"Οποιος ελεύθερα συλλογάται 👊 συλλογάται καλά"

"Οταν η Διοίκησις βιάζη, αθετή, καταφρονή τα δίκαια του λαού και δεν εισακούει τα παράπονά του, το να κάμη τότε ο λαός ή κάθε μέρος του λαού επανάστασιν, να αρπάζη τα άρματα και να τιμωρήση τους τυράννους του, είναι (το) πλέον ιερόν από όλα τα δίκαιά του, και το πλέον απαραίτητο από όλα τα χρέη του (...)". Τα παραπάνω λόγια δεν είναι μόνο ένα απόσπασμα από τη "Χάρτα των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων του Ρήγα Φεραίου. Είναι απόφαση σκλάβου κόντρα στη σκλαβιά, στάση εξύψωσης του ανθρώπου, παρακαταθήκη της ίδιας της ιστορίας σε όλους εμάς, τους επόμενους.

Όταν, όμως, ο Ρήγας Φεραίος, το 1797, γράφει τη "Χάρτα των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων", μιλάει για τον ελεύθερο άνθρωπο και γίνεται ουσιαστικά ο πρωτεργάτης της Ελληνικής Επανάστασης. Γι' αυτή του την "ιδιότητα", το 1798 φυλακίζεται και δολοφονείται. Ποιος ήταν, όμως, εκείνος ο σπουδαίος οραματιστής και διαφωτιστής; Πώς οδηγήθηκε στο θάνατο εκείνος που έκανε σημαία ελληνική το "Κάλλιο 'ναι μιας ώρας ελεύθερη ζωή,/ παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή!"; Πώς συνέβαλε στην απελευθέρωση αυτός, τον οποίο οι κυβερνήσεις της ελεύθερης Ελλάδας δε θεωρούν απαραίτητο να θυμόμαστε... Πουθενά, σε καμία πλατεία της Αθήνας δεν υπάρχει ένα, τουλάχιστον, άγαλμά του, εκτός από το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αντίθετα οι δουλικές κυβερνήσεις, των ελεύθερων Ελλήνων θεώρησαν κάποτε πιο αναγκαίο να στήσουν το άγαλμα του... Τρούμαν.
Ο Ρήγας Φεραίος γεννήθηκε το 1757 στο Βελεστίνο της Θεσσαλίας. Λένε, μάλιστα, πως πολύ νέος έπνιξε έναν Τούρκο γιατί τον προσέβαλε. Ξενιτεύεται από την Ελλάδα το 1774,χρονιά που υπογράφεται η Ρωσοτουρκική Συνθήκη Ειρήνης. Τότε ξεριζώθηκαν χιλιάδες Έλληνες. Μόνο στην Αυστροουγγαρία μετανάστευσαν 80.000 άνθρωποι. Ο Ρήγας Φεραίος βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Το 1786 πηγαίνει στη Βλαχία, όπου θα γίνει ο κήρυκας της επανάστασης. Μιας επανάστασης με πλατύ απελευθερωτικό χαρακτήρα που αφορούσε σε όλους του λαούς των Βαλκανίων. Ενα χρόνο αργότερα ξεσπάει οπόλεμος των τριών Αυτοκρατοριών.Η Ρωσία και η Αυστρία αντιμέτωπες με την Τουρκία. Πριν ακόμα τελειώσει ο πόλεμος, ο Ρήγας ήταν γραμματικός του Βαρόνου Λάνγκενφελντ. Μαζί με τον βαρόνο θα μείνει επτά μήνες στη Βιέννη, όπου γνωρίζεται με τα πιο ζωντανά στοιχεία της ελληνικής παροικίας και εκδίδει το "Φυσικής απάνθισμα", βιβλίο στο οποίο γράφει την περίφημη ρήση "όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά". Το 1791 γυρίζει στο Βουκουρέστι και το 1792 η Ρωσία υπογράφει συνθήκη ειρήνης με την Τουρκία, ακολουθώντας την απόφαση της Αυστρίας. Μονομιάς καταρρέουν οι ελπίδες των λαών των Βαλκανίων για απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό.

Αλλά ο απόηχος της Γαλλικής Επανάστασης φτάνει δυνατός τους υπόδουλους λαούς. Και ο Ρήγας από διαφωτιστής γίνεται επαναστάτης. Η ώρα της δράσης έχει φτάσει και τα εθνεγερτικά του όνειρα ξεσπούν. Όνειρα, που τον Αύγουστο του 1796 τα καταγράφει σε χάρτες και χειρόγραφα και τα παίρνει μαζί του στην Βιέννη. Ο πρόξενος Μαρκέλιους ειδοποιεί το υπουργείο Εξωτερικών της Αυστρίας λέγοντας: "στις αρχές της εβδομάδας ένας γραμματικός, Ρήγας, πρόσωπο ύποπτο, ξεκίνησε από 'δω για την Βιέννη, όπου σκοπεύει να τυπώσει ελληνικό γεωγραφικό χάρτη".Στην πρωτεύουσα της Αυστρίας θα γράψει τον "Θούριο",μια επαναστατική προκήρυξη γραμμένη σε στίχους. Ο Γιάννης Κορδάτος χαρακτηρίζει τον "Θούριο" ως "παμβαλκανικό εγερτήριο".  Ήταν καιρός, όμως, να γυρίσει στην Ελλάδα. Χάρτες, επαναστατικές προκηρύξεις και χειρόγραφα, τα βάζει όλα σε κάσες για να τα στείλει στον εμπορικό αντιπρόσωπο στην Τεργέστη, Αντώνη Νιώτη, μέσω του αντιπροσώπου Αργέντη, διευκρινίζοντας όμως ότι τελικός παραλήπτης θα ήταν ο έμπορος και λόγιος Αντώνιος Κορωνιός.
Έχει αρχίσει να παίζεται η τελευταία πράξη της ζωής του Ρήγα Φεραίου. Έκανε το μοιραίο λάθος να στείλει γράμμα στον Κορωνιό και στην πραγματικότητα να στείλει στο θάνατο τον εαυτό του και εφτά συντρόφους του. Ο Κορωνιός έλειπε και ο συνέταιρός του, Δημήτρης Οικονόμου, μιλάει στην αστυνομία της Τεργέστης για ένα "παράξενο" εμπόρευμα.

• 19 Δεκέμβρη 1797.Ο Ρήγας συλλαμβάνεται μόλις φθάνει στην Τεργέστη. Προφταίνουν, μαζί με τον Περαιβό να πετάξουν καταλόγους με ονόματα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Αρχίζουν οι ανακρίσεις. "Ποιους έχεις συνεργάτες;", τον ρωτάνε. "Ολο το Έθνος" τους απαντάει. Για αυτό το Έθνος, σύμφωνα με τα σχέδιά του, ετοιμαζόταν να πάει στη Μάνη και να ελευθερώσει το Μοριά. Έπειτα να περάσει στη Στερεά Ελλάδα, να σμίξει με τους Σουλιώτες και να ξεσηκώσει Επανάσταση σε Ήπειρο, Ρούμελη, Μακεδονία και Αλβανία.
• Στις 14/2/1798 οδηγείται στη φυλακή της Βιέννης, ενώ είχαν ήδη συλληφθεί οι πιο στενοί συνεργάτες του. Τους κρατούμενους τους χώρισαν σε δύο ομάδες: σε εκείνους με αυστριακή καταγωγή, οι οποίοι θα εξορίζονταν και στους ραγιάδες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τους οποίους θα παρέδιδαν τους Τούρκους. Ο Ρήγας και εφτά σύντροφοί του ανήκαν στη δεύτερη ομάδα και παραδόθηκαν στον Τούρκο καϊμακτσή του Βελιγραδίου.Οι νέοι δήμιοι τους οδήγησαν στα μπουντρούμια του Κάστρου της Neboisa,στη συμβολή Δούναβη και Σάβα.
• Νύχτα 24^ης Ιούνη 1798. Οι δήμιοι εισβάλουν στο Κάστρο. Στραγγαλίζουν τον Ρήγα και τους άλλους και τους πετάνε στον Δούναβη. Νόμισαν ότι μαζί με τους επαναστάτες πέταξαν και την επανάσταση. Είκοσι τρία χρόνια αργότερα τα όνειρα του Ρήγα Φεραίου γίνονται πραγματικότητα. Οι Έλληνες επαναστατούν.

  

  Αναμνηστική πλάκα στη Βιέννη

Κάντε τον ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗ προτιμώμενη πηγή

            Τα Δίκαια του Ανθρώπου
Το "σύνταγμα" των Δικαιωμάτων του Ρήγα είχε για πρότυπο το Σύνταγμα της Γαλλικής Δημοκρατίας, με ορισμένες μεταβολές, παραλείψεις ή προσθήκες.

• Άρθρο 1: Ο σκοπός οπού απ' αρχής κόσμου οι άνθρωποι εσυμμαζώχθησαν από τα δάση την πρώτην φοράν διά να κατοικήσουν όλοι μαζί, χτίζοντας χώρας και πόλεις, είναι διά να συμβοηθώνται και να ζώσιν ευτυχισμένοι, και όχι να συναντιτρώγωνται, ή να ρουφά το αίμα τους ένας. Τότε έκαμαν βασιλέα διά να αγρυπνή εις τα συμφέροντά των, διά να είναι βέβαιοι εις την απόλαυσιν των φυσικών δικαίων, τα οποία δεν έχει την άδειαν να τους τα αφαιρέση κανένας επί της γης.
• Άρθρο 119: Οι Έλληνες δεν ανακατώνονται εις την διοίκησιν των άλλων εθνών, αλλ' ούτε είναι εις αυτούς δυνατόν να ανακατωθούν άλλα εις την εδική των (... ).
• Άρθρο 120: Δέχονται όλους τους αδικημένους ξένους και όλους τους εξορισμένους από την πατρίδα των δι' αιτίαν της ελευθερίας. Απαρνούνται δε δίδουν υποδοχήν και περιποίησιν εις τους τυράννους.
• Άρθρο 121: Δεν κάνουν ποτέ ειρήνη με έναν εχθρό, οπού κατακρατεί τον ελληνικόν τόπον.

               "Θούριος"
Αποσπάσματα
(... )
Τι σ' ωφελεί αν ζήσης και είσαι στη σκλαβιά; / Στοχάσου πως σε ψένουν καθ' ώραν στη φωτιά. / Βεζύρης, Δραγουμάνος, Αφέντης κι αν σταθής, / ο Τύραννος αδίκως σε κάμει να χαθής/ δουλεύεις όλ' ημέρα σε ό,τι και αν σοι πη/ κι αυτός πασχίζει πάλιν το αίμα σου να πιη.
(... )
Ως πότε οφφικιάλος σε ξένους βασιλείς; / Ελα να γίνεις στύλος δικής σου της φυλής. / Κάλλιο για την Πατρίδα κανένας να χαθή, / ή να κρεμάση φούντα για ξένον στο σπαθί. / Και όσοι προσκυνήσουν, δεν είναι πλιο εχθροί, / αδέρφια μας θα γένουν, ας είναι κ' εθνικοί. / Μα όσοι θα τολμήσουν αντίκρυ να σταθούν, / εκείνοι, και δικοί μας αν είναι, ας χαθούν.

Σχέδιο Συντάγματος του Ρήγα

Ρήγα Βελεστινλή:
«Φυσικής Απάνθισμα διά τους αγχίνους και φιλομαθείς Έλληνας»
«Όλοι εκείνοι που θεωρούν την Παλαιάν Γραφήν ως βιβλίον νόμου, λέγουν πως ο Ηλιος κινείται περί την Γην. Πλην ένας Ιταλός, Γαλιλαίος ονόματι, είδε τα άτοπα αυτής της διδασκαλίας, και είπε πως στέκεται μεν ο Ηλιος, τρέχουν δε οι πλανήται τριγύρω του. Επρεπε όμως να φύγη, διά να μην καταντήση εις την αγίαν Ινκιζιτζιόνε, από την οποίαν δεν είναι ελπίς, αφού πέση, να γλιτώση τινάς, καθώς μήτε και από την φωτιάν.
Υστερον απ' αυτόν εσηκώθη Νικόλαος ο Κοπέρνικος, Προυσιάνος, εις έναν τόπον όπου βασιλεύει ελευθερία, και όπου έχει κύρος το γνωμικό του Χάλερ, όπου λέγει: "Οποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά"».¹
Το κείμενο που τυπώνεται στην «Τυπογραφία του Ευγενούς Τράττνερ» στη Βιέννη του 1790 με έξοδα του ίδιου του Ρήγα είναι το προανάκρουσμα του «Θούριου», γιατί οι υπόδουλοι Έλληνες έπρεπε να βγουν και από τα στενά της αμάθειας και της καθυστέρησης.
Για τον Ρήγα Βελεστινλή η κατάκτηση της γνώσης από τον απλό λαό με τη μέθοδο των νεότατων επιτευγμάτων της Φυσικής και η πίστη ότι αυτή η γνώση μπορεί να κατακτηθεί, ήταν επαναστατική πράξη και αυτό προσπάθησε να κάνει με αυτό το πρωτόλειο επιστημονικό του έργο, πλευρές του οποίου επιχειρούμε να προσεγγίσουμε στο παρόν σημείωμα. Το «Φυσικής Απάνθισμα» όμως δεν ήταν μόνο ένα εγχειρίδιο Φυσικής. Ηταν κυρίως υπενθύμιση του χρέους των λογίων να γνωρίσουν και να διαδώσουν τις προοδευτικές ιδέες της εποχής τους.
Γιατί, όπως έγραψε ο ίδιος: «Οι παιδαγωγοί ξαπλώνουν με πολλήν έμφασιν τας διδασκαλίας, οπού δίδουν εις τους μαθητάς τους, αι οποίαι είναι λέξεις, και πάλιν λέξεις, και αιωνίως λέξεις.
Όθεν, αφορώντας ο σκοπός μου εις το να ωφελήσω το Γένος μου και όχι προς επίδειξιν να επισωρεύσω λέξεις, εις αυτό μου το απάνθισμα, έπρεπε να το εκθέσω με σαφήνειαν, όσο το δυνατόν, οπού να το καταλάβουν όλοι, και να αποκτήσουν μίαν παραμικράν ιδέαν της ακαταλήπτου Φυσικής. Αναγινώσκοντες λοιπόν, οι μεν αγχίνοες ας επικαρπώνται τα ωφέλιμα^. οι δε τρόφιμοι ήδη και θιασώται της Φυσικής ας μη με κατηγορήσουν διά το ύφος, αλλ' ας καταβάλουν ευμενώς έκαστος έρανον ό,τι βούλεται, οπού βοηθούμενον πανταχόθε, να αναλάβη το πεπτωκός Ελληνικόν Γένος».²
          Προς την κατάκτηση της επιστημονικής γνώσης
Ο Ρήγας Βελεστινής συνέθεσε το «Φυσικής Απάνθισμα» στη Βλαχία στην οποία βρισκόταν το 1788. Είχε προηγηθεί ένα διάστημα σπουδών στην περίφημη Σχολή της Ζαγοράς και ύστερα από τη διδασκαλία ενός έτους στο παρακείμενο σχολείο του Κισσού αναχώρησε για την Κωνσταντινούπολη όπου έγινε γραμματέας του Αλέξανδρου Υψηλάντη, διεύρυνε τις γνώσεις του και γνώρισε την φαναριώτικη κοινωνία. Μεγάλης σημασίας για την πορεία του Ρήγα στάθηκε η γνωριμία του, στη συνέχεια, στο Βουκουρέστι με τον κύκλο του Δημητρίου Καταρτζή και με σημαντικούς εκφραστές των ιδεών του Διαφωτισμού, όπως οι Νεόφυτος Δούκας, Παναγιώτης Κοδρικάς, Γρηγόριος Κωνσταντάς, Κωνσταντίνος Σταμάτης, Δανιήλ Φιλιππίδης και Αθανάσιος Χριστόπουλος.³
Τότε, ο Ρήγας κατέστρωσε το σχέδιο έκδοσης, σύμφωνα με το πνεύμα των Εγκυκλοπαιδιστών, ενός «σώματος» (corpus) επιστημονικών, λογοτεχνικών και πολιτικών κειμένων στην κατεύθυνση της διάδοσης των νεωτερικών αντιλήψεων, των αντιλήψεων δηλαδή της ανερχόμενης αστικής τάξης που τότε διαδραμάτιζε προοδευτικό ρόλο, στους τομείς της ηθικής και πολιτικής συμπεριφοράς, αλλά και της στάσης του ανθρώπου απέναντι στη Φύση.
Καθοριστική για τη διαμόρφωση της σκέψης του Ρήγα και του εκδοτικού προγράμματός του, που περιελάμβανε και τη διάδοση των επιτευγμάτων της επιστήμης, ήταν η επιρροή του έργου του Ιώσηπου Μοισιόδακα. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Μοισιόδακας είναι ο μοναδικός λόγιος του οποίου το όνομα αναγράφεται στην «Χάρτα» του Ρήγα.⁴ (σσ. ή Μοισιόδαξ, Βλαχία, 1725 - Βουκουρέστι, 1800 Έλληνας διδάσκαλος του γένους, συγγραφέας και μεταφραστής. Η επίδραση του στο πνευματικό έργο τού Ρήγα έγκειται στη στροφή των ενδιαφερόντων του προς την κατεύθυνση της φυσικής και της γεωγραφίας. Το έργο του Ρήγα Φυσικής απάνθισμα διά τους αγχίνοες και φιλομαθείς Έλληνας έχει διάχυτες τις επιδράσεις του. Οι χαρτογραφικές εκδόσεις τού Ρήγα συνιστούν εφαρμογή της παιδαγωγικής αναγκαιότητας της επιστήμης αυτής, όπως ο Μοισιόδακας είχε προβάλει στη Θεωρία Γεωγραφίας. Τέλος, επιδρά και στις γλωσσικές απόψεις του Ρήγα και στο απλούν ύφος, που υιοθετεί).
Ο Ιώσηπος Μοισιόδακας ήδη από το 1761⁵ προσέγγισε με μεγάλη τόλμη το ζήτημα της στείρας προγονοπληξίας και αρχαιοπληξίας, σημειώνοντας ότι από τη μια οδηγούν στην αποθέωση της «αρχαίας σκέψης», χωρίς όμως επαρκή γνώση αυτής, με αποτέλεσμα όχι μόνο να στερούν τη σκέψη των υπόδουλων Ελλήνων της εποχής του από την αφομοίωση των σημαντικότερων επιτευγμάτων των «αρχαίων», αλλά και να θρέφουν μίσος απέναντι σε κάθε νέα κατάκτηση της ευρωπαϊκής σκέψης.
Φυσικά, ούτε η «αρχαία ελληνική σκέψη» ήταν ενιαία και στην ίδια κατεύθυνση, ούτε η μετακένωσή της στη «Δύση» ήταν μια μηχανιστική διαδικασία, μια απλή μεταφορά «σοφίας». Ισα - ίσα, το αντίθετο συνέβαινε στην απίστευτα πλούσια από κοινωνική άποψη εξόχως σημαντική και συναρπαστική αυτή κίνηση που σφράγισε την Ιστορία της ανθρωπότητας. Η «Δύση», δηλαδή η Ρώμη αρχικά και κατόπιν οι λαότητες από τις οποίες σχηματίστηκαν τα ευρωπαϊκά έθνη αργότερα, στη διάρκεια μιας τεράστιας ιστορικής εξέλιξης αιώνων επηρεάστηκε και από την «ελληνική σκέψη», αλλά με την έννοια της αφομοίωσης, όχι με την έννοια της αντιγραφής.
Ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο είναι το ότι κοσμοαντιλήψεις της «αρχαίας ελληνικής σκέψης» για τη φύση και οι θεωρητικές τους προεκτάσεις στην κοινωνική συνείδηση, που είχαν διατυπωθεί έως τότε όχι αμιγώς επιστημονικά, στην εποχή της ανόδου της αστικής τάξης επιβεβαιώνονται και διευρύνονται ή απορρίπτονται με βάση την ορθολογική σκέψη και το πείραμα.
Συνεπώς, η σχέση της «αρχαίας ελληνικής σκέψης» με τη «Δύση» υπήρχε ανέκαθεν, όμως στις αρχές του 18^ου αιώνα οι Έλληνες λόγιοι διεύρυναν τους διαύλους αυτούς και εμβάθυναν στη σκέψη τους με βάση τον σύγχρονό τους φιλοσοφικό και επιστημονικό προβληματισμό.
Ολόκληρη αυτή η διεργασία αποκρυσταλλώθηκε (και) στο «Φυσικής Απάνθισμα» του Ρήγα, ο οποίος θεωρεί αυτονόητα έγκυρα τα νέα συμπεράσματα στα οποία είχε οδηγηθεί τότε η φυσική επιστήμη.

Χάρτα της Ελλάδος εν η περιέχονται αι νήσοι αυτής
και μέρος των εις την Ευρώπην και Μικράν Ασίαν
πολυαρίθμων αποικιών αυτής __ Νυν το πρώτον
εκδοθείσα παρά του Ρήγα Βελεστινλή Θετταλού, 1797
___________________________________________

          Επαναστατικός στοχασμός
          με θεμέλιο τις αντιλήψεις του Διαφωτισμού
Από τη σκοπιά που επιχειρούμε την προσέγγιση του έργου του Ρήγα, εκείνο που ενδιαφέρει είναι περισσότερο η μεθοδολογία που ακολουθεί και προτείνει ο συγγραφέας για την εξέταση των φυσικών φαινομένων και όχι μόνο.
Μία από τις κύριες μέριμνες του Ρήγα στο «Φυσικής Απάνθισμα» ήταν «η αναίρεση της ευρέως διαδεδομένης δοξασίας ότι οι αισθήσεις επαρκούν για τη συγκρότηση κοσμολογικών πεποιθήσεων, η οποία συνιστούσε μια πτυχή της επιχειρηματολογίας των υποστηρικτών της γεωκεντρικής θεωρίας».⁶
Με άλλα λόγια, ο Ρήγας υποστήριζε ουσιαστικά - άσχετα αν δεν το διατύπωνε ρητά και με όρους της Φιλοσοφίας - και επιδίωκε να γίνει συνείδηση των υπόδουλων Ελλήνων ότι υπάρχει αντικειμενική αλήθεια, «πέρα» από αυτό που αντιλαμβανόμαστε άμεσα και αυτή μπορεί να προσεγγιστεί με τον «ορθό λόγο» και το πείραμα. Αρα ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει τη φύση, η οποία στο βιβλίο του εμφανίζεται ως ένα αδιάσπαστο σύνολο.
Η δε «προβολή» της τεκμηριωμένης αμφισβήτησης της γεωκεντρικής θεωρίας σε επίπεδο κοινωνικής συνείδησης στρεφόταν κατευθείαν κατά των αντιδραστικών αντιλήψεων περί «ακινησίας» στη φύση και στην κοινωνία.
Αυτά συνιστούν σημαντικότατες πτυχές του έργου του Ρήγα, διότι εκείνο που φιλοδοξούσε με το «Φυσικής Απάνθισμα» δεν ήταν η μετάδοση κάποιων «στεγνών» επιστημονικών συμπερασμάτων, αλλά η συμβολή του με επαναστατικό τρόπο σκέψης συνολικά στο κοινωνικό γίγνεσθαι της εποχής του.
Σε αυτό συνίσταται η σημασία του έργου του «Φυσικής Απάνθισμα», η οποία ενισχύεται ακόμα περισσότερο αν συνυπολογίσουμε τα εξής: Πρώτον, σε ό,τι αφορά τη βούληση και το σχέδιο του Ρήγα για συνολική παρέμβαση στις εξελίξεις της εποχής του, αυτή αποτυπώνεται στο τέλος αυτού του βιβλίου όπου γράφει τα εξής «Είδησις: Αν κανένας φιλογενής αγαπά να κοπιάση μεταφράζοντας προς όφελος του Γένους κανένα βιβλίον, ας μην επιχειρισθή το Esprit des Loix par monsieur Montesquieu (μτφ: Το Πνεύμα των Νόμων υπό του κυρίου Μοντεσκιέ), επειδή και είναι μισομεταφρασμένο υπ' εμού, και τελειώνοντας έχει να τυπωθή».⁷
Δεύτερον, το «Φυσικής Απάνθισμα» γράφεται πριν από το 1800, δηλαδή σε μια περίοδο όπου ακόμα δεν είχαν πυκνώσει οι εκδόσεις αυτοτελών επιστημονικών έργων και οι αντίστοιχες δημοσιεύσεις, οι οποίες, πρέπει να σημειώσουμε, δεν γίνονταν εύκολα αποδεκτές.
Τρίτον και σημαντικότερο όλων είναι ότι από το όλο «πνεύμα» του βιβλίου αναδύεται η συνειδητή επαναστατική αισιοδοξία του Ρήγα, αυτό το πολύτιμο στοιχείο της πίστης στις μεγάλες δυνατότητες του αφυπνιζόμενου υπόδουλου λαού. Διότι το έργο του Ρήγα πρέπει να προσεγγίζεται λαμβάνοντας υπόψη ότι «δεν ήταν ούτε Φυσικός, ούτε Φιλόσοφος με τη σημασία που έχουν οι όροι στην ιστορία της επιστήμης και των ιδεών. Ο Ρήγας είναι ο στοχαστής με την εγκυκλοπαιδική σκέψη που διανοείται τον τρόπο με τον οποίο θα συνεισφέρει στην πνευματική εγρήγορση των συμπατριωτών του, και σε τούτη τη συμβολή αναγνωρίζουμε μια διάσταση της περί φύσεως συζήτησης, που διεξάγεται στο συγκεκριμένο χωροχρονικό, κοινωνικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο».⁸
Βεβαίως ο «Θετταλός» ως επαναστάτης στοχαστής ανήκε στους πλέον μορφωμένους, πολύγλωσσους και διαρκώς ενήμερους για την κίνηση των ιδεών λόγιους της εποχής του, χαρακτηριστικός εκπρόσωπος του τύπου εκείνου του «διανοούμενου» που στην άκρη της πένας του ακονίζονταν σπαθιά.
Ο Ρήγας επιχειρούσε να θεμελιώσει τον στοχασμό του στις επιστημονικές αντιλήψεις του καιρού εκείνου, διότι έχοντας ο ίδιος, όπως οι διαφωτιστές της εποχής του, ακράδαντη πεποίθηση ότι όλα τα φαινόμενα «έχουν την αρχή τους από φυσικάς αιτίας», φανέρωνε την πίστη του, όπως ήδη επισημάναμε, στην αξία της επιστήμης και στην ικανότητα του ανθρώπου να γνωρίζει, άρα μέσω της συνειδητής πράξης του να αλλάξει τα πράγματα, ενώ στην κατεύθυνση αυτή η Φυσική αποτελούσε θεμελιώδες μάθημα για τη συγκροτημένη γνώση και δράση.⁹

                     Η μορφή του βιβλίου
Το «Φυσικής Απάνθισμα» και τα 24 κεφάλαιά του είναι γραμμένα με τη μορφή διαλόγου, όπου με ευφυή τρόπο υποδεικνύεται έμμεσα ότι ο επαναστάτης λόγιος είναι ο φορέας των σύγχρονων κοσμοθεωρήσεων, ενώ στις απορίες του μαθητή αντανακλώνται οι κοινές έως τότε αντιλήψεις.
Πόση επαναστατική θέρμη κρύβουν οι προσφωνήσεις «παιδί μου», «ακριβέ μου φίλε» με τις οποίες απευθύνεται ο Ρήγας στον μαθητή του, πόση πίστη στις δυνατότητες των νέων ιδιαίτερα ανθρώπων να αποτινάξουν την «παλιά σκουριά» και να μάθουν το πραγματικά νέο!
Αλλά και πόση συγκίνηση από τη δίψα του νέου που προσφωνεί τον Ρήγα «αυθέντη μου», αναγνωρίζοντας στα λεγόμενά του τους ανέμους της εποχής, «του αιώνα μας» όπως έλεγε ο Δ. Καταρτζής, που σάρωναν ό,τι έως τότε φαινόταν ...ακίνητο.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ:

• 1. Ρήγα Βελεστινλή: «Απαντα τα σωζόμενα» - Βουλή των Ελλήνων, Δεύτερος Τόμος, Εισαγωγή - Επιμέλεια - Σχόλια Κώστας Θ. Πέτσιος, Γενική Επιμέλεια Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, σελ. 62. Το επίθετο «αγχίνους» χαρακτηρίζει ένα πρόσωπο με γρήγορη και σωστή αντίληψη των πραγμάτων.
• 2. Ρήγα Βελεστινλή: «Απαντα τα σωζόμενα» - Βουλή των Ελλήνων, Δεύτερος Τόμος, (σελ: 37, 38).
• 3. Χριστόφορου Περραιβού: «Σύντομος βιογραφία του αοιδίμου Ρήγα Φεραίου του Θετταλού». Εν Αθήναις 1860 (σημ: αοίδιμος: Αυτός που αξίζει να εξυμνείται από τους ποιητές).
• 4. Ρήγα Βελεστινλή: «Απαντα τα σωζόμενα» - Βουλή των Ελλήνων, Δεύτερος Τόμος, (σελ. 14).
• 5. Κ. Θ. Δημαράς: «Νεοελληνικός Διαφωτισμός», εκδ. «Ερμής».
• 6. Ρήγα Βελεστινλή: «Απαντα τα σωζόμενα» - Βουλή των Ελλήνων, Δεύτερος Τόμος, (σελ. 17).
• 7. Ρήγα Βελεστινλή: «Απαντα τα σωζόμενα» - Βουλή των Ελλήνων, Δεύτερος Τόμος (σελ. 200).
• 8. Ρήγα Βελεστινλή: «Απαντα τα σωζόμενα» - Βουλή των Ελλήνων, Δεύτερος Τόμος (σελ. 210).
• 9. Ο στοχασμός του Ρήγα βασιζόταν στην κυρίαρχη, τότε (αλλά και αργότερα από τους αστούς ιδεολόγους), μηχανιστική αντίληψη της Φυσικής, τους νόμους της οποίας ο Διαφωτισμός «πρόβαλλε» και στην κοινωνία. Οι διαφωτιστές, παρουσίαζαν, δηλαδή, την κοινωνία περίπου σαν μια «μηχανή», η οποία μπορεί να «λειτουργεί καλύτερα» μέσω της «ορθολογικοποίησής» της και τα εργαλεία γι' αυτήν πρόσφερε πρωτίστως η Φυσική.
• Οι διαφωτιστές που εκπροσωπούσαν στο ιδεολογικό επίπεδο την ανερχόμενη αστική τάξη, εννοούσαν ως «λογική» τα συμφέροντα της αστικής τάξης τα οποία παρουσίαζαν ως συμφέροντα «όλης» της κοινωνίας. Οι νόμοι της φύσης, όμως, δεν ταυτίζονται με τους νόμους εξέλιξης της κοινωνίας, γιατί στην κοινωνία και στην ταξική πάλη δρουν συνειδητά άνθρωποι, ενώ, επιπλέον, πολύ γρήγορα στους πρώτους κιόλας μήνες της Γαλλικής Επανάστασης και στις άλλες αστικές επαναστάσεις, όταν η αστική τάξη κατέκτησε την εξουσία αποδείχθηκε ότι η κοινωνία με τις ασυμφιλίωτες ταξικές αντιθέσεις της δεν είναι μια μηχανή που αρκεί να λειτουργεί «λογικά», για να πετύχει μια δήθεν «αρμονία». Οταν οι αστοί μιλούν για «αρμονική λειτουργία» της κοινωνίας, εννοούν πάντα την υποταγή της εργατικής τάξης και τη συμπόρευσή της με τα συμφέροντα και τις επιδιώξεις της αστικής τάξης. Βλ. και Walter Markov - Albert Soboul: «1789 - Η μεγάλη Επανάσταση των Γάλλων», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή».
               Του Γιώργου ΜΗΛΙΩΝΗ
               Μέλους του Τμήματος Πολιτισμού της ΚΕ του ΚΚΕ

Κυκλοφορούν τα “Θέματα Παιδείας” με αφιέρωμα στον μαρξιστή παιδαγωγό Μιχάλη Παπαμαύρο

Με καθυστέρηση _βλ διάλυση ΕΛΤΑ πήραμε το αγαπημένο μας περιοδικό, που κυκλοφορεί από τον Απρίλη με πλούσια ύλη. Πρόκειται για ειδικό τεύχος, στις σελίδες του οποίου μπορείτε να διαβάσετε _εκτός από το πλούσιο αφιέρωμα στον Παιδαγωγό Μιχάλη Παπαμαύρο

                          Επίκαιρα άρθρα:

• "Πολλαπλό βιβλίο" και "Εθνικό απολυτήριο"
• Η πολιτική απαξίωσης του εκπαιδευτικού
• Ο μόνος ασφαλής δρόμος είναι ο αγώνας
• Ειδικό θέμα: 50 χρόνια από τη δίωξη του Γιάννη Βαγενά
          Μελέτες – Έρευνες – Προβληματισμοί
  ▪ Για το ιδεολόγημα του «ιουδαιομπολσεβικισμού»
  ▪ Από την Πολιτική Οικονομία στα «Οικονομικά»
  ▪ Ξενόγλωσσα προπτυχιακά:
    βασικό εργαλείο για τον επιχειρηματικό μετασχηματισμό των ΑΕΙ
  ▪ Για τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής – Υπερκινητικότητας
              Παιδαγωγικό Λεξικό: Η προσοχή
  Βιβλιοκρισία – Βιβλιοπαρουσίαση – Παιδικό Βιβλίο
  Πραχτικές προτάσεις για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας
  Με την πένα της Μέλπως Αξιώτη
  Αναζητήστε τα Θέματα Παιδείας _Στα βιβλιοπωλεία "Σύγχρονη Εποχή"
  & στους ανταποκριτές του περιοδικού σε όλη την Ελλάδα
  Επικοινωνία: Tηλ.210-8213430 mail@thematapaideias.org

 

“Κύριε συνάδελφε” το 1ο από 20 “γράμματα” του μεγάλου μαρξιστή παιδαγωγού __1929

Η μόρφωση δεν είναι ζήτημα γνώσης, είναι ζήτημα ζωής.
ΤΡΙΜΗΝΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑΣ
Χρόνος 26ος, Αριθμός Τεύχους 101 -104 (Άνοιξη 2025-Χειμώνας 2025-26
Θέματα Παιδείας, Τροίας 36, Ι.Κ, 112 51 Αθήνα
Τιμή τεύχους: 5€ | Ετήσια συνδρομή (4 τεύχη): 18€ | Δίχρονη συνδρομή (8 τεύχη): 35€
Συνδρομή Εξωτερικού: 35€ | Νομικά Πρόσωπα: 35€
Οι καταθέσεις ηλεκτρονικά στο λογαριασμό της ΕΤΕ: GR8401101900000019079299194 _Δικαιούχοι: Ιωαννίδης Κυριάκος- Νικολαΐδου Μαργαρίτα
Η ύλη έκλεισε στις 25 Μάρτη 2026
Στο εξώφυλλο: Προσωπογραφία του Μιχάλη Παπαμαύρου από το Χάρη Σακελλαρίου (Αρχείο του Θανάση Ν. Καραγιάννη)
                                              ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
__Της σύνταξης
Ζούμε στιγμές μεγάλου “Ρatriot”, Οι “ελληνικοί Ρatriot” τα κατάφεραν, Κατέρριψαν δύο ιρανικούς πυραύλους που κατευθύνονταν προς τα σύνορα της χώρας… της Σαουδικής Αραβίας. Κατά τα άλλα ο ρόλος της εκεί συστοιχίας (από το 2021) είναι “αμυντικός”(!). Με Έλληνες στρατιώτες σταλμένους, με τη σύμφωνη γνώμη των αστικών κομμάτων (το 2024 η αποστολή εγκρίθηκε στη Βουλή με ψήφους της ΝΔ, του ΠΑΣΟΚ και του ΣΥΡΙΖΑ), που τώρα τάχα διαμαρτύρονται. Δεν φτάναν οι φρεγάτες στην Ερυθρά θάλασσα, στείλαμε και στην Κύπρο, για να προστατέψουμε τις …βρετανικές βάσεις. Για να μη μιλήσουμε για τη Σούδα και τις άλλες βάσεις στη χώρα μας, όπου βρίσκουν “γη και ύδωρ”, για να τραμπουκίζουν οι μισθοφόροι Αμερικανοί σαν «ο πιο ισχυρός στρατός στον κόσμο» (κατά Τραμπ πάντα). Ποιος ακόμα αμφιβάλλει ότι η Ελλάδα συμμετέχει στον πόλεμο; Μη λέμε όμως κι από πάνω ότι “αμυνόμαστε”, μη αναγνωρίζοντας το δικαίωμα της άμυνας στους λαούς που χτυπιούνται από τις ξένες βάσεις της περιοχής μας! Θα πείτε: εδώ επικαλείται “το δικαίωμα της αυτοάμυνας” το κράτος του Ισραήλ, που πρώτο πάντα ξεκινούσε τους πολέμους ενάντια στους γείτονές του. Αλλά οι κυβερνήσεις μας, ορκισμένες σύμμαχοι των ΗΠΑ και όψιμες σύμμαχοι ακόμα και του σιωνισμού, ποια Ελλάδα υπερασπίζονται; «Πίσω από τα κανόνια κρύβονται οι έμποροι»: εφοπλιστές, μονοπωλιακοί όμιλοι που κάνουν μπίζνες με την ενέργεια κ.ά.. Οι Ρatriot_ επιχειρήσεις οικονομικού χαρακτήρα είχαν συμφωνηθεί, πριν από τις στρατιωτικές, και τις πληρώνουμε ήδη ακριβά οι φτωχοί αύριο ίσως ακόμη και με αίμα.

Η ανθρώπινη ζωή για τους καπιταλιστές δεν λογαριάζεται πάνω από τα κέρδη τους- το ξέρουμε από το έγκλημα των Τεμπών, αλλά κι από τα καθημερινά εργατικά ατυχήματα, όπως το πρόσφατο, σοκαριστικό, στη βιομηχανία “Βιολάντα”. Αυτό γίνεται ακόμα πιο φανερό σε περίοδο ιμπεριαλιστικού πολέμου, όταν, για παράδειγμα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ παρασημοφορεί τις χήρες των πρώτων Αμερικανών νεκρών, αφού μιλήσει πρώτα για τις …κουρτίνες στην αίθουσα χορού του “Λευκού Οίκου”. Χορεύουν οι λύκοι πολεμικούς χορούς και σ’ αυτές τις λυκοσυμμαχίες συμμετέχει κι η χώρα μας με τα όλα της, ακόμα και με την εκπαίδευση. Τα περί “αυτονομίας” και “αυτοδιοίκησης” δίνουν και παίρνουν όταν πρόκειται για την εμπλοκή επιχειρηματιών στα εκπαιδευτικά πράγματα’ όταν όμως ο κανονισμός του ΕΜΠ, απαγορεύει τη χρηματοδότηση έρευνας από στρατιωτικούς οργανισμούς όπως το ΝΑΤΟ, τότε παρεμβαίνει ως “από μηχανής θεός” το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους, για να βγάλει τον κανονισμό “παράνομο”, μέχρι και “αντισυνταγματικό”! Επικαλείται το άρθρο 28, που λέει ότι οι διεθνείς συμβάσεις της χώρας υπερισχύουν των άλλων νόμων, τις συμβάσεις ένταξης στο ΝΑΤΟ και τον αντιδραστικό νόμο-πλαίσιο των ΑΕΙ, που παρουσιάζει την ακαδημαϊκή ελευθερία σαν ατομικό δικαίωμα του πανεπιστημιακού το να κάνει έρευνα για πολεμικούς σκοπούς!

Στην ίδρυση ιδιωτικών ΑΕΙ δεν το θυμήθηκαν βέβαια το Σύνταγμα. Η “ελευθερία” να σφάζονται οι λαοί πιο αποτελεσματικά δεν είναι, από την άλλη, ούτε ακαδημαϊκό ζήτημα ούτε ατομική υπόθεση. Κι έχουν ευθύνη εδώ και το Υπουργείο Παιδείας και οι πρυτανικές αρχές που θέλουν την επιστήμη δεμένη στο πολεμικό άρμα και να σέρνεται, γενικότερα, πίσω από τα συμφέροντα των λίγων που εξουσιάζουν τον τόπο μας. Κάποιες πρυτανείες μάλιστα έχουν πάρει ζεστά τον “επιχειρηματικό” ρόλο τους, ανοίγοντας στα ΑΕΙ μαγαζιά που ξεπουλάνε την επιστήμη κανονικά και με το νόμο (ξενόγλωσσα προπτυχιακά με δίδακτρα, όπως και τα μεταπτυχιακά), έτσι που οι πανεπιστημιακοί σε λίγο δεν θα έχουν χρόνο ν’ ασχοληθούν με τους κανονικούς φοιτητές τους ούτε για τα στοιχειώδη. Γι’ αυτό κι ο πρύτανης του ΑΠΘ έστειλε τελευταία οδηγίες στο ΔΕΠ να εξετάζουν τους φοιτητές με τάμπλετ (δηλ. ερωτήσεις “πολλαπλής επιλογής” και “σύντομης απάντησης”)! Κατά τα άλλα η κουβέντα γίνεται μόνο για νέους φραγμούς στην πρόσβαση για τα παιδιά των εργαζόμενων (βλ. “Εθνικό Απολυτήριο”). Για όποιον έχει χρήμα κανένα πρόβλημα: με τουλάχιστον 20 χιλιάδες € το χρόνο εγγράφεται χωρίς εξετάσεις και στην Ιατρική Αθήνας ακόμα (στο παράρτημα που άνοιξε το ΕΚΠΑ στην Κύπρο). Και μετά έλεγαν ότι τα ιδιωτικά ΑΕΙ θα εμπόδιζαν τους φοιτητές να σπουδάζουν στο εξωτερικό…

Ο Παιδαγωγός Μιχάλης Παπαμαύρος (1891-1963)_παραθέτουμε απόσπασμα (την εισαγωγή από 175 σελίδες) Θέματα Παιδείας 101-104 | σελ 78

Τα Θέματα Παιδείας αφιερώνουμε αυτό το τεύχος στο Μιχάλη Παπαμαύρο, φωτεινό αστέρι στο στερέωμα των Ελλήνων εκπαιδευτικών που όρθωσαν το πνευματικό τους ανάστημα «όχι μόνο με το λόγο αλλά και με τη ζέουσα πράξη», όπως είχε τονίσει ο Γιάννης Ιμβριώτης στον αποχαιρετισμό του. Το γεγονός ότι, αν και ήταν ένας από τους πιο μορφωμένους παιδαγωγούς του καιρού του, απολύθηκε από τη δημόσια εκπαίδευση, όταν εκείνος ήθελε και μπορούσε να της προσφέρει τα μέγιστα, είναι αποκαλυπτικό για τον χαρακτήρα του εκπαιδευτικού μας συστήματος.
Δεν γνωρίζουμε τι οδήγησε αρχικά τον αριστούχο μαθητή από ένα χωριό της Χίου, με υποτροφία που του επέτρεπε να σπουδάσει στο εξωτερικό όποια επιστήμη ήθελε, να επιλέξει την Παιδαγωγική. Ήταν άραγε η αγάπη του για τον «κάτω λαό» που τον έσπρωξε να αφιερώσει όλη του τη ζωή στη διάπλασή του; Η πίστη του στη δύναμη της μόρφωσης υπήρξε βέβαια μεγάλη και ακόμα μεγαλύτερη η αφοσίωσή του στους φτωχούς ανθρώπους, απ’ όπου προερχόταν, καταγωγή που ποτέ δεν ξέχασε και ποτέ δεν πρόδωσε. Κι ίσως γι΄ αυτό, διανοούμενος πια με υψηλού επιπέδου-σπουδές και δοκιμασμένος παιδαγωγός, προτίμησε να γυρίσει στην πατρίδα μας, για να εφαρμόσει τα τελευταία επιτεύγματα της παιδαγωγικής επιστήμης (Σχολείο εργασίας, Σχολική Κοινότητα, Ενιαία Συγκεντρωτική Διδασκαλία κ.ά.), με το όραμα ενός νέου σχολείου, που θ’ ανταποκρινόταν στις κοινωνικές ανάγκες της εποχής μιλώντας στη γλώσσα και στην ψυχή του λαού μας.

Έτσι εντάχθηκε στο κίνημα των δημοτικιστών, πιστεύοντας στην αρχή, όπως οι περισσότεροι, ότι η αλλαγή θα ΄ρχόταν από πάνω, από την κυβέρνηση των .Φιλελευθέρων, με την οποία συντασσόταν τότε και η ηγεσία του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Ομολογημένα αυτό είχε στο μυαλό του, όταν αναλάμβανε υποδιευθυντής στο Μαράσλειο Διδασκαλείο, με διευθυντή τον Αλέξανδρο Δελμούζο, και δίδασκε στην Παιδαγωγική Ακαδημία, που διεύθυνε ο Δημήτρης Γληνός. Και το πίστευε ακόμα, μετά την απόλυσή του από το Μαράσλειο Διδασκαλείο, κατά τη δικτατορία του Πάγκαλου. Γι’ αυτό και ακολούθησε την ομάδα Δελμούζου κατά τη διάσπαση του Εκπαιδευτικού Ομίλου, το 1927, κι όχι γιατί έβλεπε το έργο του παιδαγωγού περιορισμένο στο σχολείο και διαχωρισμένο από την πολιτική. Στην αλληλογραφία του με το Δελμούζο, που δημοσιεύουμε σχολιασμένη στο αφιέρωμά μας, εκφράζει την άποψη ότι η αλλαγή στην εκπαίδευση απαιτεί κεντρικό σχεδίασμά και πολιτική δραστηριοποίηση, και σ’ αυτό συμφωνεί με το Γληνό, που εκείνο το διάστημα οδηγείται με σταθερά βήματα προς τον κομμουνισμό. Ο Παπαμαύρος ωστόσο πίστευε ακόμα ότι οι αλλαγές στην εκπαίδευση θα συνεχίσουν από κει που σταμάτησαν, εάν τα ηνία της εξουσίας κρατήσει ξανά το κόμμα των Φιλελευθέρων. Όταν όμως επανέρχεται στην κυβέρνηση ο Ε. Βενιζέλος, προτεραιότητα δεν έχει τη μόρφωση του λαού αλλά τη χαλιναγώγησή του γι΄αυτό θεσμοθετεί το “ιδιώνυμο” και ξεκινά απροκάλυπτο διωγμό των κομμουνιστών από τη δημόσια εκπαίδευση. Ο Παπαμαύρος κρατείται μακριά από το κέντρο των αποφάσεων, καθώς διορίζεται Διευθυντής στο Διδασκαλείο Λαμίας. Κι εκεί ακόμη εφαρμόζει πρωτοποριακές μεθόδους, όπως το θέατρο και τις πολυήμερες εκπαιδευτικές εκδρομές. Οι προοδευτικές του παιδαγωγικές θέσεις, η ουσιαστική δημοκρατικότητά του, η γνήσια λαϊκότητά του θα κερδίσουν τους σπουδαστές του, αλλά δεν θα γίνουν ανεκτές από το σύστημα που καραδοκεί και έτσι θ’ απολυθεί οριστικά από την εκπαίδευση, το 1933, από την κυβέρνηση Τσαλδάρη.

Σε όλη την υπόλοιπη ζωή του θα επιχειρούν να τον περιορίσουν και να τον φιμώσουν, εξοντώνοντάς τον οικονομικά, αλλά εκείνος δεν θα σταματήσει το πνευματικό του έργο. Τα άρθρα του στο έντυπο όργανο της ΔΟΕ, θα εκδοθούν σε βιβλίο με τον τίτλο Διδακτικές αρχές του Σχολείου Εργασίας – Είκοσι γράμματα στον Έλληνα Δάσκαλο, που θα εμπνεύσουν χιλιάδες νέους εκπαιδευτικούς στα χρόνια που ακολουθούν: μεταξική δικτατορία, κατοχή κ.τλ.. Ο παιδαγωγός απευθύνεται άμεσα στο αναγνωστικό κοινό με την ειλικρίνεια του επιστήμονα και σταδιακά απομακρύνεται από τις αστικές αντιλήψεις, προσεγγίζει τις ιδέες της σοσιαλιστικής Παιδαγωγικής. Έτσι στην επανέκδοση του ίδιου βιβλίου, το 1952, – Εικοσιτέσσερα γράμματα στον Έλληνα δάσκαλο- θα συμπληρώσει νέα κεφάλαια _στο ιδιαίτερο κεφάλαιο για τις διάφορες εφαρμογές του Σχολείου εργασίας αναφέρεται στην ξεχωριστή ιδιομορφία του σχολείου της Σοβιετικής Ένωσης: ένα σχολείο που εξισώνει τη διανοητική με τη χειροτεχνική εργασία και είναι ίδιο για όλα τα παιδιά, χωρίς καμιά διάκριση, ενωμένο με τη ζωή της σοσιαλιστικής κοινωνίας και παραγωγής, όπου ο μαθητής παίρνει μέρος στην κοινωνικά ωφέλιμη εργασία και η διδασκαλία συνδέεται με την πείρα της αληθινής πραχτικής ζωής, ώστε να κάνει τον μαθητή ικανό να παίξει ενεργητικό και προωθητικό ρόλο στην κοινωνία. Στο τελευταίο του και πιο ολοκληρωμένο βιβλίο αργότερα θα πει για τις Διδακτικές αρχές του Σχολείου Εργασίας που είχε εισηγηθεί στο παρελθόν: «Ύστερα από πολλή σκέψη, βρίσκω πως οι αρχές αυτές ταιριάζουν πολύ και αποκλειστικά για τη σοσιαλιστική διδασκαλία». (Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής, 1961, σελ, 225-226).

Έχει μεσολαβήσει βέβαια το μεγάλο μάθημα ζωής, η συμμετοχή στην ΕΑΜική Αντίσταση, Ο Μιχάλης Παπαμαύρος κλήθηκε στα βουνά τα απελευθερωμένα από τον ΕΛΑΣ να πράξει αυτό για τον οποίο όλη του τη ζωή ετοιμαζόταν: να μορφώσει τους δασκάλους της Λαϊκής Παιδείας, «Ξεχείλισε εκεί η αγάπη του για τη νεολαία και πλημμύρισε στην ψυχή των μαθητών μας την πίστη στο ανυψωτικό και αναγεννητικό έργο του δασκάλου», θα σχολιάσει αργότερος στον επικήδειο για τον «σεμνό αγωνιστή, εμπνευσμένο δάσκαλο κι αλησμόνητο φίλο» ο συνδιευθυντής στο Παιδαγωγικό Φροντιστήριο του Καρπενησιού, Κώστας Σωτηρίου, Στην ομιλία των εγκαινίων, ο Μιχάλης Παπαμαύρος είναι πλέον ξεκάθαρος για το ρόλο του αστικού σχολείου, που «έδινε στο λαό τόσα ψίχουλα μόρφωσης όσα που να μην καταλαβαίνει την εκμετάλλευση που του γίνεται, όσα που να τον εκμεταλλεύεται ακόμα καλλίτερα». (Φωνή του Ρήγα Φεραίου, οργάνου του Συμβουλίου Περιοχής ΕΠΟΝ Στερεάς Ελλάδας, φύλλο 8, 24 Ιούλη 1944), Την Παιδαγωγική επιστήμη άλλωστε ο Παπαμαύρος τη βλέπει ως γενίκευση της παιδαγωγικής πείρας, Και ο ίδιος μέσα από την πείρα του συνειδητοποίησε γιατί η άρχουσα τάξη δεν θέλει τον εργαζόμενο λαό μορφωμένο: «αν η άρχουσα τάξη δώσει στους εργάτες τη μόρφωση που δικαιούνται, ανάλογα με την πρόοδο των επιστημών και της Τεχνικής, τότε η εργατική τάξη θα αποβεί ακόμα πιο επικίνδυνος εχθρός της καπιταλιστικής κοινωνίας, Εξαιτίας αυτού του φόβου για το ανέβασμα του προλεταριάτου, η αστική Κοινωνία διδάσκει πως η προσωπικότητα π.χ. σαν σκοπός της αγωγής, πρέπει να προσαρμόζεται στις σημερινές συνθήκες της ζωής της κοινωνίας.» (Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής). Δηλαδή διαπλάθει μαζικά ανάπηρες προσωπικότητες με σκόρπιες γνώσεις κι αποσπασματικές δεξιότητες, για να μείνουν πειθήνιοι και επιδέξιοι υπηρέτες της.

Ο Παπαμαύρος δηλώνει κατηγορηματικά ότι η αγωγή είναι υπόθεση κοινωνική, άρα ψεύδονται όσοι μιλάνε για ατομική αγωγή, που καταλήγει πάντα στην παθητική αναπαραγωγή του- κοινωνικού-συστήματος και όπως αυτό είναι ταξικό, ταξικά διαχωρισμένη είναι και η παρεχόμενη Εκπαίδευση και λειτουργεί επιλεχτικά. 0 ίδιος είναι υπέρμαχος της ενιαίας παιδείας για όλο το λαό. Δεν συντάχθηκε με κείνους τους θεωρητικούς, που η αστική τάξη τους ονομάζει “σοφούς” και τους καλεί να στηρίξουν με βερμπαλισμούς, με ψέματα και μεγαλοστομίες, τα συμφέροντά της. «Οι θεωρητικοί αυτοί, μπορούν να ονομαστούν πολυμαθείς, όχι όμως και μορφωμένοι. Μορφωμένος είναι ο άνθρωπος εκείνος, που μπορεί να μεταφέρει και να εφαρμόσει τις θεωρητικές του γνώσεις στην πράξη». Στο σημείο αυτό υπογραμμίζουμε ακόμα την επιλογή του να/γράφει κατανοητά, στην καθάρια ζωντανή γλώσσα του λαού μας, εξηγώντας και τις πιο δυσνόητες θεωρίες, σε αντίθεση με τους αστούς παιδαγωγούς που συσκοτίζουν ακόμη και τα απλούστερα θέματα. Άλλωστε αυτήν την εκλαϊκευτική ικανότητα, γνώρισμα κάθε αληθινού Δασκάλου, θαύμαζε και ο ίδιος στο Γληνό.

Να τονίσουμε ακόμη πως, αληθινά μορφωμένος ο ίδιος, ως επιστήμονας θεωρεί ανώτατο κριτήριο την πράξη. Πιστεύει πως «η θεωρία χωρίς την πράξη είναι κούφια, και η πράξη χωρίς τη θεωρία είναι τυφλή». Αυτό τον φέρνει πάλι στη σοσιαλιστική Παιδαγωγική που συνενώνει τη θεωρία με την πράξη, το σχολείο με τη ζωή. Κι ο ίδιος όμως σαν παιδαγωγός και σαν χαρακτήρας έτσι διαμορφώθηκε, μέσα από τη δραστηριότητά του, κι εκτιμήθηκε απ’ όλους για τη συνέπειά του. Να πώς μετέδιδε από το Βουκουρέστι η ραδιοφωνική εκπομπή Φωνή της Αλήθειας, το 1963, την είδηση του θανάτου του: «ένας έξοχος πνευματικός άνθρωπος και διαπρεπής παιδαγωγός, ο αγωνιστής της Εθνικής μας Αντίστασης Μιχάλης Παπαμαύρος […] στενός συνεργάτης του Δημήτρη Γληνού στον αγώνα γιά την ανανέωση και την αναγέννηση της Παιδείας μας, για την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας και τη μόρφωση του λαού, δεν δίδαξε μόνο γενιές ολόκληρες δασκάλων στα σχολεία. Στάθηκε και ο ίδιος με τη ζωή και τη δράση του, το έξοχο παράδειγμά του, δάσκαλος της αρετής. […] Κι όταν στα σκληρά χρόνια της χιτλεροφασιστικής κατοχής όλες οι αξίες μπήκανε στην πύρινη δοκιμασία, ο Παπαμαύρος στάθηκε με συνέπεια στο αγωνιστικό του πόστο, στο πλευρό του λαού. Για τη δράση του φυλακίστηκε για 5, 5 χρόνια στα κάτεργα της Γιούρας, της Αίγινας, του Χατζηκώστα και του Αβέρωφ, απ’ όπου αποφυλακίστηκε το 1952. Λίγα χρόνια αργότερα, το κράτος της μισαλλοδοξίας και του σκοταδισμού τον κράτησε ακόμα μερικούς μήνες υπόδικο οτις φυλακές Αγρίνιου, για το βιβλίο του “Νέα Παιδαγωγική”. Με τη συμπαράσταση του πνευματικού κόσμου της χώρας μας και του ελληνικού λαού, ο Παπαμαύρος τελικά αθωώθηκε στο Εφετείο της Πάτρας. Η υγεία του όμως κλονίστηκε ανεπανόρθωτα και οδηγήθηκε στον τάφο. Η μνήμη του άξιου πνευματικού ανθρώπου, του φωτεινού παιδαγωγού και του πατριώτη αγωνιστή της Αντίστασης Μιχάλη Παπαμαύρου θα μείνει πάντα ζωντανή στην ψυχή του λαού, που του στάθηκε πιστός και άξιος δάσκαλος.»

Στο αφιέρωμά μας στεκόμαστε αναλυτικά στους διωγμούς του Μ. Παπαμαύρου σε κάθε περίοδο, για να φωτίσουμε την επιστημονική του ακεραιότητα και την παλληκαρίσια στάση ζωής του, αλλά και για έναν ακόμη λόγο. Να δείξουμε πως η συμβίωσή του για καιρό με τους κομμουνιστές πολιτικούς κρατούμενους στις φυλακές επέδρασε βαθιά στη συνείδηση του παιδαγωγού. Η ιδεολογική του ωρίμανση συντέλεσε στην ολοκλήρωση της επιστημονικής του αντίληψης, όπως αποτυπώνεται στα έργα που κυκλοφορεί στη συνέχεια. Γι’ αυτό μετά την αποφυλάκισή του κυνηγιέται ακόμη περισσότερο· έφτασαν ν’ απαγορεύσουν, μέχρι και να κατασχέσουν τα βιβλία του, η σκέψη του όμως έμεινε ζωντανή και ακατάβλητη. Με την “απολογία” του στη δίκη για το τελευταίο του έργο, ώριμο καρπό της όλης επιστημονικής του εργασίας και αληθινό παιδαγωγικό εγχειρίδιο -το Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής-, απαντά ντόμπρα στην κατηγορία ότι επιδιώκει να ανατρέψει το σύστημα: «Είμαι ευθύς επιστήμονας, αυτό είναι όλο. Αλλιώς θα ήμουν νερόβραστος». Ο Μιχάλης Παπαμαύρος υπήρξε συνεπής Παιδαγωγός, στην πράξη όπως και στη θεωρία. Ας δούμε επιγραμματικά ορισμένες ιδέες του.

Σκοπό του νέου σχολείου ο Παπαμαύρος θέτει την ολόπλευρη μόρφωση της προσωπικότητας. Έργο της αγωγής είναι να ασκεί όσο μπορεί περισσότερο κάθε σωματική και ψυχική λειτουργία. Για να ξυπνήσουμε το πνεύμα του παιδιού, πρέπει να ασκήσουμε επίμονα τις αισθήσεις του (σώμα γερό-αισθήσεις γερές). Πρέπει να γεννηθεί στο μαθητή μια ανάγκη σωματική ή πνευματική και να τον τοποθετήσουμε σε κατάλληλες συνθήκες που θα προκαλέσουν τη δράση του για να την ικανοποιήσει. Παράλληλα τονίζει ότι, για να διαμορφώσουμε αρμονικά τον ψυχικό βίο του ανθρώπου, πρέπει να καταλάβουμε ότι οι γνώσεις, τα συναισθήματα και η βούληση στη δραστηριότητά μας δεν υπάρχουν χωριστά, γι’ αυτό δεν μπορεί να ξεχωρίζονται το ένα από το άλλο. Η γνήσια, δημιουργική νοητική εργασία αρχίζει τότε μόνο όταν συγκινηθούμε. Η βούληση από την άλλη είναι η μετάβαση από τη σκέψη και το συναίσθημα στην ενέργεια. Νόηση, συναίσθημα και βούληση υπάρχουν αξεδιάλυτα τη στιγμή που δρα ο άνθρωπος. Καμιά από τις ψυχικές λειτουργίες δεν μπορεί να νοηθεί έξω από τη δραστηριότητα του ανθρώπου, που αναπτύσσει σαν μέλος της ανθρώπινης κοινωνίας.

Ο πυρήνας της δραστηριότητας είναι ακριβώς η εργασία. Η εργασία είναι ο βασικός όρος της ανθρώπινης ύπαρξης και το θεμέλιο της ανθρώπινης κοινωνίας. Εδώ έρχεται ο διαχωρισμός της εργασίας στο αστικό σχολείο από το νέο σχολείο της σοσιαλιστικής αγωγής. Ο Παπαμαύρος επιχείρησε, έναν αιώνα πριν, να εφαρμόσει μεθόδους εργασίας μέσα στο σχολείο. Όπως ο ίδιος μας εξηγεί, ο όρος “Σχολείο εργασίας” βγήκε από τον Κερσενστάινερ στα 1912 όταν έγραψε το πρώτο βιβλίο με αυτό τον τίτλο, ενώ άλλοι το είπαν “Σχολείο αυτενέργειας”, άλλοι “Σχολείο της δράσης” ή “Σχολείο της ζωής”. Το βέβαιο είναι ότι δεν εννοούν όλοι το ίδιο χρησιμοποιώντας αυτούς τους όρους, κι αυτές τις παρεξηγήσεις ήθελε να ξεκαθαρίσει ο Μ. Παπαμαύρος με τα βιβλία του Διδακτικές αρχές του Σχολείου Εργασίας και την Ειδική Διδακτική του, λέγοντας πως μιλάμε για σχολείο των έργων, με την έννοια ότι ο μαθητής δεν αποχτά παθητικά τις γνώσεις, αλλά τις μαθαίνει εργαζόμενος (σσ. ο Georg Kerschensteiner, 1854 – 1932 ήταν Γερμανός παιδαγωγός. Στην αρχή ως δάσκαλος επιδόθηκε σε παιδαγωγικές μελέτες και δημιούργησε πρώτος το λεγόμενο “σχολείο εργασίας” ή χειροτεχνικό σχολείο),
Το βασικό λοιπόν στοιχείο είναι η μαθητική εργασία, όχι όμως μόνο η χειρωνακτική ούτε με την προσθήκη κάποιου μαθήματος Χειροτεχνίας, αλλά σαν αρχή για κάθε μάθημα. Οι αστοί παιδαγωγοί ωστόσο βλέπουν την εργασία ατομικά διαφοροποιημένη, υποστηρίζοντας πως στο σχολείο ξεκινάμε από το παιδί, τις κλίσεις, τα γούστα και τα ενδιαφέροντά του. Αυτό όμως οδηγεί σε αναρχία, καθώς διαφοροποιεί την εκπαίδευση αυθόρμητα, με βάση τους υπάρχοντες κοινωνικούς διαχωρισμούς. «Η σοσιαλιστική Παιδαγωγική, απέναντι στην αρχή αυτή, αντιπαραβάλλει την αρχή πως όχι από το παιδί, μα απ’ το υλικό της διδασκαλίας πρέπει να ξεκινούμε. Το κάθε υλικό, ανάλογα με το είδος του, απαιτεί ιδιαίτερο τρόπο χειρισμού, ιδιαίτερη Τεχνική. Προς την Τεχνική αυτή πρέπει να προσαρμοστεί ο τρόπος χειρισμού του υλικού. Όχι προς τα ενδιαφέροντα του παιδιού. Το υλικό δε μπορεί να διαλεχτεί ανάλογα με τις προτιμήσεις του παιδιού, αλλά ανάλογα με τις απαιτήσεις και τις ανάγκες της Κοινωνίας. Ότι το υλικό αυτό δεν πρέπει να είναι ανώτερο από την αντιληπτική δύναμη του παιδιού, είναι κάτι το αυτονόητο και δε μπορεί να είναι αυτό το νόημα της αρχής αυτής.» Αυτά σημειώνει ο Παπαμαύρος στο Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής του, όταν η σκέψη του γύρω από το ζήτημα έχει κατασταλάξει. Θυμίζουμε πως ο ίδιος έβλεπε πάντα επιστημονικά οργανωμένη τη διδασκαλία (μάλιστα σαν πρώτη διδακτική αρχή του Σχολείου εργασίας έθετε κάθε μάθημα να έχει τη δική του διδακτική μέθοδο, ίδια με τη μέθοδο της εργασίας που εφαρμόζεται στην έρευνα της σχετικής επιστήμης). Γι’ αυτό και την Ενιαία Συγκεντρωτική Διδασκαλία, τη σφαιρική εξέταση δηλαδή κάποιων θεμάτων, π.χ. του νερού, από διάφορες οπτικές στη διάρκεια κάποιων ημερών ή και βδομάδων, την εφάρμοσε πειραματικά στις τρεις πρώτες τάξεις μόνο του Μαρασλείου και δεν οδηγούσε στο πελάγωμα και στην ισοπέδωση των ειδικοτήτων των εκπαιδευτικών, όπως γίνεται σήμερα με τη “διαθεματικότητα”. Οι διδακτικές αρχές που έθετε ο Παπαμαύρος για την εργασία των μαθητών στο σχολείο αποσκοπούσαν στην ενιαία επιστημονική θεώρηση του φυσικού και κοινωνικού κόσμου και στην ολόψυχη ενεργοποίηση του μαθητή στο σχολείο και την κοινωνία. Η προσέγγιση του διαλεκτικού υλισμού και της σοσιαλιστικής Διδακτικής θα ξεκαθαρίσουν τη σκέψη του στη συνέχεια και θα εμπλουτίσουν τον τρόπο διδασκαλίας με τη γενική μεθοδολογία της εργασίας, την αναλυτικοσυνθετική. Ο, δάσκαλος πρέπει να βοηθήσει τους μαθητές να μιμηθούν τον τρόπο που εργάζεται γενικά ο επιστήμονας. «Ξεκινά από το όλο και κατεβαίνει στα μέρη του, και αφού τα ερευνήσει, ανεβαίνει πάλι στο όλο. Τη μια φορά κάνει ανάλυση, την άλλη σύνθεσή.» (Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής, σελ.221). Η ουσία είναι η ανάλυση του υλικού της διδασκαλίας στα μέρη του, χωρίς όμως να χάνουμε ούτε στιγμή από τα μάτια μας το όλο αντικείμενο ή φαινόμενο.

Ο ίδιος έδινε βάρος, παρά τους κινδύνους που επεσήμαινε, στην προσωπική επίδραση του παιδαγωγού στο παιδί (κάτι ιδιαίτερα επίκαιρο στην εποχή μας, που η τυπολατρία κυριαρχεί στην εκπαίδευση, ενώ παράλληλα απολυτοποιείται η δύναμη της τεχνολογίας: «Η παιδαγωγική δύναμη πηγάζει μόνο από τη δροσερή πηγή της ανθρώπινης προσωπικότητας. Κανένα πρόγραμμα, κανένας κανονισμός και καμιά διοργάνωση, όσο ωραία και σκόπιμη και αν φαίνεται, δεν μπορεί να αντικαταστήσει την προσωπικότητα. Χωρίς την προσωπική επίδραση τον παιδαγωγού πάνω στον τρόφιμο είναι αδύνατη η αληθινή αγωγή, δηλαδή η αγωγή που μορφώνει χαρακτήρα. Μόνο η προσωπικότητα μπορεί να επηρεάσει την εξέλιξη και τη διάπλαση της προσωπικότητας.» Αυτά γράφει στο Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής. Είναι φανερό πως συνδέει τη διδασκαλία με τη διαπαιδαγώγηση, διαπαιδαγώγηση που δεν συντελείται μόνο στο σχολείο αλλά κι από τους άλλους φορείς της κοινωνίας.

Σαν γνήσιος εκφραστής της “συνεργατικότητας”, που πρώτος προσπάθησε να την εφαρμόσει στην Ελλάδα, στη Σχολική Κοινότητα του Μαρασλείου, ο Παπαμαύρος θα γοητευτεί ιδιαίτερα από το έργο του Σοβιετικού παιδαγωγό Α.Σ. Μακάρενκο, το βιβλίο του οποίου Ο δρόμος προς τη ζωή μεταφράζει και εκδίδει για πρώτη φορά στα ελληνικά το 1952. Αποδέχεται και συμπληρώνει τις ιδέες του για τον διαπαιδαγωγητικό ρόλο της κολλεκτίβας: «Η ομάδα είναι ο παιδαγωγός της προσωπικότητας. Η αστική τάξη δεν θέλει ούτε μπορεί. Μόνο στη σοσιαλιστική Παιδαγωγική εφαρμόζονται οι διδακτικές αρχές της εργασίας». Το συμπέρασμα του Μιχ. Παπαμαύρου από την ίδια του την πείρα είναι το παρακάτω: «Οι κοινοί λοιπόν σκοποί της κοινότητας και των μελών της, η αρμονική σχέση ανάμεσά τους και η συναίσθηση της ευθύνης των μελών της Κοινότητας είναι κείνα, που χαρακτηρίζουν τη σωστή Σχολική Κοινότητα. Μια τέτοια Σχολική Κοινότητα είναι αδύνατο να οργανωθεί μέσα στην αστική Κοινωνία. Η αστική Παιδαγωγική μορφώνει μόνο χωριστά άτομα και προσπαθεί να εμβάλλει στην ψυχή του κάθε ατόμου τις ιδιότητες εκείνες που χρειάζονται στον αγώνα για το δικό του το ατομικό συμφέρον, την πονηριά, τη διπλωματική ευστροφία και την ατομική αυτοτέλεια…. Στην αστική κοινωνία ο κάθε χωριστός άνθρωπος αποβλέπει στο πώς να συντρίψει και να εξοντώσει τον άλλον! Ο θάνατός σου η ζωή μου!» (ό.π. σελ.304) __Διαπιστώνει έτσι ότι μόνο η σοσιαλιστική Παιδαγωγική εξασφαλίζει τη διάπλαση ανθρώπινης προσωπικότητας σε ένα ανθρώπινο περιβάλλον. Ο έμπρακτος ανθρωπισμός είναι που τον συγκινεί ούτε ο απλός εγκυκλοπαιδισμός, που τείνει ν’ αντικατασταθεί από την αχανή πληροφόρηση, ούτε οι απλές χειροτεχνικές εργασίες (κεντήματα και λαχανόκηποι) ή διάφορες προκάτ “δράσεις” (σαν τα προγράμματα που προωθεί σήμερα το Υπουργείο Παιδείας στα σχολεία). Είναι αντίθετος προς την αστική Παιδαγωγική, γιατί είναι μονόπλευρη, αναπτύσσει δηλαδή κάθε φορά μια μόνο κλίση του ανθρώπου, γιατί τον θέλει άτομο παθητικό, ενώ η σοσιαλιστική Παιδαγωγική αποβλέπει στο να αναπτύξει σφαιρικά τον δημιουργικό  άνθρωπο και να τον υψώσει σε προσωπικότητα.

Ο Παπαμαύρος κατανοεί πώς ο πολυτεχνισμός της σοσιαλιστικού σχολείου ολοκληρώνει το διαπαιδαγωγητικό έργο μιας κοινωνίας που βασίζεται στην κοινωνική ιδιοχτησία των μέσων παραγωγής. Μιας κοινωνίας που έχει ανάγκη από ανθρώπους που θα γνωρίζουν όλο το σύστημα παραγωγής, δεν θα είναι ικανοί απλά να δουλεύουν αλλά να κυριαρχούν σ’ αυτό συλλογικά. Η παραγωγή της σοσιαλιστικής Κοινωνίας, που θα ενεργείται ομαδικά και από ολόκληρη την Κοινωνία, προϋποθέτει ολότελα τέτοιους ανθρώπους, που θα έχουν αναπτυχθεί απ’ όλες τις πλευρές και έτσι θα είναι σε θέση να καταλάβουν ολόκληρο το σύστημα της ομαδικής Παραγωγής. Η πολυτεχνική μόρφωση δεν είναι λοιπόν ειδική επαγγελματική μόρφωση, που πρέπει να αντιπαραβληθεί στη Γενική. Αντίθετα, η πολυτεχνική μόρφωση είναι αναπόσπαστο μέρος της Γενικής παιδείας. Το νόημά της είναι ότι η Γενική παιδεία, κοντά στις άλλες γνώσεις που δίνει στο μαθητή, πρέπει να του δίνει τέτοιες, που να τον ωφελούν στην πράξη και να του επιτρέπουν να γίνει συνειδητός και δημιουργικός εργάτης της νέας σοσιαλιστικής Παραγωγής. Ο παιδαγωγός μας, τέλος, δεν πιστεύει στην ηθικολογία, που κυριαρχεί στο σημερινό σχολείο. Θεωρεί ότι μεγάλη μορφωτική δύναμη ασκεί η δημιουργική εργασία και ότι το ομαδικό πνεύμα εξευγενίζει τον άνθρωπο υπερνικώντας εγωιστικές τάσεις, άρα παίζει ρόλο στην ηθική διάπλαση του νέου ανθρώπου. Ο ρόλος της εργασίας, όπως την αντιπροσωπεύει η εργατική τάξη όταν έρχεται στην εξουσία, είναι καθοριστικός για τη σοσιαλιστική αγωγή: «Ο άνθρωπος γίνεται άνθρωπος μέσα στην κοινωνία μόνο με την κοινωνικά ωφέλιμη εργασία του» (ό.π. σελ.279).

Πριν η μεγάλη καρδιά του Μιχάλη Παπαμαύρου σταματήσει να χτυπά, έζησε την επίσημη αναγνώριση του έργου του στη Σοβιετική Ένωση, όπου νοσηλεύτηκε για λίγο και τιμήθηκε όπως του άξιζε, σε ειδική δεξίωση της Ακαδημίας Παιδαγωγικών Επιστημών. Γύρισε όμως γρήγορα στην Ελλάδα- και παρ’ όλο που μπορούσε να μείνει στη φροντίδα της κόρης του στη Γερμανία, επέστρεψε εκεί που τον καλούσε το χρέος του Δασκάλου και Αγωνιστή. Μια ξαφνική βρογχοπνευμονία στον εξασθενημένο οργανισμό του ήταν αρκετή, για να κλείσει για πάντα τ’ αστραφτερά του μάτια, στις 26 Απρίλη 1963. Μας άφησε όμως παντοτινή κληρονομιά τη σκέψη του, που σκίζει τα σκοτάδια, όπως αποτυπώνεται ολοκληρωμένα στο Σύστημα Νέας Παιδαγωγικής – ό,τι καλύτερο έχει γεννήσει η μαρξιστική παιδαγωγική στον τόπο μας. Στοιχεία αυτής της σκέψης συμπεριλαμβάνονται στο αφιέρωμά μας, μαζί με μελέτες συνεργατών μας και τεκμήρια του βίου του. Ευχαριστούμε όλους όσοι εργάστηκαν για να ευοδωθεί η προσπάθεια- ιδιαίτερα τους Θανάση Καραγιάννη και Χρήστου Τούρτουρα, τους εκδοτικούς οίκους “Σύγχρονη Εποχή” και “Συμεών”, το Ιστορικό Αρχείο του ΚΚΕ και την Έλια Παπαμαύρου (υπογραφή Ρίτα Νικολαΐδου).

Δείτε (ενδεικτικά) και Ριζοσπάστης
Κυκλοφορεί το ειδικό τεύχος του περιοδικού «Θέματα Παιδείας» _Με πλούσια ύλη και αφιέρωμα στον Μιχάλη Παπαμαύρο _αφιέρωμα 4 Μάη 2016, Μνημείο για τον αγωνιστή παιδαγωγό Μιχάλη Παπαμαύρο, Διώξεις για το προοδευτικό έργο του, Η πρωτοπόρα σκέψη ανθίζει στον αγώνα για την κατάργηση της εκμετάλλευσης» _ Εκδήλωση στη Λαμία με επίκεντρο το έργο του Μ. Παπαμαύρου

 

Το σύστημα των σιδηροδρόμων μας εξολόθρευσε 3.720 ζωές σε συγκρούσεις αμαξοστοιχιών +27.260 πατώντας απρόσεχτους κι άχρηστους ανθρώπους στις διασταυρώσεις…

Δείτε και
Στη μάχη τα "Θέματα Παιδείας" Τ. 81-88
Παγκόσμια ημέρα δάσκαλου _εκπαιδευτικών
Οι άνθρωποι που έβλεπαν τρένα να περνούν…

Θέματα Παιδείας: 100 χρόνια από το θάνατο του Λένιν

“Θέματα Παιδείας” τ.93-96: 23 χρόνια στις επάλξεις _η μόρφωση δεν είναι ζήτημα γνώσης, είναι ζήτημα ζωής