Βάρκιζα, Άρης και λαθροχειρία

Σαν σήμερα 12-Φλεβάρη-1945, έπειτα από τις  33 μέρες ηρωικής πάλης του λαού της Αθήνας και του Πειραιά, το Δεκέμβρη του ’44, ενάντια στο βρετανικό ιμπεριαλισμό και την ελληνική αστική τάξη και υπό το βάρος της στρατιωτικής ήττας, υπογράφηκε η απαράδεκτη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Η συμφωνία της Βάρκιζας και τα φαντάσματα του παρελθόντος

 Στο ερώτημα αν μπορούσαν το ΕΑΜ — ΚΚΕ να καταλάβουν την εξουσία ήδη από τις μέρες της απελευθέρωσης της Αθήνας (12-Οκτ-1944) ώστε να μην έρθει ο «Δεκέμβρης», η απάντηση μπορεί να δοθεί και πάλι μόνο με ένα «αν», παρότι η Ιστορία δεν γράφεται με υποθετικά σχήματα:
 Η κατάκτηση της εργατικής εξουσίας προϋπέθετε διαχωρισμό των ΕΑΜικών δυνάμεων από τους πολιτικούς και στρατιωτικούς στόχους των «συμμάχων» και της κυβέρνησης Παπανδρέου, γεγονός που θα όξυνε πολύ περισσότερο την ταξική πάλη.
 Προϋπέθετε, ακόμα, αναδιάταξη των συμμαχιών μέσα στο ΕΑΜ — ΕΛΑΣ σε βάση επαναστατική και μετατροπή των φύτρων εξουσίας (Λαϊκός Στρατός, Λαϊκή Δικαιοσύνη) σε όργανα της επαναστατικής δράσης. Ακόμα: Έπρεπε να προετοιμαστούν το Κόμμα και ισχυρές λαϊκές δυνάμεις για την εφαρμογή σχεδίου κατάληψης της Αθήνας, μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Αυτό, σε συνδυασμό με αντίστοιχη δράση και συγκέντρωση δυνάμεων για την κατάληψη και άλλων βασικών κέντρων της χώρας, ιδιαίτερα της Θεσσαλονίκης.
 Το Κόμμα μας ήταν ιδεολογικά — πολιτικά ανέτοιμο για να διαμορφώσει τέτοιες εξελίξεις. Το στάδιο της αστικοδημοκρατικής επανάστασης, που είχε χαράξει η 6η Ολομέλεια της ΚΕ, το Γενάρη του 1934 (και επικύρωσε λίγο αργότερα το 5ο Συνέδριο του ΚΚΕ), αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία προσαρμόστηκε η στρατηγική του «αντιφασιστικού μετώπου», που υιοθέτησε το 6ο Συνέδριο του ΚΚΕ (8-Δεκ-1935), σύμφωνα με τις αποφάσεις του 7ου Συνεδρίου της ΚΔ (Ιούλης — Αύγουστος 1935).

Έχει υπογραμμιστεί ότι ένα από τα μέσα που χρησιμοποιούνται στα πλαίσια της αντικομμουνιστικής επίθεσης, είναι και η εκσυγχρονισμένη λαθολογία.

Μέσω της λαθολογίας επιχειρείται, κατ' αρχήν, να τεκμηριωθεί το εξής βρώμικο: Οτι οι εργαζόμενοι δεν πρέπει να εμπιστευτούν το ΚΚΕ, γιατί σε κάθε κρίσιμη στιγμή του λαϊκού κινήματος - και ιδιαίτερα όταν αυτό βρισκόταν στο απόγειό του - το ΚΚΕ (η ηγεσία του για την ακρίβεια) οδήγησε τη λαϊκή πάλη στον γκρεμό, είτε εξαιτίας λαθών, είτε προδοσίας, είτε και τα δύο. Και μάλιστα ότι τα λάθη συνεχίζονται, αφού το ΚΚΕ δεν εννοεί να διδαχτεί από αυτά και να προσαρμοστεί στη σύγχρονη πραγματικότητα...

Το όλο ζήτημα, ωστόσο, το τοποθετούν με έναν περίπλοκο και ύπουλο τρόπο. Ας το παρακολουθήσουμε, παίρνοντας αφορμή από σχετικά διαχρονικά λιβελογραφήματα στον αστικό Τύπο και χρησιμοποιώντας ιστορικά γεγονότα, στα οποία και οι ίδιοι κατά κόρον αναφέρονται. Θα αποδειχτεί ότι προκειμένου να γίνουν πιστευτοί, "ποντάρουν" στην άγνοια και στη στρεβλή συνείδηση που έχει διαμορφωθεί σε ένα μεγάλο τμήμα του λαού για γεγονότα παλιότερα, αλλά και σύγχρονα. Στην παραπάνω βάση γράφουν και λένε ό,τι θέλουν.

Η ουσία ενός από τα κορυφαία λάθη, που διέπραξε η ηγεσία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, της συμφωνίας της Βάρκιζας (1945), βρίσκεται στο ότι με αυτή τη συμφωνία παραδόθηκαν τα όπλα του ΕΛΑΣ στο αστικό κράτος, ενώ οι αγωνιστές του ΕΑΜ και του ΚΚΕ αφέθηκαν, στην ουσία, στο έλεος της τρομοκρατίας των συμμοριών της άρχουσας τάξης και του κράτους. Όπως είναι γνωστό, στην παραπάνω συμφωνία αντέδρασε ο Άρης Βελουχιώτης, αρνούμενος να πειθαρχήσει. Πώς αξιοποιεί η αντικομμουνιστική λαθροχειρία αυτά τα γεγονότα, με σκοπό να χτυπήσει το ΚΚΕ σήμερα και να αμαυρώσει την ιστορία του;

Ενώ οι "κομάντος" της αντικομμουνιστικής επίθεσης είναι υπέρ της συμφωνίας της Βάρκιζας, παίρνουν υπό την προστασία τους τον Άρη, τον διαχωρίζουν ταχυδακτυλουργικά από το ΚΚΕ και δίχως ντροπή βάλλουν κατά του Κόμματός μας, κατηγορώντας το για το λάθος της Βάρκιζας!.. Ταυτόχρονα, όμως, μιλώντας για το λάθος της Βάρκιζας, καθόλου δεν εννοούν ότι το ΚΚΕ έπρεπε να μην υπογράψει αυτή τη συμφωνία συνθηκολόγησης. Εννοούν - και το λένε - ότι το ΚΚΕ έπρεπε να υπογράψει μια "καλή" Βάρκιζα... Τώρα τι σχέση έχουν όλα αυτά με τις απόψεις του Άρη, είναι ένα άλλο ζήτημα.

Αλλά είπαμε: Δεν τους πιάνεις πουθενά...

Βλ. (Γρηγόρη Φαράκου)  Άρης Βελουχιώτης ^Το χαμένο αρχείο, άγνωστα κείμενα | Η στάση της ηγεσίας του ΚΚΕ απέναντι στον Άρη Βελουχιώτη, “Γιατί τη θέση των αδιάφθορων που προπηλακίστηκαν και διαγράφηκαν δεν θα την πάρει ποτέ κανένα Πρεζίντιουμ κανενός ιερατείου _Γιατί οι ήρωες αυτοκαταστρέφονται ή δολοφονούνται, δεν ηττώνται _Γιατί στο καταφύγιο του ασυμβίβαστου δεν χωρούν έτοιμες συνταγές, προγράμματα και εντολές _Γιατί αβοήθητος, ηρωικά αναδιπλωμένος, με ηθική συνέπεια θα συγκλονίζει _Γιατί η ζωή του μιλάει δίχως συνήγορο για λογαριασμό όλως μας _Άμποτε να μαθαίνουμε, τουλάχιστον, να αναρωτιόμαστε και να ανησυχούμε...”

Ο Γρ. Φαράκος, ο οποίος επί 40 χρόνια υποστήριζε τις θέσεις του ΚΚΕ για το εγκληματικό λάθος της Βάρκιζας, άλλαξε άποψη... Γράφει στο βιβλίο του "Μαρτυρίες και στοχασμοί" (σελ. 66). "Η προσπάθειά μου για μια ψύχραιμη, αντικειμενική και ουσιαστική θεώρηση της συμφωνίας της Βάρκιζας καταλήγει σήμερα σε εκτιμήσεις διαφορετικές από εκείνες που έκανα ακολουθώντας τις κάθε φορά επίσημες κομματικές θέσεις. Η ανάγκη πολιτικής συμφωνίας εκείνη τη στιγμή είναι αναμφισβήτητη"...

Ταυτόχρονα ο Φαράκος επικρίνει το συγκεκριμένο κείμενο που υπογράφτηκε, υποστηρίζοντας ότι θα έπρεπε να επιμείνει η ΕΑΜική αντιπροσωπεία σε καλύτερους όρους στο θέμα της αμνηστίας! Γράφει: "Η ΕΑΜική αντιπροσωπεία έδειξε έλλειψη στοιχειώδους ικανότητας ελιγμών κατά τις συζητήσεις"... και στον Λ. Μαυροειδή, στο βιβλίο "Οι δύο όψεις της ιστορίας" (σελ. 581), εξομολογείται: "Έπρεπε να επιδιωχτεί οπωσδήποτε να μην υπάρχει αυτός ο γριφώδης όρος περί "εγκλημάτων". Αλλά και αν αυτό ήταν αδύνατο, θέτω ένα άλλο θέμα: Δεν ήταν, άραγε, δυνατό να διευκρινιστεί και να αποσαφηνιστεί ο όρος αυτός; Τι εννοούμε όταν μιλάμε περί "εγκλημάτων"; Αν γινόταν μια τέτοια εξειδίκευση, θα περιορίζονταν πολύ οι μαζικές συλλήψεις εν ονόματι των "εγκλημάτων". Επρεπε, δηλαδή, να υπάρξει μια νομική προσέγγιση του θέματος. Ο Τσιριμώκος ήταν νομικός ο ίδιος. Και απορώ πώς δεν το αντιμετώπισε από αυτή τη σκοπιά. Γενικά, όμως, δεν μπορούσε να μην υπάρξει συμφωνία της Βάρκιζας". Και στο βιβλίο του (σελ. 67) αποφαίνεται: "Με μια τέτοια αντιμετώπιση της συμφωνίας θα γινόταν, ίσως, δυνατό να αποφευχθεί το δράμα με τον Αρη Βελουχιώτη".

Ας αφήσουμε τη φαιδρότητα, ότι το θέμα της συμφωνίας ήταν θέμα νομικής (!) προσέγγισης... Ας αφήσουμε, επίσης, την προσπάθεια κλαυθμυρισμών που προσβάλλουν και τη μνήμη του Άρη και ας μιλήσουμε επί της ουσίας.

α) Ολοι αυτοί που ασχολούνται με τον Αρη, συμφωνούν με τη συνολική δράση του, που μια πλευρά της ήταν η στρατιωτική συντριβή των συμμοριών του Παπαδόγγονα και των άλλων ταγματασφαλιτών στην Πελοπόννησο; Συμφωνούν με την εξουδετέρωση του ΕΔΕΣ; Συμφωνούν με τη θέση του να δημιουργηθεί μέτωπο κατά των Εγγλέζων; Συμφωνούν ότι η μάχη του Δεκέμβρη 1944 στην Αθήνα έπρεπε να δοθεί αποφασιστικά και με όλες τις απαραίτητες, για μια νικηφόρα έκβασή της, δυνάμεις του ΕΛΑΣ;
Δε συμφωνούν. Τότε γιατί κόπτονται και υπογραμμίζουν πως ο Αρης "έλεγε και έβλεπε την αλήθεια";

β) Το βασικό ζήτημα είναι το εξής: Συμφωνούν ότι το ΕΑΜ έπρεπε να είχε πάρει όλα τα αναγκαία μέτρα (ιδεολογικοπολιτικά - στρατιωτικά) ώστε να διασφαλιστεί η κυρίαρχη λαϊκή βούληση, δηλαδή η ΕΞΟΥΣΙΑ να ασκηθεί από το ΕΑΜ;
Δε συμφωνούν. Είναι οι ίδιοι που λένε "ευτυχώς που τότε δε νίκησε το ΕΑΜ". Είναι οι ίδιοι που και σήμερα συνιστούν στο ΚΚΕ να μπει στα κεντροαριστερά σενάρια ή να κάνει συναινετική προς την ΕΕ πολιτική.

Η σοβαρότητα του ΚΚΕ φαίνεται και από το γεγονός ότι απέναντι στα όποια κατά καιρούς λάθη του στέκεται δημοσίως αυτοκριτικά, ενώ ταυτόχρονα έχει βγάλει πολλά συμπεράσματα χρήσιμα για το παρόν και για το μέλλον. Πάντως, εκείνο για το οποίο δεν μπορεί να κατηγορηθεί το ΚΚΕ, είναι ότι έγινε όργανο της πλουτοκρατίας. Αντίθετα, όσοι εξωραϊζουν ή συγκαλύπτουν τα εγκλήματα της πλουτοκρατίας, τελικά την αθωώνουν. Αυτός ο εξωραϊσμός είναι σύμφυτος με την αντικομμουνιστική επίθεση.

Ενώ οι "κομάντος" της αντικομμουνιστικής επίθεσης είναι υπέρ της συμφωνίας της Βάρκιζας, παίρνουν υπό την προστασία τους τον Αρη, τον διαχωρίζουν ταχυδακτυλουργικά από το ΚΚΕ και δίχως ντροπή βάλουν κατά του Κόμματός μας, κατηγορώντας το για το λάθος της Βάρκιζας!.. Ταυτόχρονα, όμως, μιλώντας για το λάθος της Βάρκιζας, καθόλου δεν εννοούν ότι το ΚΚΕ έπρεπε να μην υπογράψει αυτή τη συμφωνία συνθηκολόγησης. Εννοούν - και το λένε - ότι το ΚΚΕ έπρεπε να υπογράψει μια "καλή" Βάρκιζα... Τώρα τι σχέση έχουν όλα αυτά με τις απόψεις του Αρη, είναι ένα άλλο ζήτημα

Η Συμφωνία της Βάρκιζας

Στις 11 Γενάρη 1945 η Μάχη της Αθήνας, ο ηρωικός Δεκέμβρης του '44 όπως έμεινε στην Ιστορία, τέλειωνε με ανακωχή. Ήταν μια δυσμενής για το λαϊκό κίνημα έκβαση, που όμως σε καμία περίπτωση δεν σήμαινε και ήττα του ΕΛΑΣ, ο οποίος κυριαρχούσε στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας, συσπειρώνοντας τον κύριο όγκο των δυνάμεών του. Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ διατηρούσαν επιρροή στην πλειοψηφία των λαϊκών μαζών. Παρ' όλα αυτά, στις 12 Φλεβάρη υπογράφηκε η απαράδεκτη Συμφωνία της Βάρκιζας, που σηματοδότησε νέα δεινά για το λαϊκό επαναστατικό κίνημα. Για την αναφορά μας αυτή στη Συμφωνία της Βάρκιζας αντλούμε στοιχεία από το Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ.

Ο στρατηγός του ΕΛΑΣ, Στ. Σαράφης, αναφερόμενος σε εκείνη την περίοδο σημείωνε πως «άρχισε μια εντατική δουλειά ανασυγκρότησης των μονάδων και τακτοποίησής τους με νέα διάταξη, ώστε στις αρχές του Φλεβάρη ο ΕΛΑΣ ήταν έτοιμος ν' αντιμετωπίσει οποιαδήποτε νέα επίθεση».
Ήδη από τις 22 Γενάρη, το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ ζητούσε από την Ομάδα Μεραρχιών Μακεδονίας λεπτομερείς αναφορές για την κατάσταση των δυνάμεων τόσο της ίδιας όσο και του εχθρού «εις Μακεδονία και ιδιαιτέρως περιοχήν Θεσ/νίκης και Καβάλας».

Όσον αφορά την πρωτεύουσα, στις αρχές Φλεβάρη στάλθηκε πολυάριθμη ομάδα κομματικών στελεχών, με επικεφαλής τον Σπ. Καλοδίκη, με σκοπό την ανασυγκρότηση των Οργανώσεων του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Μέχρι τα μέσα προς τέλη Φλεβάρη είχαν ανασυσταθεί η Επιτροπή Πόλης της ΚΟΑ, όλες οι Αχτιδικές Επιτροπές και τα Γραφεία των περισσότερων ΚΟΒ. Με γοργούς ρυθμούς ακολουθούσε η ανασυγκρότηση των ΕΑΜικών και ΕΠΟΝίτικων Οργανώσεων.

Σχετικά με τη συνέχιση ή μη της ένοπλης σύγκρουσης μετά την ήττα του ΕΛΑΣ το Δεκέμβρη, ο Π. Ρούσος αναφέρει: «Τις μέρες της ανακωχής έγιναν στην ηγεσία του αγώνα σκέψεις για ενδεχόμενη συνέχιση του πολέμου κατά των επεμβασιών. Ο ΕΛΑΣ διατηρούσε ακόμα σημαντικές, τις περισσότερες δυνάμεις ανέπαφες. Στη Μάχη της Αθήνας είχαν δοκιμαστεί και χτυπηθεί 3 μεραρχίες 20.000 ανδρών περίπου. Διαθέταμε ακόμα 7 μεραρχίες, δύναμης περίπου 40.000. Ο ΕΛΑΣ μπορούσε να συνεχίσει τον ένοπλο αγώνα του, μάλλον σαν αγώνα τριβής, με την πιθανότητα να πετύχει ευνοϊκούς όρους για το κίνημα. Μα σε κάθε περίπτωση είχαμε ανάγκη από βοήθεια, τουλάχιστο σε πολεμοφόδια. Από πού όμως; Μην ξεχνάμε πως συνεχίζεται η μεγάλη προσπάθεια των Σοβιετικών για τη συντριβή του Χίτλερ και την κατάληψη του Βερολίνου. Ο Χίτλερ μπορεί ακόμα να κάνει ζημιά στους συμμάχους (Αρδέννες). Χρειάζεται η μεγαλύτερη ενότητα των συμμάχων. Και στερέωση των νέων λαϊκών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη. Για να 'χει κάποια σαφήνεια και προοπτική σ' έναν νέο ένοπλο αγώνα που θα αναλάμβανε κατά των Αγγλων, την ώρα που ο παγκόσμιος πόλεμος βάδιζε προς το τέλος του, το Πολιτικό Γραφείο έστειλε ένα τηλεγράφημα προς τον Γ. Ντιμιτρόφ για να βολιδοσκοπήσει ξανά τις δυνατότητες που θα υπήρχαν στη νέα διεθνή κατάσταση και ιδιαίτερα στην κατάσταση των Βαλκανίων, που ήταν ακόμα λεπτή».

Οι παραινέσεις

Σε συνάντησή του με τον Κοστόφ στη Σόφια, αρχές του 1945, ο Ζέβγος έθεσε ευθέως το ζήτημα της διεθνούς υλικοστρατιωτικής ή έστω πολιτικής στήριξης προς το λαϊκό κίνημα της Ελλάδας για τη συνέχιση του ένοπλου αγώνα. «Αν θα είναι αδύνατο να έχουμε μια τέτοια ηθική υποστήριξη, πρέπει ή να συνθηκολογήσουμε, πράγμα που θα σήμαινε καταστροφή για το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα, ή να αρχίσουμε πάλι τον πόλεμο. Εμείς θα προτιμήσουμε το δεύτερο». Ωστόσο, πρόσθεσε: «Ο λαός μας κουράστηκε (...) οι άνθρωποι πεινούν. Αυτές οι δυσκολίες έχουν αντανάκλαση στο ηθικό των συμμάχων μας, μικροαστικών ομάδων, που θέλουν να επιτευχθεί ομαλότητα με συμφωνία (...) Ο στρατός μας αριθμεί 50-60.000, το ηθικό του είναι υψηλό, θέλει να συγκρουστεί, όμως δεν έχει εξοπλισμό, κυρίως αντιαεροπορικά, πυροβόλα, τανκς και αντιαρματικά πυροβόλα (...) Χρειαζόμαστε αρβύλες - το 1/2 του στρατού μας είναι ξυπόλητοι - ψωμί, ο στρατός μας πεινά».

Με τη σειρά του ο Κοστόφ απάντησε: «Πολιτική υποστήριξη μπορεί να έχει η Ελλάδα μόνο από τη Σοβιετική Ενωση. Εμείς θα συνεχίσουμε να εκφράζουμε στον Τύπο τις συμπάθειές μας προς εσάς, όμως μεγάλη βοήθεια δεν μπορούμε να δώσουμε (...) Μεγάλες ελπίδες δεν μπορείτε να έχετε ούτε στη Σοβιετική Ενωση, διότι η διεθνής κατάσταση είναι δυσμενής για σας. Η Γερμανία δεν έχει ακόμη συντριβεί. Είναι ανάγκη να διατηρηθεί η συμμαχία με την Αγγλία. Αν αυτή η συμμαχία καταρρεύσει, η Γερμανία μπορεί να σηκώσει και πάλι κεφάλι. Ακριβώς γι' αυτό οι Αγγλοι επέλεξαν τη στιγμή αυτή να σας επιτεθούν. Υποθέτω ότι η Σοβιετική Ενωση δε θα μπορέσει να σας δώσει αποφασιστική βοήθεια, όμως, εννοείται, αυτό είναι υπόθεση της ίδιας της Σοβιετικής Ενωσης».

Στις 15 Γενάρη 1945, ο Λεωνίδας Στρίγκος, όντας στη Θεσσαλονίκη, απέστειλε τηλεγράφημα προερχόμενο από τη Σόφια προς το ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, που τότε βρισκόταν στα Τρίκαλα.
Ανάμεσα σε άλλα ανέφερε: «Σας μεταδίδουμε τηλ/μα που στάλθηκε από... στοπ. Αρχίζει στοπ. Ο Παππούς (Ντιμιτρόφ) νομίζει ότι με τη σημερινή διεθνή κατάσταση η ένοπλη ενίσχυση προς τους Ελληνες συντρόφους απ' έξω γενικά αδύνατη. Βοήθεια από μέρους της Βουλγαρίας ή Γιουγκοσλαβίας, η οποία να τους δέσμευε με το μέρος του ΕΛΑΣ εναντίον ενόπλων αγγλικών δυνάμεων, σήμερα λίγο θα βοηθήσει τους Ελληνες συντρόφους ενώ πάρα πολύ θα μπορούσε να βλάψει τη Γιουγκοσλαβία και Βουλγαρία. Ολα αυτά πρέπει να τα υπολογίζουν οι φίλοι μας οι Ελληνες. Ελληνες και ΕΛΑΣ πρέπει να καθορίσουν τα περαιτέρω βήματά τους, ξεκινώντας απ' αυτή ακριβώς την κατάσταση, όχι ευνοϊκή γι' αυτούς. Δεν πρέπει τραβήξουν σχοινί. Αλλά να δείξουν εξαιρετική ευλυγισία και ικανότητα χειρισμών για να διατηρήσουν όσο το δυνατόν δυνάμεις τους και να περιμένουν ευνοϊκότερη στιγμή για πραγματοποίηση δημοκρατικού τους προγράμματος. Για Ελληνικό Κόμμα το σπουδαιότερο είναι να μην επιτρέψει να απομονωθεί από μάζες ελληνικού λαού και από δημοκρατικές ομάδες που ανήκουν στο ΕΑΜ. Γιατί ΕΑΜ, ΓΣΕΕ και χωριστές προσωπικότητες ηγέτες δεν απευθύνονται επίσημα στα Συνδικάτα και Εργατικό Κόμμα Αγγλίας, στις αμερικανικές μαζικές οργανώσεις και Συνδικάτα και κοινή γνώμη εξωτερικού για να διαφωτίσουν για σκοπούς και χαρακτήρα πάλης τους, για να ξεσκεπάσουν ελληνική αντιδραστική κλίκα και τους καλέσουν ενίσχυσή τους; Αυτό θα 'πρεπε να κάνουν με όλους τους δυνατούς τρόπους και μέσα ακατάπαυστα στοπ. Πρωτότυπο στείλαμε με σύνδεσμο στοπ».

Είχε προηγηθεί συνομιλία του Ντιμιτρόφ με τον Στάλιν, στις 10 Γενάρη 1945. Σύμφωνα με τον Ντιμιτρόφ, ο Στάλιν τού είπε: «Συμβούλεψα την Ελλάδα να μην αρχίσουν αυτόν τον αγώνα (...) δεν έπρεπε να βγουν από την κυβέρνηση Παπανδρέου. Καταπιάστηκαν με μια δουλειά για την οποία δεν επαρκούν οι δυνάμεις τους. Φαίνεται υπολόγιζαν ότι ο Κόκκινος Στρατός θα κατέβαινε ως το Αιγαίο. Αυτό δεν μπορούμε να το κάνουμε. Δεν μπορούμε να στείλουμε και στην Ελλάδα δικά μας στρατεύματα. Οι Ελληνες έκαναν βλακεία».

Το παραπάνω τηλεγράφημα της 15ης Γενάρη αναμφίβολα άσκησε επίδραση στην πολιτική του ΚΚΕ. Κατά τον Θ. Χατζή, στο ΠΓ και στην ΚΕ διεξαγόταν διαπάλη. Οι Σιάντος και Ζέβγος, στηριζόμενοι και στις απόψεις του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, υποστήριζαν τη συνέχιση του αγώνα εναντίον της Αγγλίας, ενώ η πλειοψηφία του ΠΓ ήταν υπέρ της εξεύρεσης συμβιβαστικής λύσης. Ο Σιάντος τελικά υποχώρησε, ενώ ο Ζέβγος παρέμεινε αμετακίνητος.

Η υπογραφή της Συμφωνίας

Στις 2 Φλεβάρη 1945 ξεκίνησαν στη Βάρκιζα διαβουλεύσεις μεταξύ των εκπροσώπων του ΕΑΜ και της κυβέρνησης Ν. Πλαστήρα, οι οποίες στις 12 του μήνα κατέληξαν σε συμφωνία. Η Συμφωνία της Βάρκιζας προέβλεπε την αποστράτευση και τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ, του ΕΛΑΝ και της Εθνικής Πολιτοφυλακής. Ακόμα: Τη διασφάλιση των πολιτικών και συνδικαλιστικών ελευθεριών, την άρση του στρατιωτικού νόμου, την άμεση απελευθέρωση των συλληφθέντων ΕΑΜιτών, με το άρθρο 3 την αμνήστευση των «πολιτικών αδικημάτων» που διαπράχθηκαν κατά τις μάχες του Δεκέμβρη (εξαιρούνταν τα «κοινά αδικήματα κατά της ζωής και της περιουσίας», καθώς και όσοι δεν παρέδιδαν τα όπλα έως την προκαθορισμένη ημερομηνία της 15ης Μάρτη), την απελευθέρωση των ομήρων του ΕΛΑΣ (όσοι κατηγορούνταν ως δωσίλογοι θα παραδίδονταν στη Δικαιοσύνη για να δικαστούν), τη συγκρότηση εθνικού στρατού, την εκκαθάριση των κρατικών υπαλλήλων και των σωμάτων ασφαλείας από δωσιλογικά στοιχεία και, τέλος, τη διενέργεια «το ταχύτερο δυνατόν» ελεύθερων και γνήσιων εκλογών και δημοψηφίσματος για το Πολιτειακό.

Μιλώντας στην ΚΕ του ΚΚΕ στις 14 Φλεβάρη 1945, όπου συζητήθηκε η Συμφωνία, ο Γ. Ιωαννίδης τόνισε μεταξύ άλλων: «Η γραμμή του Πολιτικού Γραφείου ήταν να συνάψουμε κάθε είδους συμφωνία, εκτός από μια τέτοια συμφωνία που δεν θα μας άφηνε κανένα ίχνος ελεύθερου πολιτικού βίου ή θα απαιτούσε να παραδοθούμε χωρίς όρους. Ηταν απαραίτητο να συνάψουμε τη συμφωνία. Η συμφωνία συνάφθηκε στις βάσεις που προβλέψαμε. Η αλήθεια είναι ότι ορισμένα σημεία της συμφωνίας θα μπορούσαν να αποσαφηνιστούν περισσότερο, αλλά αυτό δεν είναι η ουσία του όλου ζητήματος (...) Η σημερινή συμφωνία είναι αποτέλεσμα της διεθνούς κατάστασης της Ελλάδας (...) Δεν πρέπει να τρέφουμε αυταπάτες. Διεξάγουμε πόλεμο. Θα κερδίσουμε, αν θέσουμε σωστά αυτό το πράγμα. Είχαμε και έχουμε σωστή πολιτική, αλλά οι σημερινές συνθήκες δεν μας επιτρέπουν να την εφαρμόσουμε. Αν αύριο οι συνθήκες αλλάξουν, θα νικήσουμε. Οι εσωτερικές αντιφάσεις της μπουρζουαζίας μας θα οξυνθούν περισσότερο και πρέπει να τις εκμεταλλευτούμε κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Μπροστά στο Κόμμα τίθενται σήμερα τα ακόλουθα καθήκοντα:
1. Να υποστηρίζουμε το συμμαχικό μέτωπο (τη συμφωνία) και να το επεκτείνουμε. Να δημιουργήσουμε πλατύ μέτωπο των δημοκρατικών δυνάμεων. Να συσπειρώσουμε στο μέτωπο αυτό όλες τις δημοκρατικές δυνάμεις, που δεν είναι φασιστικές, ακόμα και τον ίδιο τον Πλαστήρα. Θα οργανώσουμε γρήγορα το συνέδριο του ΕΑΜ.
2. Πρέπει να στρέψουμε την προσοχή στο Κόμμα μας. Πρέπει να ενισχύσουμε και να εξασφαλίσουμε τη δράση του κάτω από κάθε όρους. Το Πολιτικό Γραφείο πρέπει να μελετήσει το οργανωτικό ζήτημα και να βρει τις μεθόδους για την ποιοτική βελτίωση του Κόμματος.
3. Πρέπει να οργανώσουμε διαφωτιστική και προπαγανδιστική δραστηριότητα του Κόμματος στις τάξεις των κομματικών μελών και στο λαό (...) Για το ζήτημα των Αγγλων: Δεν πρέπει να ξεχνάμε το ζήτημα της ανεξαρτησίας της χώρας. Κάθε φορά που τίθεται το ζήτημα από τη σκοπιά αυτή, πρέπει να υπογραμμίζουμε ότι η αγγλική επέμβαση δεν εξυπηρετεί την ομαλή πολιτική ανάπτυξη της χώρας».

Την ίδια μέρα συνεδρίασε και η ΚΕ του ΕΑΜ, η οποία ενέκρινε ομόφωνα τη Συμφωνία.

·        Στις 15 Φλεβάρη η ΚΕ του ΕΛΑΣ εξέδωσε προκήρυξη για την αποστράτευση του ΕΛΑΣ. «Η συμφωνία της 12ης Φλεβάρη», τόνιζε η προκήρυξη απευθυνόμενη στους μαχητές του ΕΛΑΣ, «τερματίζει τον ένοπλο αγώνα σας. Τώρα ήλθε η ώρα να καταθέσετε με τιμή τα δοξασμένα όπλα σας. Ομως το έργο σας δεν ολοκληρώθηκε. Ο δεύτερος μεγάλος σκοπός του αγώνα μας, η κατοχύρωση της λαϊκής κυριαρχίας και η δημιουργία των προϋποθέσεων εκείνων που θα εξασφαλίσουν την ανεμπόδιστη δημοκρατική εξέλιξη του τόπου, περιμένει την πραγματοποίησή του».

·        Την ίδια μέρα εκδόθηκε και η σχετική Ημερήσια Διαταγή του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Οπως αναφέρει ο Στ. Σαράφης, ο Αρης Βελουχιώτης αρνήθηκε αρχικά να υπογράψει τη διαταγή. Τότε ο Σαράφης τού είπε ότι αν δεν την υπογράψει αυτός, δε θα την υπέγραφε και ο ίδιος, ζητώντας του να αποταθεί στο Κόμμα. Τελικά, ο Βελουχιώτης συνυπέγραψε τη διαταγή.

Η επιστροφή στην Αθήνα

Τα άμεσα καθήκοντα των ΚΟ του ΚΚΕ τέθηκαν τηλεγραφικά στις 15 Φλεβάρη ως εξής: «Σ' όλα τα μέλη μας, ΕΑΜ, ΕΛΑΣ αναλυθεί συμφωνία και οι λόγοι που επέβαλαν υπογραφή της στοπ. Βασικές κατευθύνσεις στοπ. Πάλη για δημοκρατικές ελευθερίες και εξέλιξη Χώρας στοπ. Διατήρηση ενότητας συμμαχικού αγώνα γραμμές ΕΑΜ και δημιουργία πλατιού πανδημοκρατικού μετώπου στοπ. Διαφώτιση Κόμματος και λαού σημερινές συνθήκες πρώτιστο καθήκον στοπ. Οργανωτικά προβλήματα αποκτούν σήμερα αποφασιστική σημασία στοπ. Ανάγκη εξασφαλιστεί λειτουργία και προφύλαξη οργανώσεων και τεχνικού μηχανισμού στοπ. Πάρουμε μέτρα σ' επιστράτευση οργανώνοντας εθνοφυλακή, κομμ. δυνάμεις κατά υπόδειγμα παλιού ΑΜΙ στοπ. Βασική προϋπόθεση πραγματοποίησης καθηκόντων μας είναι η σύνδεσή μας με τις μάζες στοπ. Συγκεκριμένες πράξεις τρομοκρατίας κυβέρνησης Πλαστήρα πρέπει ξεσκεπάζονται καθημερινά από οργανώσεις στοπ. Χαρακτηρισμός κυβέρνησης Πλαστήρα φασιστικής σήμερα όχι ορθός στοπ. Οργανώσεις μας με προσωπική ευθύνη γραμματέων περιοχής και σε συνεργασία καπεταναίους διαφυλάξουν σημαντικό μέρος οπλισμού στοπ. Επίσης διαφυλάξουν τρόφιμα και άλλη περιουσία ΕΛΑΣ λ/σμο Πολ. Γραφείου στοπ. Πρέπει γίνουν συνελεύσεις ανταρτών όπου εξηγηθεί γιατί διαλύθηκε ΕΛΑΣ και καθήκοντα ΕΛΑΣιτών με γυρισμό τους πόλεις και χωριά στοπ. Εξηγηθεί ΕΛΑΣίτες ότι θα δημιουργήσουμε συλλόγους αγωνιστών εθνικοαπελευθερωτικού πολέμου 1941-1944 όπου θα μπούνε όλοι ΕΛΑΣίτες φαντάροι αξιωματικοί».

Στις 18 Φλεβάρη η καθοδήγηση του ΚΚΕ και του ΕΑΜ επέστρεψε στην Αθήνα. Στα Τρίκαλα παρέμεινε η ΚΕ του ΕΛΑΣ για την τήρηση των στρατιωτικών όρων της Συμφωνίας. Στις 20 Φλεβάρη κατέφτασε εκεί και βρετανική αντιπροσωπεία. Ο «Ριζοσπάστης», που μέχρι τότε εκδιδόταν στα Τρίκαλα, άρχισε να τυπώνεται και πάλι στην πρωτεύουσα στις 20 Φλεβάρη (από τις 3-18 Φλεβάρη κυκλοφορούσε τοπική έκδοση Αθήνας του «Ριζοσπάστη»).

Η συγκέντρωση των όπλων του ΕΛΑΣ πραγματοποιήθηκε σε 32 πόλεις, όπου ο ΕΛΑΣ παρέδωσε περισσότερα όπλα από όσα είχε δεσμευτεί: «Από τα 42.500 όπλα που είχε αναληφθή υποχρέωση παραδίδονται 49.200». Υπήρχαν και άλλα όπλα, τα οποία έκρυψε ο ΕΛΑΣ σε διάφορες τοποθεσίες ανά την Ελλάδα, σύμφωνα και με τις παραπάνω οδηγίες προς τις ΚΟ του Κόμματος.

Οι συζητήσεις μετά

Στις 28 Φλεβάρη 1945, ο ΕΛΑΣ αποστρατεύτηκε. Πέντε χρόνια αργότερα, κατά την ομιλία του στην 7η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, το Μάη του 1950, ο Δ. Παρτσαλίδης αναφέρθηκε στην τρίτη σύσκεψη που είχε γίνει στη Μόσχα το Γενάρη του 1950, ανάμεσα στις ηγεσίες του ΚΚΣΕ (Στάλιν, Μόλοτοφ, Μάλενκοφ, Σουσλόφ), του ΚΚ Αλβανίας (Χότζα, Σέχου) και του ΚΚΕ (Ζαχαριάδης, Παρτσαλίδης). Σε αυτήν τη σύσκεψη συζητήθηκε και η Συμφωνία της Βάρκιζας. Γι' αυτό το θέμα ο Δ. Παρτσαλίδης ανέφερε: «Η Συμφωνία της Βάρκιζας. Ο σ. Στάλιν είπε: "Είτανε λάθος, δεν έπρεπε να παραδώσετε τα όπλα". Οταν ο σ. Ζαχαριάδης ανάφερε πως δεν παραδώσαμε όλα τα όπλα και εγώ ότι πολεμήσαμε στην Αθήνα και ότι είχαμε και την υπόδειξη του σ. Ντιμιτρόφ για συμφωνία, ο σ. Στάλιν απάντησε: "Επρεπε να πολεμήσετε έξω από την Αθήνα. Ο σ. Ντιμιτρόφ δεν είναι ΚΕ του Μπολσεβίκικου Κόμματος"».

Η τοποθέτηση του Στάλιν το 1950, ότι το ΚΚΕ έπρεπε να μην παραδώσει τα όπλα και να συνεχίσει τον ένοπλο αγώνα έξω από την Αττική, ήταν απόλυτα σωστή, αλλά δεν υπάρχει αρχειακό εύρημα για ανάλογη τοποθέτηση το 1945. Και αυτό το ζήτημα υπάγεται σε εκείνα που παραμένουν σχετικά ανοιχτά στην παραπέρα μελέτη τους, σε συνδυασμό με πρόσβαση στο σχετικό αρχειακό υλικό.

Η υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας βαραίνει την ηγεσία του ΚΚΕ. Ανεξάρτητα από τις όποιες διεθνείς παραινέσεις για την εξεύρεση συμβιβαστικής λύσης, έπρεπε να απορρίψει και την παραμικρή σκέψη για την παράδοση των όπλων και τη διάλυση του ΕΛΑΣ. Επρεπε το Κόμμα να ανασυνταχθεί και ο ΕΛΑΣ να συνεχίσει τον αγώνα έξω από την Αθήνα. Αυτή η στάση ήταν η μοναδική που θα βοηθούσε και το Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα (ΔΚΚ) και πρωταρχικά τη Σοβιετική Ενωση. Η απαράδεκτη υποχώρηση, όντας σε βάρος του ΕΑΜικού κινήματος και γενικά του λαού, απέβαινε σε βάρος και του ΔΚΚ.

Οι παράγοντες που οδήγησαν στην υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας, πέρα από την υποτίμηση της δύναμης του λαϊκού κινήματος και την υπερτίμηση του αντίπαλου, ήταν πρωταρχικά:

·      Η εμμονή στον κοινοβουλευτικό στόχο της «ομαλής δημοκρατικής εξέλιξης», σε συνάρτηση και με την πίεση που ασκούσαν στο ΚΚΕ οι σύμμαχοί του στο ΕΑΜ να υπογραφεί συμφωνία.

·      Η υποχώρηση στην πίεση ήταν απόρροια της οπορτουνιστικής άποψης ότι σε αντίθετη περίπτωση το ΕΑΜ θα διαλυόταν και το ΚΚΕ θα οδηγούνταν στην απομόνωση.

Έλλειψη συλλογικής λειτουργίας

Όπως ήδη αναφέραμε, με τη Συμφωνία της Βάρκιζας διαφώνησε ο Αρης Βελουχιώτης, ενώ στις τάξεις του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ, βεβαίως και του ΚΚΕ, δεν ήταν περιορισμένης έκτασης η αντίδραση ή η δυσφορία για την υπογραφή της. Πλατιές λαϊκές μάζες διαισθάνονταν το τι σήμαινε η παράδοση των όπλων του ΕΛΑΣ.

Από την τραγική κατάληξη της εξέλιξης της ιστορίας του Άρη μέσα στην Ιστορία του ΚΚΕ το δίδαγμα που βγαίνει είναι ότι μια λαθεμένη απόφαση μπορεί να διορθωθεί αποτελεσματικά μόνο μέσα από τη συλλογική επεξεργασία και την πρακτική υλοποίησή της. Ταυτόχρονα, τα βαθύτερα διδάγματα αφορούν τις συλλογικές ευθύνες των ανώτερων καθοδηγητικών οργάνων του Κόμματος, δηλαδή της ΚΕ και του ΠΓ. Η έλλειψη συλλογικής λειτουργίας τους σε κρίσιμες περιόδους της ταξικής πάλης εκμηδενίζει την ουσιαστική λειτουργία της αρχής του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού: «Αποφασίζουμε συλλογικά, πλειοψηφικά, δρούμε ενιαία, μονολιθικά». Η απόφαση για τη Συμφωνία της Βάρκιζας δεν ήταν αποτέλεσμα μιας τέτοιας λειτουργίας.

Δεν έχεις γέρους κι άρρωστους, μικρά παιδιά να σφάζεις, μηδέ κορίτσια ντροπαλά, ούτε χωριά να κάψεις - Μανάδες για να τυραννάς στη μέση στο παζάρι, έχεις μπροστά σου σήμερα τον Καπετάνιο Άρη…

Ερμηνείες και εκτιμήσεις

Για την όλη εξέλιξη, την υπαγωγή του ΕΛΑΣ στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και τις Συμφωνίες του Λιβάνου και της Καζέρτας, που με τη σειρά τους οδήγησαν στη Βάρκιζα, έχουν διατυπωθεί πολλές ερμηνείες. Μεταξύ των αιτιών έχει γίνει λόγος περί ανικανότητας του κομματικού ηγετικού πυρήνα, έλλειψης πολιτικής διορατικότητας, αρνητικού επηρεασμού της ηγεσίας του Κόμματος από συμμαχικές δυνάμεις στο ΕΑΜ κ.ά.

Οσο κι αν αυτά αποτυπώνουν τη μία ή την άλλη πλευρά σε ένα σύνολο παραγόντων που οδήγησαν σε καθοριστικά λαθεμένες επιλογές, δεν προσεγγίζουν την κύρια αιτία: Την έλλειψη ανάλογης προγραμματικής ετοιμότητας και προσανατολισμού από την πλευρά της κομμουνιστικής ηγεσίας, αλλά και τη μη απόκτησή της σε συνθήκες μάχης, σε συνδυασμό με την ικανότητα σωστής εκτίμησης του συσχετισμού δυνάμεων και έγκαιρης προσαρμογής ή και διόρθωσης της γραμμής πάλης. Βέβαια, πρέπει να σημειωθεί ότι μια σειρά από εξελίξεις στο Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα επέδρασαν αρνητικά στην πολιτική του ΚΚΕ (στρατηγική της ΚΔ και στη συνέχεια αυτοδιάλυσή της, συμμετοχή των ΚΚ Γαλλίας και Ιταλίας σε αστικές κυβερνήσεις στη διάρκεια του πολέμου κ.ά.), δίχως να αναιρούνται οι ευθύνες της τότε ΚΕ του ΚΚΕ. Η ηγεσία του ΚΚΕ δεν έδειξε την απαιτούμενη επάρκεια ώστε να υπερβεί τις όποιες αρνητικές εκδηλώσεις στο Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα.

Υπήρχε υποτίμηση του γεγονότος ότι το ΕΑΜ - ΕΛΑΣ βρισκόταν στο ίδιο χαράκωμα με σημαντικά βαλκανικά κινήματα (Γιουγκοσλαβίας, Βουλγαρίας, Αλβανίας), αλλά και με το στρατιωτικό κίνημα της Μέσης Ανατολής, ενώ εκλαμβανόταν χωρίς ευελιξία η συμμαχία της Σοβιετικής Ενωσης με τη Μ. Βρετανία και τις ΗΠΑ, στο πλαίσιο της αντιαξονικής σύμπραξης (Χάρτης του Ατλαντικού, αποφάσεις της Διάσκεψης της Τεχεράνης κ.ο.κ.). Ταυτόχρονα, υπήρχε υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων της Βρετανίας, εκφρασμένη στη σταθερή άποψη ότι «δεν μπορούμε να τα βάλουμε με την Αγγλία», καθώς και υποτίμηση των δυνατοτήτων του λαϊκού κινήματος. Είναι διαφορετικό ζήτημα να ηττηθεί η επανάσταση εξαιτίας του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων και τελείως άλλο ζήτημα να μη σχεδιαστεί και πραγματοποιηθεί σε συνθήκες επαναστατικής κατάστασης.

Στην ανάλυση που γινόταν συνυπήρχε και το γεγονός ότι η Μ. Βρετανία ήταν σύμμαχος στον αντιφασιστικό αγώνα και δεν θεωρούνταν ο πιο επικίνδυνος και ισχυρός ταξικός εχθρός, που συμμάχησε με την ΕΣΣΔ συγκυριακά. Γεννιούνταν, λοιπόν, και αυταπάτες σχετικά με τις προθέσεις της βρετανικής πολιτικής να συντρίψει το ΕΑΜικό κίνημα.

Αφιέρωμα στον ηρωικό Δεκέμβρη
Η συμφωνία της Καζέρτας και οι όψιμοι «ιστοριογράφοι»
Όταν ΑΝΑΠΟΔΟΓΥΡΙΖΕΤΑΙ η ΙΣΤΟΡΙΑ...
Η Συμφωνία της Βάρκιζας

 

***

Η δύναμη του Κόμματος βρίσκεται πρώτα απ' όλα στην ιδεολογικοπολιτική του ποιότητα, στην ικανότητά του να δρα ως κόμμα επαναστατικό. Άρρηκτα συνδεδεμένο με αυτό ήταν και το οργανωτικό πρόβλημα: Η οργανωτική χαλαρότητα στο Κόμμα, σε συνδυασμό με ορισμένη διάχυση του ΚΚΕ στις γραμμές του ΕΑΜ. Η ορμητική μαζικοποίηση του Κόμματος και η σχετικά εύκολη στρατολογία, δίχως την ανάλογη ιδεολογικοπολιτική προετοιμασία και την απαιτούμενη εσωκομματική ζωή, είχαν ως αποτέλεσμα η κομματική - κομμουνιστική συνείδηση λίγο να διαφέρει από την ΕΑΜική. Η διάκριση των οργάνων του ΚΚΕ από αυτά του ΕΑΜ ήταν ελάχιστα ορατή και η όποια αυτοτέλεια του Κόμματος περιοριζόταν στον κεντρικό καθοδηγητικό πυρήνα και σε καθοδηγητικά όργανα μεγάλων Οργανώσεων. Επομένως, η κομμουνιστική διαπαιδαγώγηση, προετοιμασία και ετοιμότητα των κομματικών δυνάμεων ήταν πολύ κατώτερη σε σχέση με τις ανάγκες και απαιτήσεις της ταξικής πάλης.

Η ιδεολογικοπολιτική και οργανωτική ανεπάρκεια του Κόμματος ήταν συνυφασμένη με τη διαπαιδαγώγηση μόνο στην πάλη για ελευθερία και ανεξαρτησία και όχι στην ταξική πάλη για τη νίκη στο πεδίο της εξουσίας. Αυτό ερχόταν σε αντίθεση με τον βασικό σκοπό ύπαρξης του ΚΚΕ, ως ιδεολογικής - πολιτικής πρωτοπορίας της εργατικής τάξης: Την πάλη για την κατάργηση της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, με την κατάκτηση της εξουσίας για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού - κομμουνισμού. 

Το γράμμα του Άρη

«Προς όλα τα μέλη της Κ.Ε. του ΚΚΕ

Αγαπητοί σύντροφοι,
Με το σημείωμά μου τούτο θα προσπαθήσω να τραβήξω την προσοχή σας στα πιο κάτω.

1. Όπως πιστεύω, θα έχετε πειστεί και εσείς τώρα πως οι Έλληνες αντιδραστικοί και οι Άγγλοι κατακτητές δεν έχουν καμία πρόθεση να εφαρμόσουν έστω κι αυτή την ετεροβαρή, επιζήμια στα συμφέροντα του λαού μας και μη δίδουσα καμιά εγγύηση ­ ομολογία δική σας ­ για το σεβασμό των ελευθεριών του λαού μας, συμφωνία της Βάρκιζας. Οι παραβάσεις είναι καθημερινές και σοβαρές. Τις ξέρετε εσείς καλύτερα και δεν συντρέχει κανένας λόγος να τις απαριθμήσω.

2. Αν δεν σας ήταν εύκολο να γνωρίζετε προοπτικά τις προθέσεις της ελληνικής αντίδρασης και των Άγγλων εχθρών της Ελλάδας, τώρα, θέλω να πιστεύω πως πρέπει να μπορείτε να τις βλέπετε. Πρόθεσή τους είναι: όχι να συμβάλουν σε προσπάθεια για ομαλή εξέλιξη της πολιτικής ζωής του τόπου, ή έστω να ανεχθούν απλώς τη δική σας προσπάθεια προς την τέτοια κατεύθυνση, αντίθετα, να οργανώσουν και να διεξαγάγουν με πλεονεκτικές γι’ αυτούς συνθήκες τον εμφύλιο πόλεμο μ’ όλα τα μέσα.

3. Η διάσκεψη και συμφωνία της Γιάλτας δεν πρέπει να έχετε καμία αυταπάτη πως είναι δυνατό να επιδράσει σε τόσο μεγάλο βαθμό, ώστε να στρέψει το τιμόνι της χώρας που αφήσατε να κρατούν γερά στα χέρια τους οι Άγγλοι. Η Σοβιετική Ένωση, όπως πρέπει να σας είναι γνωστό, δεν μπορεί να κάνει “ελληνική” πολιτική ώστε να επέμβει ενεργά στο ελληνικό δράμα. Γιατί δεν κάνει ούτε Σέρβικη, ούτε Βουλγάρικη, ούτε Ρώσικη ακόμα πολιτική. Κάνει πολιτική παγκόσμιας επανάστασης, και δεν είναι διατεθειμένη ούτε κατ’ ελάχιστο να τη διακινδυνεύσει για το μικρό αυτό ποσοστό της ανθρωπότητας που λέγονται Έλληνες, που οι ίδιοι ­ διά των ηγετών τους ­ οδηγήθηκαν στη νέα σκλαβιά και που στο κάτω κάτω, αργά ή γρήγορα, μετά την πλήρη νίκη της πολιτικής της παγκόσμιας επανάστασης της Σοβιετικής Ένωσης (Σ.Ε.) δεν μπορεί παρά να είναι στο πλευρό του σοσιαλισμού.
Η Σ.Ε. θα μπορούσε να επέμβει “ενεργότερα”, όπως, δεν αποκλείεται, κι αυτή η Αμερική, αν εμείς, εσείς δηλαδή ήσασταν ικανοί να δημιουργήσετε στην Ελλάδα διαφορετική κατάσταση, ανάλογη περίπου με την της Γιουγκοσλαβίας και ίσως και καλύτερη, με μια ορθή και συνεπή πολιτική και όχι γεμάτη “αριστερά” και δεξιά οπορτουνιστικά τακτικά λάθη στα βασικότερα προβλήματα της χώρας. Οι δυνατότητες υπήρχαν όλες για μια τέτοια πολιτική και για δημιουργία μιας τέτοιας διαφορετικής κατάστασης στη χώρα μας. Και όποιος δεν το βλέπει και δεν παραδέχεται αυτό πρέπει να είναι ή μαρξιστικά αγράμματος ή… τι να πω.

4. Μπορεί, όπως μου παρήγγειλε ρητά ο σ. Γιάννης διά του σ. Ζήση, να υπάρχει “σαφής παραίνεση” των Ρώσων συντρόφων προς το ΚΚΕ για το κλείσιμο της Συμφωνίας της Βάρκιζας. Όμως αυτό δεν αλλάζει τίποτα. Μετά τη σωρεία των σοβαρών οπορτουνιστικών τακτικών λαθών από των αρχών του 1943 στη διεύθυνση του αγώνος από μέρους σας και το εγκληματικό επιστέγασμά τους, τη μάχη των Αθηνών, έχασαν την εμπιστοσύνη τους κι αναγκάστηκαν, για να μην οδηγήσετε τη χώρα και το λαό της σε μεγαλύτερες καταστροφές, να σας “συμβουλέψουν” να υποχωρήσετε και να κλείσετε τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Τις απόψεις του Γεν. Στρατηγείου του ΕΛΑΣ για τις δυνατότητες συνέχισης του αγώνα είμαι σίγουρος ότι δεν τις είπατε πουθενά και συνεπώς δεν γνώριζαν οι Ρώσοι σύντροφοι αν μπορούσε και σε ποιες δυνάμεις να βασιστεί μια άλλη πολιτική.

5. Το ΕΑΜ ώς το Λίβανο ακολουθούσε ανιούσα γραμμή ανάπτυξης. Από εκεί κι ύστερα πήρε την κάτω βόλτα. Από τη “μάχη της Αθήνας” κι ύστερα και την ήττα και, πολύ περισσότερο, μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, χάνει σε επιρροή ραγδαία. Προβλέπω ώς το δημοψήφισμα και τις εκλογές και πιθανή διάσπασή του.

6. Το ΚΚΕ έχασε από την αίγλη του και τη δύναμη συγκέντρωσης και μέσα στο ΕΑΜ και μέσα στο λαό. Ακόμα έχασε σε στενούς οπαδούς του και σε μέλη του. Τις στατιστικές εσείς τις κρατάτε και είμαι βέβαιος πως θα έχετε διαπιστώσει ήδη σημαντικό ποσοστό διαρροής. Προοπτική μου είναι ότι αυτό το ποσοστό θα δυναμώσει πολύ. 

7. Η “διαφώτιση” του λαού, των οπαδών του ΕΑΜ και των οπαδών και μελών του ΚΚΕ επί της “αναγκαιότητας” της πολιτικής της Βάρκιζας είναι αστεία κυριολεκτικά και κανένα μέλος του ΚΚΕ δεν την πιστεύει. Μα και τι διαφώτιση να γίνει; Κατά ποιο ταχυδακτυλουργικό τρόπο θα μπορούσε το άσπρο να γίνει μαύρο; Αφήνω τους οπαδούς του ΕΑΜ και του ΚΚΕ, δεν υπάρχει κανένα μέλος απλό, γραμματέας βάσης, αχτιδικός ή περιφερειακός, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων στους τελευταίους αυτούς, που η δύναμη της συνήθειας και η ρουτίνα δεν τους αφήνει να δούνε, που να μην έρχεται να με συναντήσει με λαχτάρα σε κάθε χωριό που περνάω και να μου ρίχνει βροχή τα ερωτήματα: Γιατί το κάνατε αυτό; Για πού πάμε, γιατί χύσαμε το αίμα μας και κάψαμε τα σπίτια μας επί τρία χρόνια; Γιατί μας παραδίνετε αμαχητί; Τι θα κάνουμε τώρα; Πού είναι η λαϊκή μας δικαιοσύνη και η αυτοδιοίκηση; Γιατί και πάλι θα μας χαρακτηρίζουν το βιός μας ως λαθραίο και θα ξαναπληρώνουμε 2.000 δραχμές για ένα τσιγάρο χωριάτικο καπνό με εφημερίδα; Τι θα κάνουμε με τους εθνοφύλακες-μπουραντάδες που άρχισαν τις έρευνες, τους ξυλοδαρμούς, τις απαγορεύσεις συγκεντρώσεων, συνελεύσεων κ.λπ.; Τι θα κάνουμε με την αντίδραση των χωριών μας που σήκωσε κεφάλι και μας απειλεί ανοιχτά ότι θα μας σφάξουν όλους; Με τι θα προστατευθούμε; Με τον “εθνικό στρατό”; Μα πώς θα γίνει τέτοιος αφού εμάς δεν μας δέχονται χαρακτηρίζοντάς μας ανίκανους οι επιτροπές με χίλιες ψεύτικες δικαιολογίες; Δεν το βλέπετε πώς στην περιοχή Καρδίτσας από την κλάση του 1939 δεν πήραν ούτε 20% από τους αμαρκάριστους ως δικούς των; Όλα αυτά θα ήταν ένας σίφουνας ενάντιά σας, αν εγώ για να αποφύγω διασπάσεις κ.λπ. δεν έκανα την πρόταση να πάω έξω να θέσω τις απόψεις μου, μη τυχόν και λυθεί κομματικά το ζήτημα, κι έβγαζα από τα χωριά τους τούς 200 και πλέον αντάρτες που είχα καταγράψει στο βουνό και άρχιζα τον πόλεμο.

8. Παντού οι οργανώσεις είχαν μουδιάσει. Η αντίδραση είχε σηκώσει κεφάλι. Το πέρασμά μας δημιουργεί ρίγη συγκινήσεως και ενθουσιασμού και οι γυναίκες ακόμα βγαίνουν και μας καλωσορίζουν, μας εύχονται “καλή επιτυχία και καλή λευτεριά από το νέο κατακτητή”. Η αντίδραση κρύβεται. Πολλοί φεύγουν για τις πόλεις. Το ξεκαθάρισμα Εδεσιτών στην Ευρυτανία, που είχαν έλθει με ρητή εντολή να οργανώσουν εκεί ένοπλες ομάδες αντίδρασης, επικροτήθηκε από όλους. Θα ξεκαθάριζα και την ομάδα του Π. Μελιά (Ευρυτανία-Λεπιανά) και την ομάδα Σούρλα σε μια εβδομάδα, αν δεν ερχόταν ο αντιπρόσωπός σας. Στους κομματικούς των χωριών λέμε ότι για ειδικούς λόγους δεν πρέπει να εμφανιστούμε. Περπατάμε όλη νύχτα και κρυβόμαστε την ημέρα για να φανούμε συνεπείς σ’ ό,τι συμφωνήσαμε με εσάς. Μα οι κομματικοί επιμένουν και με τρόπο το διαλαλούν οι ίδιοι στους χωριανούς τους: “ξαναβγήκαν αντάρτες μας. Σε λίγο θα βγούμε και πάλι όλοι, ο Άρης μας είναι εδώ, μη φοβάστε. Ξέρει αυτός και θα νικήσουμε και πάλι Έλληνες, αντιδραστικούς και Άγγλους κατακτητές”».

9. Εσείς δεν τα βλέπετε όλα αυτά. Έχετε απομονωθεί από τη λαϊκή μάζα και έχετε χάσει τον παλμό της. Συνέλθετε έστω και τώρα. Δεν είναι αργά. Αργότερα σίγουρα θα είναι πολύ αργά και θα χρειαστούν τεράστιες θυσίες σε κόπους και σε αίμα για ν’ αρχίσει κάτι σοβαρό. Προς Θεού! Μην αφήνετε όλο αυτό τον κόσμο στην απόγνωση. Μην αφήνετε να θρονιαστεί η αντίδραση οριστικά. Μην πιστεύετε ότι η “εθνοφυλακή” είναι πραγματικά εθνικός στρατός και μη βάζετε τον κόσμο να τους δέχεται τους Μπουραντάδες ως “παιδιά του λαού”, ενώ αυτοί τους δέρνουν. Μην κάνετε το έγκλημα να επιτρέψετε στην εθνοφυλακή να εγκατασταθεί παντού και να παίξει το ρόλο της παλιάς χωροφυλακής.

10. Μην αυταπατάστε ότι τα όπλα που κρύψαμε θα μπορέσετε αργότερα να τα χρησιμοποιήσετε. Όχι! Θα τα βρουν σε λίγο οι εθνοφύλακες, χρησιμοποιήστε τα ­ έστω και μέρος τους ­ από τώρα. Βγάλτε από τώρα, έστω και λίγους, αντάρτες, έστω από μια ομάδα σε κάθε επαρχία. Μην τη χρωματίζετε ως δική σας ή ως συνέχεια του ΕΛΑΣ. Αφήστε την καμουφλαρισμένη, αφού δεν καταλαβαίνετε ότι πρέπει να ξαναπάρει τα όπλα ο ΕΛΑΣ. Δεν θέλετε εμένα επικεφαλής τους; Βρείτε έναν άλλον. Πάντως μην κάνετε το έγκλημα να αργείτε. Ενεργήστε σύντομα και δραστήρια.

11. Εγώ συνεχίζω το ταξίδι για το Ηπειρ[ωτικό] γραφείο και από εκεί για έξω. Όμως με κάποια επιβράδυνση γιατί κινούμαστε όπως ξέρετε και λέω και πιο πάνω.

Επί όλων των ανωτέρω ελπίζω να έχω γραπτή απάντησή σας με έκτακτο σύνδεσμο, ώσπου να φτάσω στο Ηπειρωτικό γραφείο.

Εύχομαι να σκεφθείτε ώριμα έστω και την τελευταία στιγμή.

Εν πορεία 24/3/45

Η συμφωνία της Βάρκιζας και τα φαντάσματα του παρελθόντος

Αντιπροσωπεία ΕΑΜ:
επικεφαλής Γεώργιος Σιάντος _γ.γ. ΚΚΕ,
Ηλίας Τσιριμώκος _γ.γ. ΕΛΔ,
Δημήτρης Παρτσαλίδης _ΚΕ ΕΑΜ +
Στέφανος Σαράφης _στρατιωτικός σύμβουλος

Στις 11 Γενάρη 1945 η Μάχη της Αθήνας, ο ηρωικός Δεκέμβρης του '44 όπως έμεινε στην Ιστορία, τέλειωνε με ανακωχή. Ήταν μια δυσμενής για το λαϊκό κίνημα έκβαση, που όμως σε καμία περίπτωση δεν σήμαινε και ήττα του ΕΛΑΣ, ο οποίος κυριαρχούσε στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας, συσπειρώνοντας τον κύριο όγκο των δυνάμεών του. Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ διατηρούσαν επιρροή στην πλειοψηφία των λαϊκών μαζών.

Παρ' όλα αυτά, στις 12 Φλεβάρη υπογράφηκε η απαράδεκτη Συμφωνία της Βάρκιζας, που σηματοδότησε νέα δεινά για το λαϊκό επαναστατικό κίνημα. Για την αναφορά μας αυτή στη Συμφωνία της Βάρκιζας αντλούμε στοιχεία από τον τόμο Β1 του Δοκιμίου Ιστορίας του ΚΚΕ.

Στις 28 Φλεβάρη 1945, ο ΕΛΑΣ αποστρατεύτηκε. Πέντε χρόνια αργότερα, κατά την ομιλία του στην 7η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, το Μάη του 1950, ο Δ. Παρτσαλίδης αναφέρθηκε στην τρίτη σύσκεψη που είχε γίνει στη Μόσχα το Γενάρη του 1950, ανάμεσα στις ηγεσίες του ΚΚΣΕ (Στάλιν, Μόλοτοφ, Μάλενκοφ, Σουσλόφ), του ΚΚ Αλβανίας (Χότζα, Σέχου) και του ΚΚΕ (Ζαχαριάδης, Παρτσαλίδης). Σε αυτήν τη σύσκεψη συζητήθηκε και η Συμφωνία της Βάρκιζας. Γι' αυτό το θέμα ο Δ. Παρτσαλίδης ανέφερε: «Η Συμφωνία της Βάρκιζας. Ο σ. Στάλιν είπε: "Είτανε λάθος, δεν έπρεπε να παραδώσετε τα όπλα". Οταν ο σ. Ζαχαριάδης ανάφερε πως δεν παραδώσαμε όλα τα όπλα και εγώ ότι πολεμήσαμε στην Αθήνα και ότι είχαμε και την υπόδειξη του σ. Ντιμιτρόφ για συμφωνία, ο σ. Στάλιν απάντησε: "Επρεπε να πολεμήσετε έξω από την Αθήνα. Ο σ. Ντιμιτρόφ δεν είναι ΚΕ του Μπολσεβίκικου Κόμματος"».

Η τοποθέτηση του Στάλιν το 1950, ότι το ΚΚΕ έπρεπε να μην παραδώσει τα όπλα και να συνεχίσει τον ένοπλο αγώνα έξω από την Αττική, ήταν απόλυτα σωστή, αλλά δεν υπάρχει αρχειακό εύρημα για ανάλογη τοποθέτηση το 1945. Και αυτό το ζήτημα υπάγεται σε εκείνα που παραμένουν σχετικά ανοιχτά στην παραπέρα μελέτη τους, σε συνδυασμό με πρόσβαση στο σχετικό αρχειακό υλικό.

Η υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας βαραίνει την ηγεσία του ΚΚΕ. Ανεξάρτητα από τις όποιες διεθνείς παραινέσεις για την εξεύρεση συμβιβαστικής λύσης, έπρεπε να απορρίψει και την παραμικρή σκέψη για την παράδοση των όπλων και τη διάλυση του ΕΛΑΣ. Επρεπε το Κόμμα να ανασυνταχθεί και ο ΕΛΑΣ να συνεχίσει τον αγώνα έξω από την Αθήνα. Αυτή η στάση ήταν η μοναδική που θα βοηθούσε και το Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα (ΔΚΚ) και πρωταρχικά τη Σοβιετική Ενωση. Η απαράδεκτη υποχώρηση, όντας σε βάρος του ΕΑΜικού κινήματος και γενικά του λαού, απέβαινε σε βάρος και του ΔΚΚ.

Οι παράγοντες που οδήγησαν στην υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας, πέρα από την υποτίμηση της δύναμης του λαϊκού κινήματος και την υπερτίμηση του αντίπαλου, ήταν πρωταρχικά: Η εμμονή στον κοινοβουλευτικό στόχο της «ομαλής δημοκρατικής εξέλιξης», σε συνάρτηση και με την πίεση που ασκούσαν στο ΚΚΕ οι σύμμαχοί του στο ΕΑΜ να υπογραφεί συμφωνία. Η υποχώρηση στην πίεση ήταν απόρροια της οπορτουνιστικής άποψης ότι σε αντίθετη περίπτωση το ΕΑΜ θα διαλυόταν και το ΚΚΕ θα οδηγούνταν στην απομόνωση.

Έλλειψη συλλογικής λειτουργίας

Οπως ήδη αναφέραμε, με τη Συμφωνία της Βάρκιζας διαφώνησε ο Αρης Βελουχιώτης, ενώ στις τάξεις του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ, βεβαίως και του ΚΚΕ, δεν ήταν περιορισμένης έκτασης η αντίδραση ή η δυσφορία για την υπογραφή της. Πλατιές λαϊκές μάζες διαισθάνονταν το τι σήμαινε η παράδοση των όπλων του ΕΛΑΣ.

Από την τραγική κατάληξη της εξέλιξης της ιστορίας του Αρη μέσα στην Ιστορία του ΚΚΕ το δίδαγμα που βγαίνει είναι ότι μια λαθεμένη απόφαση μπορεί να διορθωθεί αποτελεσματικά μόνο μέσα από τη συλλογική επεξεργασία και την πρακτική υλοποίησή της. Ταυτόχρονα, τα βαθύτερα διδάγματα αφορούν τις συλλογικές ευθύνες των ανώτερων καθοδηγητικών οργάνων του Κόμματος, δηλαδή της ΚΕ και του ΠΓ. Η έλλειψη συλλογικής λειτουργίας τους σε κρίσιμες περιόδους της ταξικής πάλης εκμηδενίζει την ουσιαστική λειτουργία της αρχής του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού: «Αποφασίζουμε συλλογικά, πλειοψηφικά, δρούμε ενιαία, μονολιθικά». Η απόφαση για τη Συμφωνία της Βάρκιζας δεν ήταν αποτέλεσμα μιας τέτοιας λειτουργίας.

Η απαράδεκτη Συμφωνία της Βάρκιζας

Κι ύστερα με σκυφτές τις πλάτες σαν κουλοί, γλιστρώντας με τους άλλους ίσκιους γύρω τους, με ποδοβολητά και μ' άλογα κουτσά και κακομοιριασμένα κι άλλοι με φτέρνες πληγιασμένες κι ο σπασμένος υποκόπανος ραβδί και το ποτάμι να τους κάνει πίσω, «για πού σύντροφε και φίλε;», «κατά πού αδερφέ;», «σε ποια ερημιά; και ποια χωσιά;», «ποια Βάρκιζα;» κι ύστερα πάλι γελασμένοι στο κλαρί.

                  Γιάννης Δάλλας,«Ρέκβιεμ»

Η κατάσταση μετά τον Δεκέμβρη του 1944

Στις 11 Γενάρη 1945 ολοκληρώθηκε η ηρωική μάχη του ΕΛΑΣ και των εργατικών - λαϊκών δυνάμεων της Αθήνας ενάντια στα βρετανικά στρατεύματα και στους εγχώριους υπερασπιστές της καπιταλιστικής εξουσίας. Σύμφωνα με την ανακωχή που υπέγραψε ο ΕΛΑΣ, έως τις 18 Γενάρη υποχρεωνόταν να αποσυρθεί από την Αττική, την περιοχή της Θεσσαλονίκης, τη Θεσσαλία και τις Σποράδες, σημαντικά τμήματα της Στερεάς (ανατολικά και νότια της Λαμίας), τμήματα της Πελοποννήσου, την Εύβοια, τη Ζάκυνθο, τα Κύθηρα και τις Κυκλάδες. Η συμφωνία όριζε ακόμη την ανταλλαγή αιχμαλώτων, αλλά και την απελευθέρωση από τον ΕΛΑΣ όλων ανεξαιρέτως των αστυνομικών και χωροφυλάκων, καθώς και των Βρετανών στρατιωτών¹.

Ομως, η στρατιωτική ήττα του ΕΛΑΣ στην Αθήνα δεν σήμαινε ακόμα μια ολική ανατροπή του συσχετισμού δυνάμεων, με δεδομένο ότι συνέχισε να είναι κυρίαρχος στην υπόλοιπη χώρα. Πολύ περισσότερο, δεν πιστοποιούσε τη ριζική αλλαγή του πολιτικού και κοινωνικού - ταξικού συσχετισμού δυνάμεων που είχε διαμορφωθεί στα χρόνια της τριπλής φασιστικής κατοχής, αφού το ΚΚΕ και το ΕΑΜ συνέχισαν να αποτελούν τους πολιτικούς φορείς με τη μεγαλύτερη επιρροή στις εργατικές - λαϊκές δυνάμεις.

Την ίδια ώρα, η διαχείριση της συμφωνίας ανακωχής από τις εγχώριες αστικές δυνάμεις και τους Βρετανούς συμμάχους τους φανέρωνε το πώς επιδίωκαν να αντιμετωπίσουν το ΚΚΕ, το ΕΑΜ και το εργατικό - λαϊκό κίνημα. Κατά παραβίαση των όρων ανακωχής, αντάλλασσαν ως ομήρους απλούς πολίτες, ενώ συνέχισαν να κρατούν αξιωματικούς και μαχητές του ΕΛΑΣ και να βασανίζουν ομήρους, να μην τους προσφέρουν περίθαλψη και επαρκή τροφή. Ιδιαίτερη λύσσα έδειξαν απέναντι σε όσους ήξεραν ή θεωρούσαν ότι είναι κομμουνιστές².

Οπως συμβαίνει ιστορικά έπειτα από κάθε μεγάλη ταξική αναμέτρηση που ολοκληρώνεται με ήττα ή υποχώρηση του εργατικού - λαϊκού κινήματος, οι αστικές δυνάμεις επιδίδονται σε μια ξέφρενη καταστολή. Παράλληλα, στο εσωτερικό του εργατικού - λαϊκού κινήματος, αλλά και στους κόλπους της ιδεολογικής - πολιτικής και οργανωτικής του πρωτοπορίας, του Κομμουνιστικού Κόμματος, αντιπαλεύουν δύο τάσεις. Μία που θεωρεί μάταιη τη συνέχιση του αγώνα και μια άλλη που επιζητά να χρησιμεύσει η ήττα ως δίδαγμα για τους μελλοντικούς αγώνες. Η συγκεκριμένη διαπάλη στους κόλπους του ΕΑΜικού κινήματος αποτυπώθηκε και στην τοποθέτηση του αγωνιστή λογοτέχνη Ασημάκη Πανσέληνου, που καυστικά σχολίασε τις προθέσεις των σοσιαλδημοκρατικών και άλλων αστικών και μικροαστικών δυνάμεων που συμπορεύτηκαν με το ΚΚΕ στα χρόνια της Κατοχής:

«Οι υποκριτές από την άλλη θεωρούν τον Δεκέμβρη για λάθος! Με το δίκιο τους, γιατί το μυαλό τους, και αν ήθελε, δεν μπορούσε να πάει πέρα από την εφήμερη πολιτική σκοπιμότητα... Το Δεκέμβρη του 1944 ο ελληνικός λαός με την ένοπλη άμυνά του, που είναι η πιο δικαιωμένη μορφή της ιστορικής βίας, μπήκε στην κοινωνική ζωή του έθνους σαν ο ζωτικότερος παράγοντας»³.

Οσον αφορά το ΚΚΕ, που αποτέλεσε τον μπροστάρη και τον αιμοδότη του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ, οι ενέργειες των καθοδηγητικών του οργάνων δείχνουν ότι αρχικά πήρε μέτρα ανασυγκρότησης του ίδιου και του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ, που όχι μόνο δεν απέκλειαν, αλλά και ευνοούσαν την πιθανότητα συνέχισης και γενίκευσης της ένοπλης αντιπαράθεσης.

Ηδη από τις 22 Γενάρη, το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ ζητούσε από την Ομάδα Μεραρχιών της Μακεδονίας λεπτομερείς αναφορές για την κατάσταση των δυνάμεων τόσο της ίδιας όσο και του εχθρού, «εις Μακεδονία και ιδιαιτέρως περιοχήν Θεσσαλονίκης και Καβάλας»⁴. Ταυτόχρονα, τις παραμονές της Συμφωνίας της Βάρκιζας «άρχισε μια εντατική δουλειά ανασυγκρότησης των μονάδων και ταυτοποίησής τους με νέα διάταξη, ώστε στις αρχές του Φλεβάρη ο ΕΛΑΣ ήταν έτοιμος ν' αντιμετωπίσει οποιαδήποτε νέα επίθεση»⁵.

Οσον αφορά την πρωτεύουσα, στις αρχές Φλεβάρη 1945, στάλθηκε πολυάριθμη ομάδα κομματικών στελεχών με επικεφαλής τον Σπύρο Καλοδίκη και αποστολή την ανασυγκρότηση των Οργανώσεων του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Σε σύντομο διάστημα είχαν ανασυσταθεί η Επιτροπή Πόλης της Κομματικής Οργάνωσης Αθήνας, όλες οι Αχτιδικές Επιτροπές και τα Γραφεία των περισσότερων ΚΟΒ, ενώ με γοργούς ρυθμούς προχωρούσε και η ανασυγκρότηση των ΕΑΜικών και ΕΠΟΝίτικων οργανώσεων⁶.

Σχετικά με το πλαίσιο, μέσα στο οποίο το ΚΚΕ επιχειρούσε να απαντήσει το δίλημμα συνέχιση ή μη της ένοπλης πάλης, ο Π. Ρούσος, τότε μέλος της ΚΕ, αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Τις μέρες της ανακωχής έγιναν στην ηγεσία του αγώνα σκέψεις για ενδεχόμενη συνέχιση του πολέμου κατά των επεμβασιών. Ο ΕΛΑΣ διατηρούσε ακόμα σημαντικές, τις περισσότερες δυνάμεις ανέπαφες. Στη Μάχη της Αθήνας είχαν δοκιμαστεί και χτυπηθεί 3 μεραρχίες 20.000 ανδρών περίπου. Διαθέταμε ακόμα 7 μεραρχίες, δύναμης περίπου 40.000. Ο ΕΛΑΣ μπορούσε να συνεχίσει τον ένοπλο αγώνα του, μάλλον σαν αγώνα τριβής, με την πιθανότητα να πετύχει ευνοϊκούς όρους για το κίνημα. Μα σε κάθε περίπτωση είχαμε ανάγκη από βοήθεια, τουλάχιστο σε πολεμοφόδια. Από πού όμως; Μην ξεχνάμε πως συνεχίζεται η μεγάλη προσπάθεια των Σοβιετικών για τη συντριβή του Χίτλερ και την κατάληψη του Βερολίνου. Ο Χίτλερ μπορεί ακόμα να κάνει ζημιά στους συμμάχους (Αρδέννες). Χρειάζεται η μεγαλύτερη ενότητα των συμμάχων. Και στερέωση των νέων λαϊκών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη.

Για να 'χει κάποια σαφήνεια και προοπτική σ' έναν νέο ένοπλο αγώνα που θα αναλάμβανε κατά των Αγγλων, την ώρα που ο παγκόσμιος πόλεμος βάδιζε προς το τέλος του, το Πολιτικό Γραφείο έστειλε ένα τηλεγράφημα προς τον Γκ. Ντιμιτρόφ για να βολιδοσκοπήσει ξανά τις δυνατότητες που θα υπήρχαν στη νέα διεθνή κατάσταση και ιδιαίτερα στην κατάσταση των Βαλκανίων, που ήταν ακόμα λεπτή»⁷.

Το δίλημμα

Οπως φανερώνει το προηγούμενο απόσπασμα, τα καθοδηγητικά όργανα είχαν εκτίμηση της διαμορφωμένης κατάστασης που αντικειμενικά οδηγούσε στη συνέχιση και γενίκευση της ένοπλης σύγκρουσης. Παράλληλα, όμως, στις αποφάσεις τους βάραινε η λαθεμένη στρατηγική του αντιφασιστικού μετώπου, που αποσύνδεε την απελευθέρωση από τον στόχο της κατάκτησης της εργατικής εξουσίας. Ετσι, το ενδεχόμενο συνέχισης της ένοπλης σύγκρουσης το έβλεπαν ως «αγώνα τριβής», δηλαδή ως μέσο πίεσης για την απόσπαση μιας συμφωνίας με ευνοϊκότερους όρους για το εργατικό - λαϊκό κίνημα στο έδαφος της αστικής δημοκρατικής εξομάλυνσης.

Ωστόσο, ολόκληρη η τελευταία περίοδος της Κατοχής και η προσπάθεια ανακοπής της δύναμης και του κύρους του ΚΚΕ και του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ από την πλευρά όλων των αστικών δυνάμεων, όσα ακολούθησαν την απελευθέρωση, η στάση των λεγόμενων «αντιφασιστικών αστικών δυνάμεων» και των Βρετανών στη διάρκεια του Δεκέμβρη, αλλά και ο τρόπος που διαχειρίστηκαν τη συμφωνία της ανακωχής και ακόμα περισσότερο ο τρόπος που νωρίτερα αξιοποίησαν τις Συμφωνίες του Λιβάνου (Μάης 1944) και της Καζέρτας (Σεπτέμβρης 1944) φανέρωναν ότι δεν μπορούσε να υπάρξει μια σχετικά δίκαιη συμφωνία ανάμεσα στο ΚΚΕ και το ΕΑΜ - ΕΛΑΣ από τη μια πλευρά και στις αστικές δυνάμεις και τους Βρετανούς συμμάχους τους από την άλλη. Κυρίως, επειδή ποτέ δεν μπορεί να υπάρξει μια δίκαιη συμφωνία ανάμεσα στα ταξικά αντιτιθέμενα συμφέροντα.

Επομένως, το πραγματικό επίδικο της εποχής που θα έκρινε σε σημαντικό βαθμό και τη μορφή και την έκβαση μιας γενικευμένης ένοπλης σύγκρουσης αφορούσε την απόφαση αντιπαράθεσης με το σύνολο των αστικών δυνάμεων στην κατεύθυνση επαναστατικής ανατροπής της καπιταλιστικής εξουσίας, κατάκτησης της εργατικής εξουσίας και έναρξης της διαδικασίας σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Ομως, εξαιτίας αδυναμιών στις επεξεργασίες του ΚΚΕ και στις αντίστοιχες του Διεθνούς Κομμουνιστικού Κινήματος, δεν υπήρχε η συλλογική ιδεολογική - πολιτική ωριμότητα που θα εξασφάλιζε την καθοδήγηση της εργατικής - λαϊκής πάλης με γνώμονα αυτό το διακύβευμα.

Βέβαια, η παραπάνω θεμελιακή αδυναμία σχετιζόταν όχι μόνο με τη συνολική στρατηγική του Διεθνούς Κομμουνιστικού Κινήματος, αλλά και ειδικότερα με την πεποίθηση ότι οι αποφάσεις και οι δράσεις των Κομμουνιστικών Κομμάτων έπρεπε να εναρμονίζονται με τις προτεραιότητες της σοβιετικής εξωτερικής πολιτικής⁸, μέσα στο γενικότερο σκηνικό του συνεχιζόμενου ακόμη ιμπεριαλιστικού Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η συγκεκριμένη αντίληψη είχε δύο πρακτικές απολήξεις. Η πρώτη αφορούσε τον φόβο ότι η όξυνση της ταξικής πάλης στην Ελλάδα θα μπορούσε να διαταράξει τη συμμαχία της Σοβιετικής Ενωσης με τα καπιταλιστικά κράτη (κυρίως Μ. Βρετανία, αλλά και ΗΠΑ) στο πλαίσιο της Αντιχιτλερικής Συμμαχίας ή να επιφέρει αρνητικές εξελίξεις για την έκβαση της ταξικής πάλης σε άλλες χώρες των Βαλκανίων, όπου τα Κομμουνιστικά και Εργατικά Κόμματα και το εργατικό - λαϊκό κίνημα δρούσαν με τη στήριξη και του Κόκκινου Στρατού. Η δεύτερη συνέδεε την προοπτική γενίκευσης του πολέμου με την πολιτική ή στρατιωτική υποστήριξη εκ μέρους της Σοβιετικής Ενωσης και των αδελφών κομμάτων των Βαλκανίων.

Φυσικά, ήταν σωστό ότι το ΚΚΕ, παρά την αυτοδιάλυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς, συνέχιζε να θεωρεί τον εαυτό του αναπόσπαστο τμήμα του Διεθνούς Κομμουνιστικού Κινήματος και με πνεύμα προλεταριακού διεθνισμού εξέταζε προσεκτικά τις συνέπειες που θα είχε η δική του στάση στο εργατικό - λαϊκό κίνημα και στα Κομμουνιστικά και Εργατικά Κόμματα άλλων χωρών. Ταυτόχρονα, όμως, ήταν λαθεμένη η αντίληψη ότι η όξυνση της ταξικής πάλης στην Ελλάδα θα μπορούσε να αποτελέσει τροχοπέδη για την ταξική πάλη σε άλλες χώρες και τη δράση των αδελφών κομμάτων. Η τότε πραγματικότητα και όλη η ιστορία του εργατικού - λαϊκού και κομμουνιστικού κινήματος υποδεικνύουν το αντίθετο. Κάθε βήμα ενίσχυσης της εργατικής τάξης και των συμμάχων της σε μια χώρα συνιστά βήμα αποδυνάμωσης της αστικής τάξης στην ταξική πάλη που διεξάγεται εθνικά, αλλά και σε διεθνές επίπεδο.

Δεν ήταν αντικειμενική και η εκτίμηση ότι το ΚΚΕ (και κατά προέκταση η Σοβιετική Ενωση και το Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα) θα έπρεπε να προφυλαχθεί από τις κατηγορίες περί αποδυνάμωσης του αντιφασιστικού αγώνα, που θα εξαπέλυαν εναντίον του η ελληνική καπιταλιστική εξουσία και οι διεθνείς της σύμμαχοι, σε μια περίπτωση γενίκευσης της ένοπλης πάλης που αναγκαστικά θα συμπεριλάμβανε τη σύγκρουσή του με συμμάχους στο πλαίσιο του αντιφασιστικού αγώνα (βρετανικά στρατεύματα). Η καπιταλιστική προπαγάνδα θα προσπαθούσε σε οποιεσδήποτε συνθήκες να υπονομεύσει κάθε απόπειρα επαναστατικής δράσης των ταξικών της αντιπάλων.

Αλλωστε, το ΚΚΕ και το ΕΑΜ - ΕΛΑΣ ήταν αυτοί που είχαν πραγματικά πρωτοστατήσει στην αντιπαράθεση με τις στρατιωτικές δυνάμεις του Αξονα σε όλη την περίοδο της Κατοχής. Από την άλλη, οι βρετανικές στρατιωτικές δυνάμεις που έδρευαν στην Ελλάδα και δρούσαν από κοινού με πρώην συνεργάτες των ναζί, ουσιαστικά δεν είχαν συμβολή στον αγώνα ενάντια στη ναζιστική Γερμανία. Αντίθετα, η παρουσία τους σκόπευε να διαφυλάξει βρετανικά συμφέροντα στην περιοχή της νοτιοανατολικής Μεσογείου.

Επιπρόσθετα, όπως θα αποδείκνυε στη συνέχεια και ο αγώνας του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, ακόμα και ο οπλισμός που συνέχιζε να έχει στα χέρια του ο ΕΛΑΣ επαρκούσε για να ανταποκριθεί στις ανάγκες μιας ένοπλης αντιπαράθεσης με τις εγχώριες αστικές δυνάμεις και τον βρετανικό στρατό. Και αυτό γιατί οι κρατικοί κατασταλτικοί μηχανισμοί δεν είχαν προλάβει να ανασυγκροτηθούν, ενώ οι βρετανικές δυνάμεις είχαν τη δυνατότητα να διατηρούν τον έλεγχο των μεγάλων αστικών κέντρων και κρίσιμων οδών μεταφοράς, αλλά δεν μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στρατιωτικά και οικονομικά στις απαιτήσεις μιας γενικευμένης πανελλαδικά σύγκρουσης.

Το σκεπτικό που βάρυνε
στην υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας

Στις αρχές του 1945, ο Γ. Ζέβγος, μέλος του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, έθεσε το ζήτημα της διεθνούς υλικοστρατιωτικής ή και ηθικής - πολιτικής ενίσχυσης προς το εργατικό - λαϊκό κίνημα στην Ελλάδα στον τότε κομμουνιστή πρωθυπουργό της Βουλγαρίας, Τράιτσο Κοστόβ:

«Αν θα είναι αδύνατο να έχουμε μια ηθική υποστήριξη, πρέπει να συνθηκολογήσουμε, πράγμα που σήμαινε καταστροφή για το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα ή ν' αρχίσουμε πάλι τον πόλεμο. Εμείς θα προτιμούσαμε το δεύτερο.

(...) Ο λαός μας κουράστηκε (...) οι άνθρωποι πεινούν. Αυτές οι δυσκολίες έχουν αντανάκλαση στο ηθικό των συμμάχων μας (εννοεί τις σοσιαλδημοκρατικές οργανώσεις που συμμετείχαν στο ΕΑΜ), μικροαστικών ομάδων που θέλουν να επιτευχθεί ομαλότητα με συμφωνία (...) Ο στρατός μας αριθμεί 50.000 - 60.000, το ηθικό του είναι υψηλό, θέλει να συγκρουστεί, όμως δεν έχει εξοπλισμό, κυρίως αντιαεροπορικά, πυροβόλα, τανκς και αντιαρματικά πυροβόλα (...) Χρειαζόμαστε αρβύλες - το 1/2 του στρατού μας είναι ξυπόλυτοι - ψωμί, ο στρατός μας πεινά».

Από την πλευρά του, ο Κοστόβ του απάντησε:

«Πολιτική υποστήριξη μπορεί να έχει η Ελλάδα μόνο από τη Σοβιετική Ενωση. Εμείς θα συνεχίζουμε να εκφράζουμε στον Τύπο τις συμπάθειές μας προς εσάς, όμως μεγάλη βοήθεια δεν μπορούμε να δώσουμε (...) Μεγάλες ελπίδες δεν μπορεί να έχετε ούτε στη Σοβιετική Ενωση, διότι η διεθνής κατάσταση είναι δυσμενής για σας. Η Γερμανία δεν έχει ακόμα συντριβεί. Είναι ανάγκη να διατηρηθεί η συμμαχία με την Αγγλία. Αν αυτή η συμμαχία καταρρεύσει, η Γερμανία μπορεί να σηκώσει και πάλι κεφάλι»⁹.

Σε ανάλογο πνεύμα κινούνταν το τηλεγράφημα του Γενικού Γραμματέα της ΚΕ του ΚΚ Βουλγαρίας, Γκεόργκι Ντιμιτρόφ, προς το ΠΓ του ΚΚΕ:

«Ο Παππούς (Ντιμιτρόφ) νομίζει ότι με τη σημερινή διεθνή κατάσταση η ένοπλη ενίσχυση προς τους Ελληνες συντρόφους απ' έξω γενικά αδύνατη. Βοήθεια από μέρους της Βουλγαρίας ή της Γιουγκοσλαβίας, η οποία να τους δέσμευε με το μέρος του ΕΛΑΣ εναντίον ένοπλων αγγλικών δυνάμεων, σήμερα λίγο θα βοηθήσει τους Ελληνες συντρόφους ενώ πάρα πολύ θα μπορούσε να βλάψει τη Γιουγκοσλαβία και τη Βουλγαρία. Ολα αυτά πρέπει να τα υπολογίζουν οι φίλοι μας οι Ελληνες. Ελληνες και ΕΛΑΣ πρέπει να καθορίσουν τα περαιτέρω βήματά τους, ξεκινώντας απ' αυτή ακριβώς την κατάσταση, όχι ευνοϊκή γι' αυτούς. Δεν πρέπει να τραβήξουν το σχοινί. Αλλά να δείξουν μια εξαιρετική ευλυγισία και ικανότητα χειρισμών για να διατηρήσουν όσον το δυνατόν τις δυνάμεις τους και να περιμένουν ευνοϊκότερη στιγμή για πραγματοποίηση του δημοκρατικού τους προγράμματος. Για Ελληνικό Κόμμα το σημαντικότερο είναι να μην επιτρέψει να απομακρυνθεί από μάζες ελληνικού λαού και από δημοκρατικές ομάδες που ανήκουν στο ΕΑΜ. Γιατί ΕΑΜ, ΓΣΕΕ και ξεχωριστές προσωπικότητες ηγέτες δεν απευθύνονται επίσημα στα Συνδικάτα και το Εργατικό Κόμμα Αγγλίας, στις αμερικανικές μαζικές οργανώσεις και Συνδικάτα και κοινή γνώμη εξωτερικού για να διαφωτίσουν για σκοπούς και χαρακτήρα πάλης τους, για να ξεσκεπάσουν ελληνική αντιδραστική κλίκα και τους καλέσουν ενίσχυσή τους; Αυτό πρέπει να κάνουν με όλους τους δυνατούς τρόπους και μέσα ακατάπαυστα»^10.

Βέβαια, στις αρχές του 1945 δεν υπήρχε καμιά περίπτωση ανάκαμψης της ναζιστικής Γερμανίας. Ούτε φυσικά και οι παρεμβάσεις του ΕΑΜ, της ΓΣΕΕ και των ελληνικών μαζικών οργανώσεων σε αστικά κόμματα (όπως Εργατικό Κόμμα Μ. Βρετανίας) ή σε συνδικάτα που ακολουθούσαν τη γραμμή της ταξικής συνεργασίας (όπως αυτά της Μ. Βρετανίας ή των ΗΠΑ) και επομένως υποτάσσονταν στην εξωτερική πολιτική των καπιταλιστικών κρατών τους θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ανακοπή των δολοφονικών σχεδίων της ελληνικής καπιταλιστικής εξουσίας και των βρετανικών στρατευμάτων.

Ωστόσο, το περιεχόμενο των προηγούμενων διεθνών επαφών φαίνεται ότι επηρέασε καθοριστικά τη στάση του ΚΚΕ. Εξάλλου, η μετέπειτα τοποθέτηση του ΓΓ της ΚΕ του Πανενωσιακού Κομμουνιστικού Κόμματος (μπολσεβίκοι) Ιωσήφ Στάλιν (1950)¹¹ που αξιολογούσε ως λάθος τη Συμφωνία της Βάρκιζας και έκρινε ως ορθή τη γενίκευση της ένοπλης αναμέτρησης δεν τεκμαίρεται ότι είχε διατυπωθεί το κρίσιμο αυτό διάστημα.

Η υπογραφή της απαράδεκτης
Συμφωνίας της Βάρκιζας και οι συνέπειές της

Σύμφωνα με πολύ μεταγενέστερη εκτίμηση του Θ. Χατζή¹², στο ΠΓ της ΚΕ διεξαγόταν διαπάλη. Ο Σιάντος (Γραμματέας της ΚΕ του ΚΚΕ) και ο Ζέβγος, στηριζόμενοι στις απόψεις του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, υποστήριζαν τη συνέχιση του αγώνα εναντίον της Αγγλίας, ενώ η πλειοψηφία του ΠΓ ήταν υπέρ της εξεύρεσης συμβιβαστικής λύσης. Υπό το βάρος των προηγούμενων εξελίξεων και των διεθνών επαφών, ο Σιάντος τελικά υποχώρησε, ενώ ο Ζέβγος παρέμεινε αμετακίνητος¹³.

Ετσι, στις 2 Φλεβάρη 1945 ξεκίνησαν στη Βάρκιζα διαβουλεύσεις μεταξύ των εκπροσώπων του ΕΑΜ και της κυβέρνησης του Ν. Πλαστήρα, που στις 12 του μήνα κατέληξαν σε συμφωνία. Η Συμφωνία της Βάρκιζας προέβλεπε την αποστράτευση και τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ, του ΕΛΑΝ και της Εθνικής Πολιτοφυλακής. Προέβλεπε ακόμα τη διασφάλιση των πολιτικών και συνδικαλιστικών ελευθεριών, την άρση του στρατιωτικού νόμου, την άμεση απελευθέρωση των συλληφθέντων ΕΑΜιτών, με το άρθρο 3 την αμνήστευση των «πολιτικών αδικημάτων» που διαπράχθηκαν κατά τις μάχες του Δεκέμβρη (από την οποία εξαιρούνταν τα «κοινωνικά αδικήματα κατά της ζωής και της περιουσίας», καθώς και όσοι δεν θα παρέδιδαν τα όπλα έως την προκαθορισμένη ημερομηνία της 15ης Μάρτη), την απελευθέρωση των ομήρων του ΕΛΑΣ, την παραπομπή των δοσίλογων σε δίκη, τη συγκρότηση εθνικού στρατού, την εκκαθάριση των κρατικών υπαλλήλων και των Σωμάτων Ασφαλείας από τα δοσιλογικά στοιχεία και, τέλος, τη διενέργεια το «ταχύτερον δυνατόν» ελεύθερων και γνήσιων εκλογών και δημοψηφίσματος για το πολιτειακό.

Ωστόσο, η πρόθεση τιμωρίας των δοσίλογων και εξασφάλισης πολιτικών και συνδικαλιστικών ελευθεριών και γενικότερα οι μεγαλόστομες διακηρύξεις της Συμφωνίας της Βάρκιζας αποτελούσαν μόνο στάχτη στα μάτια, προκειμένου να επιτευχθεί ο αφοπλισμός του ΕΛΑΣ. Η ελληνική καπιταλιστική εξουσία και οι διεθνείς της σύμμαχοι αξιοποίησαν την απαράδεκτη Συμφωνία, ώστε να επιτεθούν στο ΚΚΕ, στο ΕΑΜ και στις άοπλες πλέον εργατικές - λαϊκές δυνάμεις και να ανατρέψουν οριστικά τον συσχετισμό δυνάμεων που διαμορφώθηκε στα χρόνια της Κατοχής. Γι' αυτό από την επόμενη μέρα της Συμφωνίας ένα πραγματικό κύμα τρομοκρατίας ξεδιπλώθηκε σε όλη τη χώρα.

Στις 10 Δεκέμβρη 1945, ο υπουργός Δικαιοσύνης, Κ. Ρέντης, ανακοίνωσε ότι μέχρι τότε είχαν διωχτεί 80.000 ΕΑΜίτες (για υποτιθέμενα «κοινωνικά αδικήματα» στη διάρκεια της Κατοχής), από τους οποίους 40.000 ήταν φυλακισμένοι ως υπόδικοι ή κατάδικοι, ενώ υπήρχαν ακόμα 48.000 αδιεκπεραίωτες δικογραφίες¹⁴.Στον έναν χρόνο από την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας ο αιματηρός απολογισμός περιλάμβανε 1.289 δολοφονίες, 509 απόπειρες φόνου, 6.671 τραυματισμούς, 31.632 βασανισμούς, 18.767 φυλακίσεις, 84.931 συλλήψεις, 265 βιασμούς και εκατοντάδες επιθέσεις σε γραφεία και τυπογραφεία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ¹⁵. Οι βρετανικές δυνάμεις, το καπιταλιστικό κράτος και οι παρακρατικές του συμμορίες οργάνωναν μεθοδικά τη συντριβή του ΚΚΕ και του εργατικού - λαϊκού κινήματος.

Και ύστερα πάλι στο κλαρί

Ο ηρωικός και τιτάνιος αγώνας του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, που ξεκίνησε κάτω από χειρότερες συνθήκες, αφού είχε πλέον προχωρήσει η ανασυγκρότηση του καπιταλιστικού κράτους, όπως διώξεις και εξόντωση δεκάδων χιλιάδων πρωτοπόρων κομμουνιστών και άλλων ΕΑΜιτών, υπήρξε η απαραίτητη και επιβεβλημένη απάντηση του εργατικού - λαϊκού κινήματος. Αποτέλεσε την κορύφωση της ταξικής πάλης στη χώρα μας, αφού για πρώτη και μοναδική φορά αμφισβητήθηκε η καπιταλιστική εξουσία.

Ο ΔΣΕ συνιστά τη μεγαλύτερη απόδειξη ότι οι λάθος επιλογές του ΚΚΕ, που πληρώθηκαν βαριά κυρίως από τα μέλη και τα στελέχη του, οφείλονταν σε αδυναμίες και προβλήματα στις στρατηγικές του επεξεργασίες και όχι σε συνειδητή υποχώρηση μπροστά στον ταξικό εχθρό.

80 χρόνια μετά, όσοι επικαλούνται τη Βάρκιζα, προκειμένου να αποδείξουν το κρυφό σχέδιο του ΚΚΕ να καταλάβει την εξουσία, αναποδογυρίζουν την ιστορική πραγματικότητα. Το ίδιο και όσοι επικαλούνται τις τότε πολιτικές αστοχίες του ΚΚΕ, προκειμένου να δικαιώσουν τις σημερινές τους προτάσεις περί ειρηνικής αναμόρφωσης του καπιταλισμού. Αν κάτι διδάσκει η τραγωδία της Βάρκιζας, είναι ότι ανεξάρτητα από προθέσεις και ευχολόγια, τα συμφέροντα της εργατικής τάξης και των συμμάχων της δεν μπορούν να εκπληρωθούν στο πλαίσιο της καπιταλιστικής εξουσίας, που είναι σύμφυτη με την ταξική εκμετάλλευση και τους ιμπεριαλιστικούς πολέμους. Καμιά «αριστερή», «προοδευτική» διαχείριση του καπιταλισμού δεν μπορεί να το αλλάξει αυτό.

Το ΚΚΕ, μελετώντας την ακριβοπληρωμένη με αίμα πείρα του από τη μεγάλη δεκαετία του 1940, προβάλλει ακριβώς αυτό το δίδαγμα, με σκοπό να ενισχυθούν οι απαραίτητοι σημερινοί και αυριανοί ταξικοί αγώνες και να μπορέσουν να φτάσουν ως την ανατροπή της καπιταλιστικής εξουσίας. Αυτή θεωρεί τη μεγαλύτερη τιμή στις ανυπέρβλητες θυσίες των πρωτοπόρων της ταξικής πάλης και του λαού μας.

Παραπομπές

• 1. Στέφανος Σαράφης, «Ο ΕΛΑΣ», τόμ. Α, εκδ. «Σύγχρονο Βιβλίο», Αθήνα, 1964, σελ. 554 - 557.
• 2. Παύλος Πετρίδης (επιμ.), «Στη δίνη του εμφυλίου πολέμου. Αγνωστα ντοκουμέντα του ΕΑΜ (1944 - 1947)», εκδ. «Προσκήνιο», Αθήνα, 1998, σελ. 123 - 124.
• 3. Ασημάκης Πανσέληνος, «Το Δεκεμβριανό Σύμβολο», «Ελεύθερα Γράμματα», τεύχ. 30 - 31, 7.12.1945, σελ. 1 - 2.
• 4. Αρχείο ΚΕ του ΚΚΕ, Εγγραφο 76063, «ΓΣ. Διαταγές προς όλες τις μονάδες 1/1945»
• 5. Στέφανος Σαράφης, «Ο ΕΛΑΣ», «Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις», 1958, σελ. 608.
• 6. «Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ», τόμ. Β1, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα, 2018, σελ. 438.
• 7. Πέτρος Ρούσος, «Η Μεγάλη Πενταετία», τόμ. Β΄, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα, 1976, σελ. 347 - 348.
• 8. Βλ. περισσότερο αναλυτικά ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, «Πρόλογος» στο «Ντοκουμέντα των συμμαχικών διασκέψεων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου» (Γιάλτα - Μόσχα -Τεχεράνη - Πότσνταμ), εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα, 2024.
• 9. Βασίλης Κόντης - Σπυρίδων Σφέτας (επιμ.), «Εμφύλιος Πόλεμος. Εγγραφα από τα Γιουγκοσλαβικά και τα Βουλγαρικά Αρχεία», εκδ. «Παρατηρητής», Θεσσαλονίκη, 1999, σελ. 163 - 164.
• 10. Θανάσης Χατζής, «Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε (1941 - 1945), τόμ. Γ΄, εκδ. «Παπαζήση», Αθήνα, 1979, σελ. 458.
• 11. «7η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ», 14 - 18 Μάη 1950, εκδ. ΚΕ του ΚΚΕ, 1950, σελ. 26.
• 12. Ο Θανάσης Χατζής ήταν την προηγούμενη περίοδο στέλεχος του ΚΚΕ και Γενικός Γραμματέας του ΕΑΜ. Παραιτήθηκε από τη θέση του στο ΕΑΜ, όταν διαφώνησε με την επίσης απαράδεκτη Συμφωνία του Λιβάνου, με την οποία το ΚΚΕ και το ΕΑΜ αναγνώριζαν την ανυπόληπτη στις εργατικές - λαϊκές δυνάμεις αστική κυβέρνηση του Καΐρου.
• 13. Θανάσης Χατζής, «Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε (1941 - 1945)», τόμ. Γ΄, εκδ. «Παπαζήση», Αθήνα, 1979, σελ. 461.
• 14. «Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ», τόμ. Β2, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα, 2018, σελ. 45.
• 15. «Διακήρυξη της ΚΕ του ΚΚΕ για τα 70 χρόνια του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας» στο Τμήμα Ιστορίας (επιμ.), «Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας. Συλλογή κειμένων και αρχείων», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα, 2016, σελ. 28.
  

Του Κώστα Σκολαρίκου μέλους της ΚΕ
υπεύθυνου του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ

Ερμηνείες και εκτιμήσεις

Για την όλη εξέλιξη, την υπαγωγή του ΕΛΑΣ στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και τις Συμφωνίες του Λιβάνου και της Καζέρτας, που με τη σειρά τους οδήγησαν στη Βάρκιζα, έχουν διατυπωθεί πολλές ερμηνείες. Μεταξύ των αιτιών έχει γίνει λόγος περί ανικανότητας του κομματικού ηγετικού πυρήνα, έλλειψης πολιτικής διορατικότητας, αρνητικού επηρεασμού της ηγεσίας του Κόμματος από συμμαχικές δυνάμεις στο ΕΑΜ κ.ά.

Οσο κι αν αυτά αποτυπώνουν τη μία ή την άλλη πλευρά σε ένα σύνολο παραγόντων που οδήγησαν σε καθοριστικά λαθεμένες επιλογές, δεν προσεγγίζουν την κύρια αιτία: Την έλλειψη ανάλογης προγραμματικής ετοιμότητας και προσανατολισμού από την πλευρά της κομμουνιστικής ηγεσίας, αλλά και τη μη απόκτησή της σε συνθήκες μάχης, σε συνδυασμό με την ικανότητα σωστής εκτίμησης του συσχετισμού δυνάμεων και έγκαιρης προσαρμογής ή και διόρθωσης της γραμμής πάλης. Βέβαια, πρέπει να σημειωθεί ότι μια σειρά από εξελίξεις στο Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα επέδρασαν αρνητικά στην πολιτική του ΚΚΕ (στρατηγική της ΚΔ και στη συνέχεια αυτοδιάλυσή της, συμμετοχή των ΚΚ Γαλλίας και Ιταλίας σε αστικές κυβερνήσεις στη διάρκεια του πολέμου κ.ά.), δίχως να αναιρούνται οι ευθύνες της τότε ΚΕ του ΚΚΕ. Η ηγεσία του ΚΚΕ δεν έδειξε την απαιτούμενη επάρκεια ώστε να υπερβεί τις όποιες αρνητικές εκδηλώσεις στο Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα.

Υπήρχε υποτίμηση του γεγονότος ότι το ΕΑΜ - ΕΛΑΣ βρισκόταν στο ίδιο χαράκωμα με σημαντικά βαλκανικά κινήματα (Γιουγκοσλαβίας, Βουλγαρίας, Αλβανίας), αλλά και με το στρατιωτικό κίνημα της Μέσης Ανατολής, ενώ εκλαμβανόταν χωρίς ευελιξία η συμμαχία της Σοβιετικής Ενωσης με τη Μ. Βρετανία και τις ΗΠΑ, στο πλαίσιο της αντιαξονικής σύμπραξης (Χάρτης του Ατλαντικού, αποφάσεις της Διάσκεψης της Τεχεράνης κ.ο.κ.). Ταυτόχρονα, υπήρχε υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων της Βρετανίας, εκφρασμένη στη σταθερή άποψη ότι «δεν μπορούμε να τα βάλουμε με την Αγγλία», καθώς και υποτίμηση των δυνατοτήτων του λαϊκού κινήματος. Είναι διαφορετικό ζήτημα να ηττηθεί η επανάσταση εξαιτίας του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων και τελείως άλλο ζήτημα να μη σχεδιαστεί και πραγματοποιηθεί σε συνθήκες επαναστατικής κατάστασης.

Στην ανάλυση που γινόταν συνυπήρχε και το γεγονός ότι η Μ. Βρετανία ήταν σύμμαχος στον αντιφασιστικό αγώνα και δεν θεωρούνταν ο πιο επικίνδυνος και ισχυρός ταξικός εχθρός, που συμμάχησε με την ΕΣΣΔ συγκυριακά. Γεννιούνταν, λοιπόν, και αυταπάτες σχετικά με τις προθέσεις της βρετανικής πολιτικής να συντρίψει το ΕΑΜικό κίνημα.

Η δύναμη του Κόμματος βρίσκεται πρώτα απ' όλα στην ιδεολογικοπολιτική του ποιότητα, στην ικανότητά του να δρα ως κόμμα επαναστατικό. Άρρηκτα συνδεδεμένο με αυτό ήταν και το οργανωτικό πρόβλημα: Η οργανωτική χαλαρότητα στο Κόμμα, σε συνδυασμό με ορισμένη διάχυση του ΚΚΕ στις γραμμές του ΕΑΜ.

Η ορμητική μαζικοποίηση του Κόμματος και η σχετικά εύκολη στρατολογία, δίχως την ανάλογη ιδεολογικοπολιτική προετοιμασία και την απαιτούμενη εσωκομματική ζωή, είχαν ως αποτέλεσμα η κομματική - κομμουνιστική συνείδηση λίγο να διαφέρει από την ΕΑΜική. Η διάκριση των οργάνων του ΚΚΕ από αυτά του ΕΑΜ ήταν ελάχιστα ορατή και η όποια αυτοτέλεια του Κόμματος περιοριζόταν στον κεντρικό καθοδηγητικό πυρήνα και σε καθοδηγητικά όργανα μεγάλων Οργανώσεων.

Επομένως, η κομμουνιστική διαπαιδαγώγηση, προετοιμασία και ετοιμότητα των κομματικών δυνάμεων ήταν πολύ κατώτερη σε σχέση με τις ανάγκες και απαιτήσεις της ταξικής πάλης. Η ιδεολογικοπολιτική και οργανωτική ανεπάρκεια του Κόμματος ήταν συνυφασμένη με τη διαπαιδαγώγηση μόνο στην πάλη για ελευθερία και ανεξαρτησία και όχι στην ταξική πάλη για τη νίκη στο πεδίο της εξουσίας. Αυτό ερχόταν σε αντίθεση με τον βασικό σκοπό ύπαρξης του ΚΚΕ, ως ιδεολογικής - πολιτικής πρωτοπορίας της εργατικής τάξης: Την πάλη για την κατάργηση της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, με την κατάκτηση της εξουσίας για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού - κομμουνισμού.

Αφιέρωμα στον ηρωικό Δεκέμβρη
Η συμφωνία της Καζέρτας και οι όψιμοι «ιστοριογράφοι»
Όταν ΑΝΑΠΟΔΟΓΥΡΙΖΕΤΑΙ η ΙΣΤΟΡΙΑ...
Η Συμφωνία της Βάρκιζας