνει το κοινό με τον κονστρουκτιβισμό και ανοίγει τον διάλογο ανάμεσα στο εκατονταετές παρελθόν και στο παρόν. Με τη συμμετοχή σύγχρονων καλλιτεχνών, αρχιτεκτόνων, σχεδιαστών, φωτογράφων και νέων ερευνητών στις δράσεις του Κέντρου, ο κονστρουκτιβισμός αποκτά επίκαιρο χαρακτήρα και προτρέπει το κοινό να αναζητά νέες, πρωτοποριακές ιδέες. Το Κέντρο Ζότοφ, που βρίσκεται στην καρδιά του μνημείου του κονστρουκτιβισμού, στη Μόσχα (οδός, αριθμός), αποτελεί σύμβολο του ονείρου για μια νέα τέχνη και μια νέα ζωή. που βίωσε η χώρα μας πριν από εκατό χρόνια. Αναπτύσσοντας και αναλύοντας διεξοδικά την κονστρουκτιβιστική ιδέα για τον ιδανικό χώρο, την αυτομόρφωση και τον πολιτιστικό ελεύθερο χρόνο, το Ζότοφ αποτέλεσε τόπο όπου καθένας μπορεί να συμμετάσχει ως μέλος σε μια παγκόσμια έρευνα για την κληρονομιά μιας περασμένης εποχής, η οποία επηρέασε την παγκόσμια τέχνη σε όλες τις εκφάνσεις της κλικ εδώ.

Αρχιτεκτονικές & πολεοδομικές θεωρίες στη νεαρή ΕΣΣΔ
Στην υπηρεσία του λαού — Όλα για τον άνθρωπο

Είναι κοινό μυστικό πως στον καπιταλισμό (του τότε και του τώρα –όχι τυχαία, πολλά από τα κτήρια που σχεδιάζονται κύριο στόχο έχουν να εντυπωσιάσουν με τις «γλυπτικές» δήθεν πρωτοποριακές μορφές τους, αδιαφορώντας όχι μόνο για τα ιδιαίτερα κοινωνικά και ιστορικά χαρακτηριστικά του τόπου ή του «τοπίου» που τα υποδέχεται, αλλά ακόμη και για την ίδια τη λειτουργία που αυτά θα έπρεπε να υπηρετούν, ανάγοντας σε άπαν τη μορφή ως αυταπόδεικτη αξία και προσπερνώντας τις ανάγκες και τα καθημερινά προβλήματα και ανάγκες του λαού εν ονόματι της «τέχνης» ή με άλλοθι την τέχνη.

Αντίθετα στη Σοβιετική Ένωση, από την πρώτη μέρα της επανάστασης του Οκτώβρη, ο έντονος θεωρητικός προβληματισμός σε όλα τα πεδία της κοινωνικής δραστηριότητας δεν θα μπορούσε –φυσικά, να αφήσει απ’ έξω την –υπό νέο πρίσμα «Τέχνη της επιστημονικής πολεοδομικής θεωρίας» με μπούσουλα, ότι στη νέα κοινωνία αντιστοιχεί η αναγκαιότητα για νέα αρχιτεκτονική μορφή μέσα από τις νέες (κοινωνικοποιημένες) λειτουργίες στην καθημερινή ζωή, άρα και στα κτήρια και την πόλη: οι θέσεις που είναι στο έπακρο πρωτοπόρες, διαμορφώνονται και παγιώνονται σε μια μακρόχρονη διαλεκτική εξέλιξη ακόμη και όταν μερικές φορές έδιναν –μέσα από μικροαστική αντίληψη, υπερβολική σημασία στο ρόλο του πολιτιστικού εποικοδομήματος ως προς την οικονομική βάση (πχ. η Proletcult που ιδρύθηκε στις παραμονές της Επανάστασης με επαναστατικορωμαντικές τάσεις πολλές φορές ανάγκασε τον Λένιν να την κατακρίνει κυρίως στο θέμα της “αυτονομίας” που ζητούσαν από το Κράτος και το Κόμμα, καθώς και για την μηδενιστική τους στάση στον πολιτισμό του παρελθόντος).

Πάντως είναι εμφανής η προσπάθεια αναζήτησης νέων μορφών που να ταιριάζουν στη νέα σοβιετική κοινωνία στην υπηρεσία του λαού: η πραγματικά σύγχρονη ‑για την εποχή της, αλλά από κάποιες πλευρές ακόμη σήμερα, αρχιτεκτονική κατεύθυνση που σε πολλά σημεία προηγείται χρονικά των δυτικοευρωπαϊκών κινημάτων αλλά και του Bauhaus, η αντίληψη με τις νέες μορφές και τα κτηριολογικά προγράμματα να βοηθήσουν στο σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας κλπ. Στο περιεχόμενο και τη λειτουργία του κτηρίου και της πόλης συνυπάρχουν η απλή λειτουργική αναδιάταξη με ευρύτερα (μερικές φορές ουτοπιστικά) προγράμματα που ‑κατά την άποψή τους- εντάσσονταν στα πλαίσια γένεσης της νέας κοινωνίας.

Το περίφημο σχέδιο Miljutin, για το Magnitogorsk, 1930 που βασίζεται στην ιδέα της γραμμική πόλης, και η πρότασή του για το Στάλινγκραντ   ⬇️

Σχέδιο του Leonidov για το Magnitogorsk, 1929

Καθοριστική υπήρξε η σχέση του «κατασκευασμένου» έργου του μοντέρνου κινήματος σχετικά με τον πραγματικό κτισμένο όγκο κατοικιών που αντιστοιχούν εκείνη την εποχή σε «κλασική» μορφή και δομή (ενδεικτικά, ενώ το 1923 κατασκευάστηκαν ~1.000.000 τμ. κατοικίας και το 1925 3.000.000, στην περίοδο 1925–1930 πάνω από 30, δηλαδή 6.000.000 το χρόνο). Να σημειώσουμε πως ‑σε μια πρώτη περίοδο, εφαρμόστηκαν και αναγκαστικές λύσεις (πχ. η «ελάχιστη κατοικία» μειώνοντας τα τμ. ανά άτομο, λόγω των οξυμένων προγραμμάτων στέγασης) και επίσης υπήρξαν και μηχανιστικοί πειραματισμοί (πχ. με ιδεολογικό κάλυμμα την «σοσιαλιστική συλλογική κατοίκηση» αφαιρώντας από κάθε διαμέρισμα κουζίνες και ελαχιστοποιώντας τον καθημερινό χώρο, δημιούργησαν το «συλλογικό σπίτι» με κοινά μαγειρεία, εστιατόρια και χώρους διημέρευσης σε κάθε συγκρότημα, λύση η οποία όπως ήταν φυσικό τελικά εγκαταλείφθηκε). Αλλά ακόμη και σε αυτές τις «ακραίες» περιπτώσεις, δημιουργήθηκαν με μεγάλη επιτυχία κτήρια με έντονο κοινωνικό χαρακτήρα τα γνωστά συγκροτήματα κατοικιών, με αίθουσες εκδηλώσεων , πολιτισμού, εργατικές λέσχες, τοπικής άθλησης κλπ.

Η Σοβιετική Ένωση υπήρξε πρακτικά η πρώτη χώρα στον κόσμο που αντιμετώπισε το πρόβλημα της απ’ αρχής οικοδόμησης νέων πόλεων, αντίθετα με τη Δύση (που ‑αναγκαστικά, το βρήκε μπροστά της μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο…) Και μιλάμε για νέες πόλεις σε μαζική παραγωγή και όχι για τους μεμονωμένους βιομηχανικούς οικισμούς της Αγγλίας και Γερμανίας του 19ου αιώνα (Siemensstadt, Saltaire, Cadbury κα.)

Βέβαια ‑και αυτό είναι το κύριο, οι πόλεις στη Σοβιετική Ένωση, μελετήθηκαν και κτίστηκαν απ’ αρχής σε ελεύθερο έδαφος που ήταν λαϊκή ιδιοκτησία. Δημιουργήθηκαν σχεδιασμένα , δίπλα σε μεγάλες μονάδες παραγωγής (σαν βιομηχανικές δηλ.) κοντά σε νέα ορυχεία, φράγματα ή άλλα μεγάλα τεχνικά έργα ή σε καινούργιες βιομηχανικές συγκεντρώσεις. Οι εκτεταμένες συζητήσεις και ευρύτερες θεωρητικές αναζητήσεις ήταν στα πλαίσια την «νέας σοσιαλιστικής πόλης» με αρχές «νέας κοινωνίας» που θα ήταν αντίθετες με την παλιά καπιταλιστική πόλη, με στόχο και την απάλειψη της αντίθεσης πόλης — υπαίθρου κλπ

Συλλογική κατοικία (σπίτι-κοινότητα) M.Bartch & V.Vladimirov. Ελάχιστος ιδιωτικός χώρος και μέγιστος κοινωνικός, διατάξεις ορόφων που αργότερα αντέγραψε ο Le Corbusier στην Πολυκατοικία της Μασσαλίας.
Καθαρές γραμμές / σχέδια || με την μορφολογία του Bauhaus που αργότερα χρησιμοποίησε ο Mies van der Rohe

Δείτε «Φαινόμενο» (;) Bauhaus: μια ταξική θεώρηση

Γλωσσάρι

·     Αγκιτάτσια: συστηματική προσπάθεια διάδοσης ιδεών και θεωριών με σκοπό τον επηρεασμό της κοινής γνώμης.

·     Αγκιτπαραχόντ (Агитпароход): ατμόπλοιο κατάλληλα εξοπλισμένο και προσαρμοσμένο για τους σκοπούς της προπαγάνδας και της εκπαίδευσης του γενικού πληθυσμού και των στρατιωτικών μονάδων σε απομακρυσμένες περιοχές.

·     Αγροτικό αναγνωστήριο: κέντρο που επιτέλεσε πολιτιστικό και εκπαιδευτικό έργο σε κωμοπόλεις και χωριά της ΕΣΣΔ.

·     Ακγιτμπριγκάντα (Агитбригада): μικρό, συνήθως κινητό, ερασιτεχνικό ή επαγγελματικό συναυλιακό σύνολο, το ρεπερτόριο του οποίου εστίαζε σε γεγονότα τπς επικαιρότητας στην ΕΣΣΔ κατά την περίοδο 1910- 1930.

·     ΓΚΤΟ (ΓΤΟ): Πανρωσικό Συγκρότημα Φυσικής Κουλτούρας και Αθλητισμού με σύνθημα “Ετοιμοι για άσκηση και άμυνα”· επρόκειτο για ένα πλήρως εξοπλισμένο αθλητικό κέντρο.

·     Εργατικές κατοικίες RZHSCT: πρόκειται για ένα κτίριο-μνημείο του κονστρουκτιβισμού- βρίσκεται στην οδό Λέστεβα 18 στην περιοχή Ντανίλοφσκι στη Νότιας Διοικητικής Περιφέρειας της Μόσχας. Το οικοδομικό τετράγωνο όπου βρίσκονται οι εργατικές κατοικίες RZHSCT παραχωρήθηκε στον συνεταιρισμό Ζήντκαστ (жидкость) του πρώην εργοστασίου αρωμάτων, ο οποίος αργότερα άλλαξε το όνομά του σε 1^ος Σύλλογος Ζαμοσκβάριετσκα (Замоскворецкая) και φιλοξένησε εργάτες του εργοστασίου Κράσνι προλετάριι (Красный пролетарий), καθώς και άλλων επιχειρήσεων.

·     Κοινόβιο: κοινότητα η οποία λειτουργεί στο πλαίσιο της ομαδικής συμβίωσης και της συλλογικότητας αποτελούμενη από άτομα με κοινή ιδεολογία.

·     Κομσομόλ (Комсомол): κρατική κομμουνιστική οργάνωση νέων στην ΕΣΣΔ. Το όνομα της οργάνωσης ήταν συντομογραφία της Πανενωσιακής Λενινιστικής ΚομμουνιστικήςΈνωσης Νεολαίας (ВЛКСМ). Η Κομσομόλ αποτελούσε τη νεολαία του ΚΚΣΕ. Ιδρύθηκε στις 29 Οκτωβρίου 1918 άμα τη ιδρύσει της είχε 22.000 μέλη και μετά εκατομμύρια.

·     Κτίριο Narkomfin (Доме Наркомфина): πολυκατοικία στη λεωφόρο Νοβίνσκι 25 (Новинский бульвар) στο κέντρο της Μόσχας. Σχεδιάστηκε ως “μεταβατικός τύπος πειραματικής κοινοβιακής κατοικίας” και αποτελεί διάσημο παράδειγμα της κονστρουκτιβιστικής αρχιτεκτονικής και του σχεδιασμού κατοικιών της ρωσικής πρωτοπορίας.

·     Ντάτσα (Дача): εξοχική κατοικία που προοριζόταν κυρίως για αναψυχή ή και καλλιέργεια γεωργικών προϊόντων.

·     Οργανωμένη εσπεράντο ή Fundamento de Esperanto (ЭСПЕРАНТО ОРГАНИЗАЦИОННОЕ): πρόκειται για το Εγχειρίδιο που περιλαμβάνει τους κύριους κανόνες της γλώσσας Εσπεράντο _συχνά χρησιμοποιείται η συντομευμένη μορφή (la) Fundamento. Το βιβλίο αυτό πρωτοεκδόθηκε το 1905. Συγγραφέας, ο Λ. Λ. Ζάμενχοφ. Το συγκεκριμένο εγχειρίδιο καταγράφει τα κύρια γραμματικά φαινόμενα και λεξιλογικά στοιχεία της γλώσσας Εσπεράντο. Τα “Θεμέλια της Εσπεράντο” αναγνωρίζονται από όλους τους Εσπεραντιστές ως η “απαραβίαστη βάση” της γλώσσας αυτής και παίζει για την Εσπεράντο τον ίδιο ρόλο που παίζει η γλωσσική παράδοση για τις εθνικές γλώσσες.

·     Πλατεία Σβερντλόφ (Площадь Свердлова): κεντρική πλατεία στο Νοβοσιμπίρσκ. Πήρε το όνομά της από τον Γιάκοβ Σβερντλόφ (Яков Михайлович Свердлов, 1885- 1919), ενός από τα πέντε μέλη του Στρατιωτικού Επαναστατικού Κέντρου (μαζί με τους Στάλιν, Τξερτζίνσκι, Μπουμπνόφ και Ουρίτσκι) που συντόνισαν και ηγήθηκαν της ένοπλης κατάληψης της εξουσίας τον Οκτώβριο του 1917. Στη συνέχεια ο Σβερντλόφ υπήρξε κορυφαίος οργανωτής του Κόμματος των Μπολσεβίκων και του Σοβιετικού Κράτους.

·     Πολυκατάστημα Ντανίλοφκσι (Даниловский Мосторг): μετακονστρουκτιβιστικό κτίριο пои βρίσκεται στην περιοχή Νιανίλοφκσι στη Μόσχα.

·     Προπαγανδιστικό ύφασμα (текстиль): έφερε παραδοσιακά σχέδια, όπως λουλούδια, καθώς και καινοτόμα σχέδια, όπως σφυροδρέπανο, τρακτέρ, θεριζοαλωνιστική μηχανή, αεροπλάνο και μηχανοκίνητο πλοίο, αστέρια και γρανάζια, ρουκέτες, εργοτάξια και εργοστάσια, αντανακλώντας τις κοινωνικοποληικές εξελίξεις που συνέβαιναν στη χώρα (εκβιομηχάνιση, εξηλεκτρισμός και κολεκτιβοποίηση). Τέτοια υφάσματα χρησιμοποιήθηκαν για τη δημιουργία προπαγανδιστικών αφισών και πανό κατά τα πρώτα έτη σύστασης της ΕΣΣΔ, καθώς επίσης και για το ράψιμο ρούχων.

·     Caliko ύφασμα (Ситец): ελαφρύ βαμβακερό ύφασμα απλής ύφανσης με, κατά βάση, εμπριμέ σχέδια.

·     Gostorg (Госторг): κρατικό γραφείο εισαγωγών-εξαγωγών, ανώνυμη εταιρεία που ιδρύθηκε το 1922 στη Σοβιετική Ρωσία σε όλες τις δημοκρατίες της Ένωσης και τα μεγάλα οικονομικά κέντρα της χώρας· πρόκειται για οργανισμό που είχε το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου κατά τα πρώτα χρόνια της Σοβιετικής Ενωσης. Εξήγαγε παραδοσιακά ρωσικά προϊόντα όπως γούνα, λινάρι, σιτάρι, ψάρια. Τα έσοδα από τις εξαγωγές τα διέθετε για να την αγορά μηχανημάτων, εργαλείων και εξοπλισμού. Επίσης, ο συγκεκριμένος οργανισμός πωλούσε τα εισαγόμενα προϊόντα σε κρατικές και ιδιωτικές εταιρείες, έναντι προμήθειας.

·     Mosselprom: Σύνδεσμος Επιχειρήσεων Μεταποίησης Αγροτοβιομηχανικών Προϊόντων της Μόσχας· το κτίριο Mosselprom (Дом Моссельпрома) είναι αρχιτεκτονικό μνημείο της ρωσικής πρωτοπορίας. Βρίσκεται στην καρδιά της Μόσχας. Σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Νικαλάι Στρούκοφ και φιλοξενεί πίνακες ζωγραφικής των Αλεξάντρ Ρόνττσενκο και της συζύγου του Βαρβάρας Στεπάνοβα.

Παράρτημα: οι ήρωες αυτού του βιβλίου (σσ. με παραπομπή στις αντίστοιχες σελίδες, παρατηρήσεις κλπ)

• 1✨ Κάτοικος κοινοτικού σπιτιού στο οποίο διέμεναν οι εργαζόμενοι του Λαϊκού Επιμελητηρίου Οικονομικών.
• 2✨ Λιουμπόβ Ποπόβα (Любовь Попова, 1889-1924): Ρωσίδα και σοβιετική ζωγράφος καλλιτέχνιδα της πρωτοπορίας γραφίστρια και σκηνογράφος * Στο κείμενο, στις εικόνες και μέσα από έργα τέχνης
• 3✨ Ελ Λισίτσκι (Эль Лисицкий, 1890-1941): σοβιετικός μηχανικός αρχιτέκτονας και καλλιτέχνης
• 4✨ Τζίγκα Βερτόφ (Дзига Вертов, 1895-1954): κινηματογραφιστής και σεναριογράφος ένας από τους θεμελιωτές του ντοκιμαντέρ. Εισήγαγε καινοτόμες τεχνικές και μεθόδους όπως η «κρυφή κάμερα»
• 5✨ Σάλαμον Τελινγκάτερ (Соломон Телингатер, 1903-1969): σοβιετικός τυπογράφος ζωγράφος και γραφίστας· εκπρόσωπος του κονστρουκτιβισμού. Δημιούργησε πλήθος γραμματοσειρών και κεφαλίδων
• 6✨ Αλέξεϊ Γκαν (Алексей Ган, 1887- 1942): σοβιετικός καλλιτέχνης και κριτικός τέχνης
• 7✨ Αγρότισσα και αγρότης της επαρχίας Τβερ.
• 8✨ Βσέβολοντ Μέγιερχολντ (Всеволод Мейерхольд, 1874- 1940): σκηνοθέτης θεάτρου, θεατρικός παραγωγός και δημιουργός του συστήματος υποκριτικής βιομηχανικής _Ένα από τα κύρια στοιχεία της Βιομηχανικής είναι ότι δίνεται έμφαση στη σωματικότητα του ηθοποιού
• 9✨ Μαθήτρια στο RABFAK, σοβιετικό σχολείο που προσφέρει προπαρασκευαστική πανεπιστημιακή εκπαίδευση στους εργαζόμενους.
• 10✨ Βλαντίμιρ Σούχοφ (Владимир Шухов, 1853-1939): σοβιετικός μηχανικός αρχιτέκτονας και εφευρέτης
• 11✨ Αλεξάνδρα Κολλοντάι (Александра Коллонтай, 1872- 1952): επαναστάτρια, σοβιετική πολιτικός και διπλωμάτης έκτακτη και πληρεξούσιος πρέσβης της ΕΣΣΔ. Το 1917 συνοδοιπόρος _σύντροφος του Λένιν, συμμετέχει στην πρώτη κυβέρνηση των σοβιέτ ως Κομισάριος του Λαού (θέση που στον δυτικό κόσμο ισοδυναμεί με υπουργό). Υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρεσβευτής στην παγκόσμια ιστορία
• 12✨ Νεαρός άντρας με αθλητική φόρμα.
• 13✨ Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι (Владимир Маяковский, 1893 1930): ποιητής και θεατρικός συγγραφέας ένας από τους κατεξοχήν εκπροσώπους του ρωσικού κονστρουκτιβισμού. Το πλέον γνωστό του ποίημα είναι το Σύννεφο με παντελόνια, ένα μακροσκελές δεξιοτεχνικό πόνημα που πραγματεύεται τα φλέγοντα ζητήματα του έρωτα, της επανάστασης και της θρησκείας
• 14✨ Γκεόργκι Μάρσακοφ (Георгий Марсаков, 1886-1963): σοβιετικός μηχανικός. Αποφοίτησε με άριστα από το Τεχνολογικό Ινστιτούτο του Τομσκ, με δύο ειδικότητες μηχανολόγος μηχανικός σταθμών παραγωγής ενέργειας και ψυκτικών μηχανημάτων. Συμμετείχε στην έναρξη λειτουργίας του εργοστασίου όπλων του Τσαρίτσιν (Царицын) και διηύθυνε αρκετά από τα εργαστήρια του συγκεκριμένου εργοστασίου,  
• 15✨ Λίλια Μπρικ (Лиля Брик, 1891- 1978): σοβιετική πεζογράφος και μεταφράστρια, “η μούσα της ρωσικής πρωτοπορίας”, οικοδέσποινα ενός από τα πλέον διάσημα λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά σαλόνια του 20ού αιώνα. Συγγραφέας των απομνημονευμάτων του Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι. Η Λίλια συνδέθηκε με τον ρηξικέλευθο αυτόν ποιητή και έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωή και το έργο του
• 16✨ Όσιπ Μπρικ (Осип Брик, 1888- 1945): αβανγκάρντ συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, ένα από τα πλέον σημαίνοντα μέλη της ρωσικής σχολής του φορμαλισμού
• 17✨ Επισκέπτης του πολυκαταστήματος Ντανίλοφκσι.
• 18✨ Απελευθερωμένη γυναίκα της Σοβιετικής Ένωσης.
• 19✨ Κονσταντίν Μέλνικοφ (Константин Мельников, 1890- 1974): σοβιετικός αρχιτέκτονας, καλλιτέχνης, ένας από τους πρωτοστάτες της ρωσικής πρωτοπορίας σε ό,τι αφορά τη σοβιετική αρχιτεκτονική κατά την περίοδο 1923-1933
• 20✨ Βλαντίμιρ Στένμπεργκ (Владимир Стенберг, 1899-1982): σοβιετικός γραφίστας, κονστρουκτιβιστής, ασχολήθηκε δημιουργικά με την κινηματογραφική αφίσα και τη σκηνογραφία. Ο ίδιος και ο αδελφός του Γκεόργκι (Στένμπεργκ) είναι γνωστοί και ως “Αδελφοί Στένμπεργκ”
• 21✨ Γκεόργκι Στένμπεργκ (Георгий Стенберг, 1900-1933)
• 22✨ Χειρίστρια θεριζοαλωνιστικής μηχανής.
• 23✨ Βλαντίμιρ Τάτλιν (Владимир Татлин, 1885-1953): σοβιετικός ζωγράφος, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ρωσικής πρωτοπορίας, ιδρυτής του κονστρουκτιβισμού. Το σχέδιο-πρόταση του Τάτλιν για το Μνημείο της Τρίτης Διεθνούς (1919-1920) έχει αναδειχτεί ως το εμβληματικό έργο της ώσμωσης του ρωσικού αριστερού μοντερνισμού και της Οκτωβριανής Επανάστασης
• 24✨ Τάνια Σαφόναβα (Таня Сафонова): καλλιτέχνιδα και εικονογράφος της παρούσας έκδοσης.
• 25✨ Μπάνια (Боня), ο σκύλος της εικονογράφου.
• 26✨ Τα παιδιά Λένγκεμιρ (Ленгемир) και Νινέλ (Нинель).
• 27✨ Μόισεϊ Γκίνζμπουργκ (Моисей Гинзбург, 1892-1946): αρχιτέκτονας, ένας από τους θεμελιωτές του σοβιετικού κονστρουκτιβισμού στην αρχιτεκτονική
• 28✨ Βαρβάρα Στεπάνοβα (Варвара Степанова, 1894-1958): σοβιετική καλλιτέχνιδα της ρωσικής πρωτοπορίας, εκπρόσωπος του κονστρουκτιβισμού, σχεδιάστρια και ποιήτρια, σύζυγος και συνεργάτιδα του Αλεξάντερ Ρόνττσενκο
• 29✨ Αλεξάντερ Ρόνττσενκο (Александр Родченко, 1891- 1956): σοβιετικός ζωγράφος, γραφίστας, γλύπτης, φωτογράφος, ανταποκριτής. Υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές του κονστρουκτιβισμού και πρωτοπόρος της διαφήμισης στην ΕΣΣΔ. Συνεργάστηκε επί μακρόν με την καλλιτέχνιδα σύζυγό του, Βαρβάρα Στεπάνοβα
• 30✨ Γκούσταβ Κλούτσις (Густав Клуцис, 1895-1938): φωτογράφος, πρωτεργάτης του κονστρουκτιβισμού, πρωτοπόρος του ασπρόμαυρου και έγχρωμου φωτομοντάζ, μετρ της πολιτικής αφίσας, καθώς και ένας από τους εμπνευστές της υπαίθριας διαφήμισης. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του είχε ενεργή πολιτική και πολιτειακή δράση
• 31✨ Αλεξάντερ Βισνίν (Александр Веснин, 1883-1959): σοβιετικός αρχιτέκτονας και ηγετική μορφή της ρωσικής πρωτοπορίας σε ό,τι αφορά την αρχιτεκτονική. Δίδαξε στη σχολή Vkhutemas της Μόσχας (1921-1930). Επίσης, υπήρξε επίτιμο μέλος της Ακαδημίας Κατασκευών και Αρχιτεκτονικής της ΕΣΣΔ (1956-1959)

Ατενίζοντας το μέλλον

Στην ελληνική έκδοση του βιβλίου της Τάνιας Σαφάνοβα που κυκλοφορεί στη χώρα μας από τις εκδόσεις “ΦΟΥΡΦΟΥΡΙ” τον πρόλογο υπογράφει ο ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Δημήτρης Κουτσούμπας, ο οποίος σημειώνει χαρακτηριστικά (όλο το κείμενο στο τέλος): “Χαίρομαι για τον πρωτότυπο, ενδιαφέροντα τρόπο που το βιβλίο προσεγγίζει την Οκτωβριανή σοσιαλιστική επανάσταση. Πραγματικά μόνο η τέχνη μπορεί να αποδώσει το πνεύμα και το κλίμα μιας ιστορικής περιόδου, να φωτίσει με ζωντάνια και να διεισδύσει βαθύτερα στα ανθρώπινα κίνητρα και συναισθήματα. Νιώθοντας την τέχνη ως απαραίτητο συμπλήρωμα της επιστήμης για την κατανόηση της Ιστορίας, ως κόμμα έχουμε ασχοληθεί με την τέχνη της Οκτωβριανής σοσιαλιστικής επανάστασης, την αποκαλούμενη Ρώσικη Πρωτοπορία και το σημαντικότερο ρεύμα της, τον κονστρουκτιβισμό.

Έχουμε εξετάσει τις συνθήκες και τις αιτίες για τη γέννησή της πριν την Οκτωβριανή επανάσταση και για την έκρηξή της τα πρώτα μεταοκτωβριανά χρόνια. Εχουμε επίσης αποτιμήσει κριτικά το φιλοσοφικό της υπόβαθρο και το κοινωνικο-πολιτικό της περιεχόμενο. Αναμφισβήτητα πρόκειται για μια τέχνη πρωτοπόρα ως προς τη μορφή, σε σημαντικό βαθμό και ως προς το περιεχόμενο, που δημιούργησε τεράστια παρακαταθήκη ιδεών, τεχνικών, τεχνοτροπιών, πειραματικών μεθόδων σε όλα τα είδη της τέχνης και στη σύνθεσή τους, εμπνέοντας εκατοντάδες μετέπειτα σπουδαίους καλλιτέχνες και παραμένοντας πηγή ανεξάντλητη ως τις μέρες μας”. Κλείνοντας ανάφερε πως η συγκεκριμένη έκδοση “αποτελεί σημαντική συμβολή στη γνωριμία της νεολαίας με μια σπουδαία πτυχή της πιο συγκλονιστικής περιόδου στη σύγχρονη Ιστορία της ανθρωπότητας. Επομένως, μπορεί να συμβάλει και στον αγώνα που θα ανοίξει τον δρόμο για μια νέα κοινωνική πραγματικότητα, αφού άλλωστε "το να αλλάξεις τον κόσμο, δεν είναι τρέλα ούτε ουτοπία. Είναι δικαιοσύνη!" (Θερβάντες, Δον Κιχώτης)”.

Όταν η Τέχνη συναντά την επανάσταση

Εκδόσεις “Φουρφούρι” _σχετικά με την έκδοση του συγκεκριμένου βιβλίου: Η "Χώρα του Αύριο" της Τάνια Σαφόναβα, με τον πρόλογο του Γενικού Γραμματέα της ΚΕ του ΚΚΕ, Δημήτρη Κουτσούμπα, είναι ένα βιβλίο - φόρος τιμής σε μια εποχή που πίστεψε βαθιά στη δύναμη της συλλογικότητας και της δημιουργίας: Την εποχή του κονστρουκτιβισμού, όταν η Τέχνη έγινε εργαλείο για την οικοδόμηση μιας νέας κοινωνίας. Μέσα από ένα εικονογραφημένο αφήγημα, η Σαφόναβα μάς ξεναγεί στα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, όταν ζωγράφοι, αρχιτέκτονες, τυπογράφοι και εργάτες οραματίστηκαν έναν νέο κόσμο - όπου κάθε μορφή Τέχνης θα υπηρετούσε την κοινωνική πρόοδο και την απελευθέρωση του ανθρώπου. Ο κονστρουκτιβισμός δεν υπήρξε απλώς καλλιτεχνικό ρεύμα, αλλά βαθιά πολιτιστική τομή: Μια Τέχνη λειτουργική, λαϊκή, προσανατολισμένη στην πράξη, που έθεσε τα θεμέλια για τη σύγχρονη αισθητική και τον κοινωνικό ρεαλισμό. Η αξία της "Χώρας του Αύριο" δεν είναι η νοσταλγία, αλλά η υπενθύμιση ότι οι μεγάλοι πολιτισμοί δεν χτίζονται πάνω στο ατομικό όφελος, αλλά πάνω στη συλλογική ανάγκη. Με εντυπωσιακή εικονογράφηση και ιστορική ακρίβεια, το βιβλίο δείχνει πώς η Σοβιετική Ενωση επιχείρησε να μετατρέψει τα όνειρα σε πράξη, συνδέοντας την Τέχνη με την επιστήμη, την αρχιτεκτονική και την καθημερινή ζωή.

Η Τάνια Σαφόναβα, διακεκριμένη καλλιτέχνις και εικονογράφος, με έργα που έχουν ξεχωρίσει διεθνώς (Golden Bee, Μόσχα, Nami Concourse, Νότια Κορέα), ανασυνθέτει με ευαισθησία και σεβασμό το όραμα μιας κοινωνίας που ήθελε να φτιάξει τον άνθρωπο του αύριο - ελεύθερο, δημιουργικό, συνειδητό. Ενα βιβλίο πολύτιμο, όχι μόνο για τους φίλους της Τέχνης, αλλά για όσους εξακολουθούν να πιστεύουν πως "ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός".

Όπως σημειώνει ο ΓΓ "με ευχάριστο τρόπο, ενθουσιασμό, συναίσθημα και σε μεγάλο βαθμό αντικειμενικότητα, παρά την όποια εξιδανίκευση, το βιβλίο προβάλλει το επαναστατικό, εξεγερτικό κλίμα και το εμπνευσμένο, επινοητικό, πρωτόγνωρα δημιουργικό, γενεσιουργό -θα λέγαμε- πνεύμα που διέπνεε τον καλλιτεχνικό και γενικότερα τον εργατικό - λαϊκό κόσμο στη Σοβιετική Ένωση τα πρώτα μεταεπαναστατικά χρόνια, το φλογερό πάθος για τη "χώρα του αύριο", που έχτιζε αυτός ο κόσμος με τα χέρια, το μυαλό και την καρδιά του. Με κόπους, με θυσίες, αλλά και με περηφάνια, ανυστερόβουλα"».

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Δημήτρης Κουτσούμπας
Χαίρομαι για τον πρωτότυπο, ενδιαφέροντα τρόπο που το βιβλίο προσεγγίζει την Οκτωβριανή σοσιαλιστική επανάσταση. Πραγματικά, μόνο η τέχνη μπορεί να αποδώσει το πνεύμα και το κλίμα μιας ιστορικής περιόδου, να φωτίσει με ζωντάνια και να διεισδύσει βαθύτερα στα ανθρώπινα κίνητρα και συναισθήματα. Νιώθοντας την τέχνη ως απαραίτητο συμπλήρωμα της επιστήμης για την κατανόηση της Ιστορίας, ως κόμμα έχουμε ασχοληθεί με την τέχνη της Οκτωβριανής σοσιαλιστικής επανάστασης, την αποκαλούμενη Ρώσικη Πρωτοπορία, και το σημαντικότερο ρεύμα της, τον κονστρουκτιβισμό. Έχουμε εξετάσει τις συνθήκες και τις αιτίες για τη γέννησή της πριν την Οκτωβριανή επανάσταση και για την έκρηξή της τα πρώτα μεταοκτωβριανά χρόνια. Έχουμε επίσης αποτιμήσει κριτικά το φιλοσοφικό της υπόβαθρο και το κοινωνικο-πολιτικό της περιεχόμενο. Αναμφισβήτητα, πρόκειται για μια τέχνη πρωτοπόρα ως προς τη μορφή, σε σημαντικό βαθμό και ως προς το περιεχόμενο, που δημιούργησε τεράστια παρακαταθήκη ιδεών, τεχνικών, τεχνοτροπιών, πειραματικών μεθόδων σε όλα τα είδη της τέχνης και στη σύνθεσή τους, εμπνέοντας μετέπειτα εκατοντάδες σπουδαίους καλλιτέχνες και παραμένοντας πηγή ανεξάντλητη ως τις μέρες μας.

Αν θέλουμε να μιλήσουμε με όρους φιλοσοφίας, θα λέγαμε πως το υπόβαθρο του κονστρουκτιβισμού είναι περισσότερο ένα κράμα υποκειμενικού ιδεαλισμού -και πιο ειδικά πραγματισμού- με τεχνοκρατικές αντιλήψεις, που ανήγαγαν τα νέα τεχνολογικά επιτεύγματα ως τον αποφασιστικό συντελεστή της κοινωνικής απελευθέρωσης, αντί για τις νέες, σοσιαλιστικές σχέσεις ιδιοκτησίας. Χωρίς όμως αυτή τη βαθιά κοινωνική τομή, η τεχνολογική πρόοδος θα ελεγχόταν και θα αξιοποιούταν από την αστική τάξη για την ικανοποίηση των δικών της οικονομικών και ιδεολογικών συμφερόντων και όχι για την εξασφάλιση της γενικής λαϊκής προόδου και ευημερίας, που ήταν ο στόχος του σοσιαλισμού και των καλλιτεχνών της πρωτοπορίας, όπως με δύναμη και εκφραστικότητα μάς τον παρουσιάζει το βιβλίο. Σε κάθε περίπτωση, το θέμα είναι σύνθετο, πολυδιάστατο, δεν επιτρέπει μονομέρειες και μια εμπεριστατωμένη ανάλυσή του δεν θα μπορούσε να γίνει αντικείμενο προλόγου σε ένα παιδικό βιβλίο. Η ουσία είναι ότι οι καλλιτέχνες της μεταεπαναστατικής Σοβιετικής Ένωσης ένιωθαν στην πλειονότητά τους την ευθύνη να μορφώσουν, να διαπαιδαγωγήσουν, να εξυψώσουν ηθικά, αισθητικά και πολιτισμικά τον λαό με την καλλιτεχνική και πολιτική δράση τους.

Με ευχάριστο τρόπο, ενθουσιασμό, συναίσθημα και σε μεγάλο βαθμό αντικειμενικότητα, παρά την όποια εξιδανίκευση, το βιβλίο προβάλλει το επαναστατικό, εξεγερτικό κλίμα και το εμπνευσμένο, επινοητικό, πρωτόγνωρα δημιουργικό, γενεσιουργό -θα λέγαμε- πνεύμα που διέπνεε τον καλλιτεχνικό και γενικότερα τον εργατικό- λαϊκό κόσμο στη Σοβιετική Ένωση τα πρώτα μεταεπαναστατικά χρόνια, το φλογερό πάθος για τη «χώρα του αύριο» που έχτιζε αυτός ο κόσμος με τα χέρια, το μυαλό και την καρδιά του. Με κόπους, με θυσίες, αλλά και με περηφάνια, ανυστερόβουλα. Θα συμφωνήσουμε, μάλιστα, με το βιβλίο στην επισήμανσή του ότι ιδέες, που γεννήθηκαν στη Σοβιετική Ένωση, έρχεται σήμερα, έναν αιώνα μετά, να τις χρησιμοποιήσει ή, πιο σωστά, να τις εκμεταλλευτεί ο καπιταλισμός. Με ανεστραμμένο όμως πάντα σκοπό τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας των λίγων, αντί για τη μεγιστοποίηση της ευτυχίας των πολλών. Με άλλα λόγια, παρασάγγας απέχει η περίοδος εκείνη, όπως -πιστεύω- και κάθε περίοδος επαναστατικής έξαρσης, εξέγερσης λαϊκών δυνάμεων κατά του παλιού, με τη σημερινή καπιταλιστική βαρβαρότητα που βιώνουμε στον 21^ο αιώνα, παρά την τεράστια εξέλιξη και πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας, που αυξάνουν αντικειμενικά τις δυνατότητες ο άνθρωπος να ζήσει καλύτερα σε σύγκριση με τον προηγούμενο αιώνα.

Γενικά, το βιβλίο που κρατάμε στα χέρια μας αποτελεί σημαντική συμβολή στη γνωριμία της νεολαίας με μια σπουδαία πτυχή της πιο συγκλονιστικής περιόδου στη σύγχρονη Ιστορία της ανθρωπότητας. Επομένως, μπορεί να συμβάλει και στον αγώνα που θα ανοίξει τον δρόμο για μια νέα κοινωνική πραγματικότητα, αφού άλλωστε «το να αλλάξεις τον κόσμο, δεν είναι τρέλα ούτε ουτοπία. Είναι δικαιοσύνη!*» Μιγκέλ ντε Θερβάντες

Δημήτρης Κουτσούμπας ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ