Mourir à Madrid ✨ Πεθαίνοντας στη Μαδρίτη

Σαν σήμερα το 1937 η γερμανική πολεμική αεροπορία βομβαρδίζει και καταστρέφει τη βασκική πόλη της Γκουέρνικα (Γκερνίκα) στην Ισπανία. «Κραυγές παιδιών, κραυγές γυναικών, κραυγές πουλιών», σημείωνε στο ημερολόγιό του ο μεγάλος Ισπανός κομμουνιστής ζωγράφος Πάμπλο Πικάσο, λίγο πριν αποτυπώσει στον ομώνυμο πίνακά του την καταστροφή της Γκουέρνικα, κληροδοτώντας στην αιωνιότητα την αγριότητα του πολέμου.
Γερμανός: αυτό το κάνατε εσείς;

Πικάσο ΟΧΙ ΕΣΕΙΣ …

Το ¡Ay Carmela! είναι ένα από τα πιο γνωστά τραγούδια του Ισπανικού Δημοκρατικού Στρατού κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Οι πιο δημοφιλείς στίχοι σε αυτό το τραγούδι έχουν δύο παραλλαγές, γνωστές ως "El Paso del Ebro" και "Viva la XV Brigada". Η πρώτη σχετίζεται με τη Μάχη του Έβρου και η δεύτερη αναφέρεται στη Μάχη του Χάραμα, δύο από τις τότε κύριες αναμετρήσεις . Η μελωδία, ωστόσο, είναι μια λαϊκή μουσική πολύ πιο παλιά, που χρονολογείται από τις αρχές του 19^ου αιώνα

Ζήτω η Πέμπτη Ταξιαρχία,
rumba, la rumba, la rumba, la,
που θα μας σκεπάσει με δόξα,
ay, Carmela, ay, Carmela

Πολεμήσαμε ενάντια στους Μαυριτανούς,
ρούμπα, λα ρούμπα, λα ρούμπα, λα,
μισθοφόρους και φασίστες,
ναι, Καρμέλα, ναι, Καρμέλα.

Ο Στρατός του Έβρου,
ρούμπα, λα ρούμπα, λα ρούμπα, λα,
την άλλη νύχτα διέσχισε το ποτάμι,
ναι, Καρμέλα, ναι, Καρμέλα.
Και στις δυνάμεις εισβολής,
ρούμπα, λα ρούμπα, λα ρούμπα, λα,
τους έδωσε μια μεγάλη νίκη,
ay, Carmela, ay, Carmela

Στα μέτωπα της Γρανάδας,
ρούμπα, λα ρούμπα, λα ρούμπα, λα,
δεν έχουμε Δευτέρες,
ay, Carmela, ay, Carmela
Δεν έχουμε καν Τρίτες,
ρούμπα, ρούμπα, ρούμπα, λα,
με τα τανκς και τις χειροβομβίδες,
ναι, Καρμέλα, ναι, Καρμέλα.

Το Mourir à Madrid είναι γαλλικό ντοκιμαντέρ του Frédéric Rossif που κυκλοφόρησε το 1963, αφιερωμένο στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, για το οποίο κέρδισε το βραβείο Jean-Vigo το 1963 και ήταν υποψήφιο για το Όσκαρ καλύτερης ταινίας ντοκιμαντέρ το 1965. Το 1936, το Λαϊκό Μέτωπο κέρδισε τις εκλογές στην Ισπανία προκαλώντας κύμα οργής από την πλευρά της δεξιάς: μοναρχικοί, φασίστες, συντηρητικοί και άλλοι νοσταλγοί για της προ_δημοκρατίας, για την «αιώνια, καθολική και αυτοκρατορική Ισπανία», προσπάθησε να ανατρέψει την πολιτική εξουσία με πραξικόπημα Αν και αποτυχημένο, θα ήταν το έναυσμα ενός αιματηρού εμφυλίου πολέμου που ο Frédéric Rossif τεκμηριώνει στο “Πεθαίνοντας Μαδρίτη”.

Η ταινία αποτελεί ένα τρομερό έργο αρχειακής έρευνας για τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, αξιοποιώντας έγγραφα από τη Σοβιετική Ένωση, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ισπανία. Φυσικά, ο Rossif μη όντας ιστορικός μας λέει το ουσιαστικό, δηλαδή ότι ο πόλεμος κερδήθηκε χάρη στη μαζική υποστήριξη των απανταχού φασιστών –ναζιστών, κυρίως Γερμανών και των Ιταλών. Ο σχολιασμός είναι της Madeleine Chapsal, κυρίως +Jean Vilar και Suzanne Flon. Η μουσική είναι του Maurice Jarre. Παραγωγός είναι η Nicole Stéphane.

Αυτή η ταινία δεν ήταν εύκολο να γίνει και δέχτηκε ευρεία επίθεση κατά την κυκλοφορία της τόσο από τους απανταχού ακροδεξιούς όσο και από κάποιους όψιμους (ακρο)αριστερούς. Η γαλλική κυβέρνηση, για να ευχαριστήσει τον Ισπανό δικτάτορα Φράνκο, καθυστέρησε την κυκλοφορία της ταινίας μήνες και ζήτησε να κοπούν “μερικές σκηνές”: σύμφωνα με τη μαρτυρία της Nicole Stéphane το 2006, η ισπανική κυβέρνηση ζήτησε είκοσι πέντε περικοπές και ο Γάλλος λογοκριτής έκανε τελικά έξι. Κέρδισε το Βραβείο Jean-Vigo και το Prix du Chevalier de la Barre Knight (1963)

Ισπανικός Εμφύλιος _1936 - 1939
Ένα "εθνικό - διεθνικό" ταξικό πεδίο μάχης

Στις 17 - 18 Ιούλη 1936 εκδηλώθηκε στρατιωτικό κίνημα στην Ισπανία, με σκοπό την ανατροπή της νεοσχηματισθείσας κυβέρνησης του Λαϊκού Μετώπου (ενός πολιτικού συνασπισμού με επικεφαλής τους Σοσιαλιστές, στον οποίο μετείχε και το ΚΚ Ισπανίας). Το κίνημα προετοιμαζόταν από καιρό από τμήματα της αστικής τάξης που προσανατολίζονταν στην επιβολή ανοιχτής φασιστικής δικτατορίας. Επικεφαλής του τέθηκε ο στρατηγός Φρ. Φράνκο. Οι κινηματίες είχαν με το μέρος τους περίπου τη μισή δύναμη του τακτικού στρατού, τη Στρατιά της Αφρικής (αποτελούμενη βασικά από Μαροκινούς - από το Ισπανικό Μαρόκο άλλωστε ξεκίνησε και στέριωσε το πραξικόπημα), μεγάλο μέρος των Σωμάτων Ασφαλείας και βεβαίως τα δεκάδες χιλιάδες μέλη των φασιστικών - παρακρατικών οργανώσεων (όπως οι Φαλαγγίτες, οι Καρλιστές, κ.ά.), που ξεπερνούσαν σε αριθμητική δύναμη τον τακτικό στρατό και αποτέλεσαν σημαντική δύναμη κρούσης των φασιστών.

Ωστόσο, με εξαίρεση ορισμένες επαρχίες (όπου καταλυτικό ρόλο στην επικράτησή τους έπαιξε η επιρροή της Καθολικής Εκκλησίας και του Βατικανού υπέρ των φασιστών) και την πόλη της Σεβίλλης, οι πραξικοπηματίες δεν κατάφεραν να κυριαρχήσουν. Ειδικά στα αστικά κέντρα, όπου νικήθηκαν κατά κράτος από την οπλισμένη εργατιά. «Στα εργοστάσια και στα ορυχεία συγκροτούνταν εργατικά τάγματα που οπλίζονταν με ό,τι μπορούσαν (...) Ολο το βάρος των πρώτων μαχών με τον καλά εφοδιασμένο στρατό των κινηματιών έπεσε στα ανεκπαίδευτα αυτά και κακοοπλισμένα τμήματα της πολιτοφυλακής που κατόρθωσαν με μεγάλες θυσίες να αναχαιτίσουν (...) το φασιστικό κίνημα».1

Αλλά ούτε και στο ναυτικό οι πραξικοπηματίες είχαν ιδιαίτερη επιτυχία, αφού οι ναύτες, έχοντας συγκροτήσει επαναστατικά συμβούλια, εξεγέρθηκαν, εκτέλεσαν τους αξιωματικούς τους και απέτρεψαν την παράδοση των περισσότερων πλοίων στον Φράνκο.

Τις κρίσιμες όμως εκείνες ώρες (όπως και στη συνέχεια), στην πάλη του εργαζόμενου λαού, βάρυναν καταλυτικά οι ταλαντεύσεις, η αναβλητικότητα, έως και τάση συμβιβασμού της σοσιαλδημοκρατικής ηγεσίας του Λαϊκού Μετώπου απέναντι στην αστική - φασιστική επιθετικότητα. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα, όπως και τα υπόλοιπα κόμματα που απάρτιζαν το Λαϊκό Μέτωπο, ήταν βεβαίως αστικά ή αστικοποιημένα κόμματα, με τα οποία το ΚΚ είχε συμμαχήσει στο πλαίσιο της στρατηγικής που χάραξε το 7ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Γεγονός, που είχε άμεσες επιπτώσεις στον προσανατολισμό και την αποτελεσματικότητα της πάλης για την υπόθεση της εργατικής τάξης. Οπως απέδειξε η πείρα των Λαϊκών Μετώπων, τόσο στην Ισπανία όσο και στη Γαλλία, η στρατηγική αυτή ούτε τον σοσιαλισμό έφερε πιο κοντά, ούτε το φασισμό μπόρεσε να αναχαιτίσει, καταδεικνύοντας ότι τα θεμελιώδη συμφέροντα της εργατικής τάξης βρίσκονται σε αδιάκοπη αντίθεση με τα αντίστοιχα της αστικής (τόσο σε καιρούς ειρήνης όσο και σε καιρούς πολέμου) και δεν «χωρούν» σε καλούπια αστικής διαχείρισης.

Σε στρατιωτικό επίπεδο, στην πλάστιγγα υπέρ των φασιστικών δυνάμεων, βάρυνε σίγουρα η άμεση και αποφασιστική συνδρομή των Ιταλίας, Γερμανίας και Πορτογαλίας με στρατιωτικό υλικό, άρματα μάχης, αεροπλάνα και στρατεύματα (50.00 - 60.000, 16.000 και 8.000 - 12.000 αντίστοιχα), αλλά και το ταυτόχρονο εμπάργκο των καπιταλιστικών κρατών (ΗΠΑ, Γαλλία, Βρετανία, κ.ά.) προς τη Δημοκρατική Ισπανία (πολιτική της δήθεν «Μη-Επέμβασης»).

Όλα τα παραπάνω συνέτειναν στη γρήγορη προέλαση των φασιστικών στρατευμάτων, που το Σεπτέμβρη του 1936 βρέθηκαν στις πύλες της Μαδρίτης. Το τέλος της Δημοκρατικής Ισπανίας θα ερχόταν σίγουρα πιο γρήγορα, αν δεν υπήρχε η γενναία σοβιετική στρατιωτική βοήθεια - που μόλις είχε αρχίσει να καταφθάνει - αλλά και ένας στρατός, που για πρώτη φορά έκανε την εμφάνισή του. Επρόκειτο για τις Διεθνείς Ταξιαρχίες.

Δύο τραγούδια του Ισπανικού εμφυλίου πολέμου τραγουδισμένα από τον Λέον Λίσνερ. Το Viva la XV Brigada (Ay Carmela) ακούγεται δεύτερο.

             Batalla del Ebro __Batalla de l'Ebre
      Η Μάχη του Έβρου
Η μακροβιότερη και μεγαλύτερη μάχη του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, καθώς και η σφοδρότερη —σε όρους ανθρώπινου δυναμικού, επιμελητείας και πολεμικού υλικού— που διεξήχθη ποτέ σε ισπανικό έδαφος. Διεξήχθη μεταξύ Ιουλίου και Νοεμβρίου του 1938, με τις συγκρούσεις να επικεντρώνονται κυρίως σε δύο περιοχές κατά μήκος της κάτω ροής του ποταμού Έβρου: την επαρχία _comarca Terra Alta της Καταλονίας και την περιοχή Άουτς _ Los Auts κοντά στο Faió (Φαγιόν), στο κάτω τμήμα της Matarraña (αλλιώς Matarranya), στην ανατολική Κάτω Αραγονία. Αυτές οι αραιοκατοικημένες περιοχές αποτέλεσαν το πεδίο όπου συγκεντρώθηκαν οι μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις του πολέμου. Η μάχη αποτέλεσε καίριο πλήγμα για τη λεγόμενη Segunda República _Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία, αφήνοντας πίσω της δεκάδες χιλιάδες νεκρούς και τραυματίες, χωρίς ωστόσο να ανακόψει ουσιαστικά την προέλαση των φασιστών σσ. Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία ονομάζεται η περίοδος κατά την οποία η Ισπανία λειτούργησε υπό το καθεστώς αβασίλευτης προεδρικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας από το 1931 μέχρι το 1939 (ιστορικά τοποθετείται μεταξύ της Ισπανικής Παλινόρθωσης και τη δικτατορία Φράνκο που επιβλήθηκε στη χώρα μετά τον Εμφύλιο, θύμα του οποίου υπήρξε η ίδια.
Το 1938, η Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία βρισκόταν σε δεινή θέση. Η βόρεια ζώνη των Δημοκρατικών είχε καταρρεύσει και, κατά τον χειμώνα του 1937-1938, ο Λαϊκός Στρατός είχε εξαντλήσει τις δυνάμεις του στη Μάχη του Τερουέλ —μια σειρά αιματηρών συγκρούσεων σε συνθήκες δριμύτατου ψύχους γύρω από την ομώνυμη πόλη, η οποία ανακαταλήφθηκε από τον στρατό του Φράνκο τον Φεβρουάριο. Στη συνέχεια, τον Μάρτιο, οι φασίστες εξαπέλυσαν επίθεση στην Αραγονία, μην αφήνοντας στους αντιπάλους τους περιθώρια ανασύνταξης. Πολεμώντας μέσα στο τσουχτερό κρύο του χειμώνα, ο εξαντλημένος στρατός των Δημοκρατικών μπόρεσε να προβάλει μόνο ασθενή αντίσταση. Έως τις 15 Απριλίου, τα στρατεύματα του Φράνκο έφτασαν στις ακτές της Μεσογείου, στο Vinaròs (Βιναρός), χωρίζοντας στα δύο την επικράτεια των Δημοκρατικών και μετά κατέλαβε τη Lleida (Λιέιδα πρωτεύουσα της ομώνυμης επαρχίας) και τα υδροηλεκτρικά φράγματα που τροφοδοτούσαν με ηλεκτρική ενέργεια μεγάλο μέρος των βιομηχανικών περιοχών της Καταλονίας.
Παρ' όλα αυτά, στις 17 Μαρτίου 1938, μετά το Άνσλους σσ. προσάρτηση της Αυστρίας στη Γερμανία, η γαλλική κυβέρνηση αποφάσισε να ανοίξει ξανά τα σύνορα. Ο Δημοκρατικός Στρατός στην Καταλονία παρέλαβε 18.000 τόνους πολεμικού υλικού μεταξύ Μαρτίου και μέσων Ιουνίου, ενώ συγκροτήθηκαν δώδεκα νέες μεραρχίες από φασίστες αιχμαλώτους πολέμου και μέσω μιας εκτεταμένης επιστράτευσης, η οποία περιλάμβανε νεοσύλλεκτους ηλικίας από δεκαέξι ετών —τη λεγόμενη *Quinta del Biberón* ¾η *επιστράτευση των μπιμπερό*— έως πατέρες μέσης ηλικίας. Στη συνέχεια, σχηματίστηκε ένας νέος στρατός, ο Στρατός του Έβρου. Στο μεταξύ, οι δυνάμεις του Φράνκο επιτέθηκαν στη Γραμμή XYZ, βόρεια της Βαλένθια, με σκοπό την κατάληψη της πρωτεύουσας της Δημοκρατίας αντί της προέλασης προς τη Βαρκελώνη, καθώς φοβούνταν ότι η Γαλλία θα εισερχόταν στον πόλεμο για να στηρίξει την κλονισμένη Δημοκρατία. Αντιδρώντας στην κατάσταση, ο Ισπανός πρωθυπουργός Χουάν Νεγρίν ενέκρινε ένα σχέδιο του στρατηγού Vicente Rojo Lluch (Βιθέντε Ρόχο Γιούτς) για την εξαπόλυση επιθέσεων εναντίον των κύριων δυνάμεων του Φράνκο που προέλαυναν προς τη Βαλένθια. Σκοπός των επιθέσεων ήταν η αποσυμπίεση της επίθεσης στη Βαλένθια και την Καταλονία, καθώς και η απόδειξη προς τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ότι η Δημοκρατική κυβέρνηση παρέμενε βιώσιμη.

                   Στρατός των Δημοκρατικών
Προκειμένου να αποσπάσει την προσοχή των φασιστικών στρατευμάτων που προέλαυναν προς τη Βαλένθια, ο Ejército Popular de la República ¾Λαϊκός Δημοκρατικός Στρατός, αποφάσισε να εξαπολύσει επίθεση στη λεκάνη του κάτω ρου του Έβρου. Ο στρατός ήταν πολυπληθής, αλλά στερούνταν επαρκούς αεροπορικής υποστήριξης και πυροβολικού. Ο Στρατός του Έβρου συγκροτήθηκε στις 15 Μαΐου υπό τον αντισυνταγματάρχη Χουάν Μοντέστο (πραγματικό όνομα Juan Guilloto León), με τη συγχώνευση του 15^ου  και του 5^ου Σώματος Στρατού, ενώ θα δεχόταν ενισχύσεις από το 12^ο και το 18^ο Σώμα Στρατού μόλις άρχιζε η μάχη. Το 15^ο Σώμα Στρατού ¾*XV Cuerpo del Ejército*, τελούσε υπό τη διοίκηση του Manuel Tagüeña Lacorte ¾Μανουέλ Ταγκουένια και αποτελούνταν από τις εξής μεραρχίες:
👉 35^η Διεθνής Μεραρχία, υπό τη διοίκηση του διοικητή Πέδρο Ματέο Μερίνο, η οποία περιλάμβανε την 11^η, 13^η και 15^η Διεθνή Ταξιαρχία.
👉 3^η Μεραρχία, υπό τη διοίκηση του διοικητή Εστεμπάν Καμπέθος Μορέντε ¾περιλάμβανε τις 31^η, 33^η και την 60ή μεικτή ταξιαρχία.
👉 42η Μεραρχία, υπό τον Manuel Alvarez, (ταξιαρχίες 226, 227 και 59).
Στα μέσα Ιουλίου, το 15^ο Σώμα Στρατού ενισχύθηκε με τη 16^η Μεραρχία του Λαϊκού Δημοκρατικού Στρατού (προερχόμενη από το 12^ο Σώμα Στρατού), το 3^ο Σύνταγμα Ιππικού, αντιαεροπορικά πυροβόλα, τεθωρακισμένα οχήματα και μονάδες μηχανικού.
👉 Το 5^ο Σώμα Στρατού __V Cuerpo del Ejército Popular, υπό τη διοίκηση του Αντισυνταγματάρχη Enrique Líster, με έδρα το Salou: 11^η Μεραρχία υπό τον Joaquim Rodríguez (περιλάμβανε τις μικτές ταξιαρχίες 1, 9 και 100) ¾ 46^η Μεραρχία υπό τον Valentín González *El Campesino* (με τις μικτές ταξιαρχίες 10, 60 & 101). 45^η Μεραρχία, διεθνής μεραρχία υπό τον Αντισυνταγματάρχη Hans Kahle (με τις μικτές ταξιαρχίες 12^η *Garibaldi*, 14^η *Marsellesa* και 139^η.
👉 12^ο Σώμα Στρατού (υπό τη διοίκηση του Αντισυνταγματάρχη Etelvino Vega, με είχε έδρα το Bisbal de Falset: 16^η Μεραρχία (Διοικητής Manuel Mora Torres, με τις μικτές ταξιαρχίες 23 & 24 __44^η Μεραρχία υπό τον Ramón Pastor, με τις μικτές ταξιαρχίες 140, 144 & 145.
👉 Το 18^ο Σώμα Στρατού, υπό τη διοίκηση του Αντισυνταγματάρχη José del Barrio, λειτούργησε ως τακτική εφεδρεία για τα δύο προηγούμενα: 27^η Μεραρχία (Marcelino Usatorre, με την 122^η __ονομαστό το 1^ο  Τάγμα της, *la Bruixa*__η Μάγισσα), καθώς και τις 123^η & 124^η μεικτές. 60ή Μεραρχία, του Manuel Ferràndiz (με τις 95^η, 84^η & τη 224^η μεικτές ταξιαρχίες). 43^η Μεραρχία, του Αντισυνταγματάρχη Antonio Beltrán Casaña *l'Esquinazau*, (με τις 72^η, 102^η & 130ή __μεικτές. "Esquinazau" συμμετοχικός τύπος του ρήματος esquinazar στην αραγονική καθομιλουμένη γλώσσα (αλλά και στο τοπικό ιδίωμα των ισπανικών), σημαίνονει *ραχοκοκαλιά*
σσ.
Brigada Mixta: Η Μικτή Ταξιαρχία αποτέλεσε τη βασική μεγάλη στρατιωτική μονάδα του Λαϊκού Στρατού, που χαρακτηριζόταν από τον συνδυασμό μικρότερων μονάδων προερχόμενων από διαφορετικά όπλα μάχης, σε αντίθεση με τις ταξιαρχίες πεζικού, ιππικού ή πυροβολικού οι οποίες —πριν από τον Β' Παγκόσμιο— αποτελούνταν συνήθως από μονάδες ενός και μόνο όπλου.
                     Η επίθεση των Δημοκρατικών
Ο Δημοκρατικός Στρατός αφιέρωσε μία εβδομάδα στην προετοιμασία για τη διάσχιση του Έβρου. Σύμφωνα με τον ιστορικό Antony Beevor, άνδρες των ειδικών δυνάμεων του XIV Σώματος Στρατού πέρασαν κρυφά απέναντι για να συλλέξουν πληροφορίες σχετικά με τις θέσεις των φασιστών, ενώ τα Δημοκρατικά στρατεύματα πραγματοποιούσαν ασκήσεις διάσχισης σε χαράδρες και ποτάμια. Ορισμένα βασικά πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένου του Ramón Rufat, περιέγραψαν λεπτομερώς τη διαδικασία συλλογής πληροφοριών και προετοιμασίας. Οι υπηρεσίες πληροφοριών των φασιστών διαβίβαζαν αναφορές στην Ανώτατη Διοίκηση των Εθνικιστών, περιγράφοντας λεπτομερώς τις κινήσεις των στρατευμάτων και τη συγκέντρωση των Διεθνών Ταξιαρχιών, καθώς και την παρουσία σχεδιών και πλωτών γεφυρών στην απέναντι όχθη του ποταμού · ωστόσο, ο Franco πίστευε ότι ο Δημοκρατικός Στρατός δεν θα ήταν έτοιμος να εξαπολύσει επίθεση διασχίζοντας τον Έβρο.
Για τη διάσχιση, οι Δημοκρατικοί επέλεξαν τη στροφή του ποταμού Έβρου ανάμεσα στο Fayón και το Benifallet, μια περιοχή που κατείχε η 50ή Μεραρχία των φασιστών και ξεκίνησε τη διάσχιση τη νύχτα της 24^ης προς 25^η Ιουλίου, που δεν υπήρχε φεγγάρι. Άνδρες των ειδικών δυνάμεων των κομμουνιστικών ομάδων *Garibaldi*‎‎ διέσχισαν το ποτάμι, εξουδετέρωσαν τους φασίστες φρουρούς και στερέωσαν σχοινιά για τις λέμβους εφόδου· στη συνέχεια, τα πρώτα Δημοκρατικά στρατεύματα πέρασαν απέναντι με ενενήντα λέμβους __καθεμία από τις οποίες μετέφερε δέκα άνδρες. Τα υπόλοιπα στρατεύματα του V και του XV Σώματος Στρατού πέρασαν την επόμενη μέρα, χρησιμοποιώντας τρεις πλωτές γέφυρες και άλλες 12. Το στοιχείο του αιφνιδιασμού ήταν απόλυτο και οι Δημοκρατικές δυνάμεις σημείωσαν αρχικές επιτυχίες. Παρ' όλα αυτά, μια δευτερεύουσα επίθεση κοντά στην Amposta, που διεξήχθη από τη XIV Διεθνή Ταξιαρχία, απέτυχε μετά από 18 ώρες μάχης και η ταξιαρχία υποχώρησε, έχοντας υποστεί τεράστιες απώλειες.
Κατά τη διάρκεια της πρώτης ημέρας, τα Δημοκρατικά στρατεύματα κύκλωσαν τις δυνάμεις της 50ής Μεραρχίας του συνταγματάρχη Campos, συλλαμβάνοντας 4.000 αιχμαλώτους, ενώ πολλοί άλλοι από το στρατό των φασιστών λιποτάκτησαν. Μέχρι το βράδυ, ο Tagueña είχε προελάσει ~5χλμ στον βορρά και ο Lister ~35χλμ στο κέντρο. Μέχρι τις 26 Ιουλίου, τα Δημοκρατικά στρατεύματα είχαν καταλάβει 800 τετραγωνικά χιλιόμετρα και είχαν φτάσει στα περίχωρα της Gandesa · Παρ' όλα αυτά, οι φασίστες ανέπτυξαν τη 13^η Μεραρχία Barron στην πόλη και τα δημοκρατικά στρατεύματα απέτυχαν να την καταλάβουν.

Στη συνέχεια, ο Φράνκο αποφάσισε να στείλει ισχυρές ενισχύσεις στο μέτωπο του Έβρου (οκτώ μεραρχίες, περισσότερα από 140 βομβαρδιστικά και 100 καταδιωκτικά) και διέταξε το άνοιγμα των φραγμάτων στο Tremp και την Camarasa. Τα ορμητικά νερά κατέστρεψαν τις πλωτές γέφυρες, αν και οι μηχανικοί των Δημοκρατικών κατάφεραν να τις επισκευάσουν μέσα σε δύο ημέρες. Επιπλέον, η Λεγεώνα Κόνδορ __Condor Legion και η Aviazione Legionaria άρχισαν να βομβαρδίζουν και να καταστρέφουν τις πλωτές γέφυρες καθημερινά, παρόλο που οι μηχανικοί των Δημοκρατικών κατάφερναν να τις επισκευάζουν κάθε νύχτα. Ως αποτέλεσμα, μόνο 22 άρματα μάχης και ελάχιστα πυροβόλα κατάφεραν να διασχίσουν τον ποταμό Έβρο, ενώ τα δημοκρατικά στρατεύματα άρχισαν να ξεμένουν από εφόδια, πυρομαχικά και πόσιμο νερό

__παρένθεση σσ.
βασικό στήριγμα η γερμανική αεροπορία ¾κυρίως αλλά όχι μόνο¾ μέσω της Legion Condor (Λεγεώνας Κόνδορ). Σχηματίστηκε επίσημα τον Νοέμβριο του 1936, συγκεντρώνοντας περίπου 5.000–6.000 άνδρες και εκατοντάδες σύγχρονα αεροσκάφη της νεότευκτης Luftwaffe (μαχητικά Messerschmitt Bf 109, βομβαρδιστικά Heinkel He 111 και Ju 52) νωρίτερα (τον Ιούλιο) είχαμε τη μεταφορά μαροκινών στρατευμάτων του Φράνκο στην Ισπανία με γερμανικά μεταγωγικά αεροπλάνα Ju 52. Η γερμανική αεροπορία δοκίμασε νέες μεθόδους στρατηγικών και τακτικών βομβαρδισμών, με πιο διαβόητη επιχείρηση τον ισοπεδωτικό βομβαρδισμό της Γκερνίκα στις 26 Απριλίου 1937 _Operation Feuerzauber __Επιχείρηση *Μαγική Φωτιά*: η πρώτη μεγάλη αερογέφυρα στρατιωτικών δυνάμεων στην ιστορία, η οποία πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 1936. Ο πόλεμος λειτούργησε ως πεδίο δοκιμών (testbed) για τα νέα αεροσκάφη, τα δόγματα αεροπορικού πολέμου και την εκπαίδευση πιλότων της ναζιστικής Γερμανίας ενόψει του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

                          Πολιορκία της Gandesa
Βασικός στόχος των Δημοκρατικών ήταν η πόλη Γανδέσα, περίπου 25 χλμ. δυτικά του Έβρου, η οποία αποτελούσε κομβικό σημείο προς την Καταλονία και τους οδικούς άξονες βορρά-νότου που εκτείνονταν παράλληλα με τον ποταμό. Το έδαφος γύρω από την πόλη ήταν εξαιρετικά ορεινό, με κυρίαρχες τις οροσειρές Cavalls, Pandols και Fatarella, των οποίων τα σκληρά, απόκρημνα ασβεστολιθικά πετρώματα και η αραιή δασική κάλυψη προσέφεραν ελάχιστη προστασία από τα πυρά των δυνάμεων του Φράνκο.
Στις 27 Ιουλίου, ο Μοντέστο διέταξε επίθεση κατά της Γανδέσα με άρματα μάχης T-26 (ένα σοβιετικό ελαφρύ άρμα μάχης που κατασκευάστηκε τη 10ετία του 1930 και αποτέλεσε τη ραχοκοκαλιά των τεθωρακισμένων δυνάμεων του Κόκκινου Στρατού στον μεσοπόλεμο και στα πρώτα στάδια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου) και, στις 30 Ιουλίου, αποφάσισε να συγκεντρώσει τα άρματα και το πυροβολικό του γύρω από την πόλη, εξαπολύοντας επίθεση πεζικού εναντίον της. Την 1^η Αυγούστου, η XV Διεθνής Ταξιαρχία εξαπέλυσε σφοδρή επίθεση κατά του Υψώματος 481, μπροστά από τη Γανδέσα, υπομένοντας βαριές απώλειες αλλά κρατούσε γερά · ωστόσο, η επίθεση των Δημοκρατικών απέτυχε λόγω της αεροπορικής και πυροβολικής υπεροχής των φασιστών, και ο Μοντέστο διέταξε τον Στρατό του Έβρου να περάσει σε αμυντική στάση.

                         Πόλεμος φθοράς
Μετά το τέλος της δημοκρατικής επίθεσης, ο Δημοκρατικός Στρατός του Έβρου εγκλωβίστηκε σε μια θύλακα με την πλάτη στραμμένη σε ποταμό. Οι φασίστες αξιωματικοί επιθυμούσαν να επιτεθούν διασχίζοντας τον απροστάτευτο ποταμό Segre (ο μεγαλύτερος παραπόταμος του Έβρου), και να προελάσουν προς τη Βαρκελώνη, ωστόσο ο Φράνκο ήθελε να καταστρέψει τον Δημοκρατικό Στρατό του Έβρου και να ανακτήσει τα χαμένα εδάφη. Έτσι οι φασίστες συγκέντρωσαν το μεγαλύτερο μέρος του πυροβολικού και των αεροπορικών τους δυνάμεων στο μέτωπο του Έβρου. Από την άλλη πλευρά, η ανώτατη διοίκηση των Δημοκρατικών διέταξε τα στρατεύματα να προβάλουν αντίσταση και να μην υποχωρήσουν (αξιωματικοί και στρατιώτες εκτελέστηκαν επειδή υποχώρησαν).
Η μάχη διεξήχθη και από τις δύο πλευρές κατά τα πρότυπα του Δυτικού Μετώπου του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, με κάθε πλευρά να εξαπολύει αιματηρές μετωπικές επιθέσεις εναντίον των εχθρικών θέσεων, σε μια σύγκρουση που εξελίχθηκε σε πόλεμο φθοράς. Η τακτική των φασιστών συνίστατο στη χρήση πυροβολικού και αεροπορικών βομβαρδισμών για την κάμψη της αντίστασης και, στη συνέχεια, στην εξαπόλυση μετωπικής επίθεσης με ένα ή δύο τάγματα πεζικού για την κατάληψη της περιοχής. Καθημερινά, 500 πυροβόλα έβαλαν με περισσότερα από 13.000 βλήματα κατά των δημοκρατικών, ενώ περισσότερα από 200 εθνικιστικά αεροσκάφη έριχναν 10.000 λίβρες ~5 τόνους βομβών. Παρά ταύτα, τα δημοκρατικά στρατεύματα πολεμούσαν με πείσμα και γενναιότητα και απέκρουσαν τις επιθέσεις των φασιστών με καταιγισμό πυρών από πολυβόλα και όλμους __συνειρμικά *δίχως τανκς αεροπλάνα __μόνο όλμους πολυβόλα __και ψυχή σαν του λαϊκού στρατού*. Σε πολλές περιοχές, το έδαφος ήταν υπερβολικά σκληρό για τη διάνοιξη χαρακωμάτων ή ατομικών ορυγμάτων, ενώ καθώς η ζέστη γινόταν ανυπόφορη (στις 4 Αυγούστου η θερμοκρασία έφτασε τους 37°C υπό σκιά), οι ελλείψεις σε νερό και τρόφιμα επιδεινώθηκαν για τα στρατεύματα των Δημοκρατικών. Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο απελπιστική λόγω των αδιάκοπων βομβαρδισμών από την αυγή έως το σούρουπο, γεγονός που καθιστούσε αδύνατη την ταφή των νεκρών και επέτρεπε την απομάκρυνση των τραυματιών μόνο τη νύχτα, με μικρά σκάφη.
Καθοριστικός παράγοντας της μάχης υπήρξε η αεροπορική υπεροχή των φασιστών, η οποία εξασφαλιζόταν από τις μοίρες της ιταλικής *Aviazione Legionaria* και της γερμανικής *Λεγεώνας Κόνδορ* που προαναφέραμε, οι οποίες επιχειρούσαν φέροντας τα διακριτικά της *Aviación Nacional*. Η πλευρά των φασιστών διέθετε πάνω από 500 αεροσκάφη πρώτης γραμμής (Savoia SM-79, Savoia SM-81, BR.20, He 111, Do 17, Ju 52 και 6 βομβαρδιστικά Ju 87, καθώς και καταδιωκτικά Bf 109 και CR.32) έναντι μόλις 35 σύγχρονων καταδιωκτικών και περίπου 40 αεροσκαφών παλαιότερης τεχνολογίας της Ισπανικής Δημοκρατικής Αεροπορίας. Τον Ιούλιο, η Λεγεώνα Κόνδορ είχε καταστρέψει 76 αεροσκάφη των Δημοκρατικών και, μέχρι τον Αύγουστο, η Δημοκρατική Αεροπορία είχε απολέσει τα πάντα σε επίπεδο  αεροπορίας υπεροχή στην περιοχή και οι περισσότεροι έμπειροι Σοβιετικοί πιλότοι γύρισαν στην Πατρίδα. Η αντιαεροπορική άμυνα επίσης των Δημοκρατικών αποδείχθηκε ανεπαρκής και πολλά αεροσκάφη καταστράφηκαν στο έδαφος. Οι φασίστες χρησιμοποίησαν τα βομβαρδιστικά τους για να καταστρέψουν τις πλωτές γέφυρες στον Έβρο, καθώς και ως ιπτάμενο πυροβολικό για να συντρίψουν τις θέσεις των Δημοκρατικών στις οροσειρές και να καταστρέψουν τις γραμμές ανεφοδιασμού τους: *Οι επικοινωνίες των Δημοκρατικών ισοπεδώθηκαν από τους βομβαρδισμούς και, όπως μαρτυρούν τα απομνημονεύματα πολλών μελών των Διεθνών Ταξιαρχιών, τα στρατεύματά τους εκδιώχθηκαν βίαια από τις γυμνές και βραχώδεις πλαγιές λόγω της τεράστιας ισχύος των εμπρηστικών πυρομαχικών που ρίχνονταν εναντίον τους*.

                      Φασιστική Αντεπίθεση
Έξι αντεπιθέσεις αναφέρονται με στόχο την ανακατάληψη των εδαφών που είχαν καταλάβει οι Δημοκρατικοί. Η πρώτη αντεπίθεση ξεκίνησε στις 6 Αυγούστου εναντίον του θύλακα που κατείχαν στα βόρεια, μεταξύ Mequinenza και Fayón. Η Λεγεώνα Κόνδορ έριξε 50 τόνους βομβών και, έως τις 10- Αυγ, τα δημοκρατικά στρατεύματα αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν στην απέναντι όχθη του ποταμού, έχοντας απώλειες 900 ανδρών και 200 ​​πολυβόλων. Στις 11-Αυγ οι φασίστες υπό τον Camilo Alonso Vega εξαπέλυσαν επίθεση κατά της οροσειράς Pandols, την οποία κατείχε η 11^η Μεραρχία του Lister. Έως τις 14, είχαν καταλάβει το ύψωμα Santa Magdalena, αλλά οι Δημοκρατικοί εξακολουθούσαν να κατέχουν την οροσειρά. Στις 18-Αυγ, οι φασίστες άνοιξαν ξανά τα φράγματα στον ποταμό Segre, καταστρέφοντας τις πλωτές γέφυρες στον Έβρο, και στις 19 ο Στρατηγός Juan Yagüe, επικεφαλής έξι μεραρχιών και με την καθοριστική υποστήριξη πάντα της Λεγεώνας Κόνδορ, προέλασε από το Villalba del Arcs και κατέλαβε τα υψώματα Gaeta μετά από πέντε ημέρες σφοδρών συγκρούσεων. Η αργή προέλαση τους εξόργισε τον Μουσολίνι: *Σήμερα, 29 Αυγούστου, προβλέπω την ήττα του Φράνκο. Αυτός ο άνθρωπος δεν ξέρει να διεξάγει πόλεμο ή δεν θέλει*.
Στη συνέχεια, ο Φράνκο αποφάσισε να στείλει στο μέτωπο το Σώμα Maestrazgo του Garcia Valiño και, στις 31 εξαπέλυσαν επίθεση κατά της οροσειράς Cavalls, με στόχο να προελάσουν προς την Corbera. Η οροσειρά κατεχόταν από τις 35^η, 11^η και 43^η Μεραρχία των Δημοκρατικών, ενώ οι φασίστες επιτέθηκαν σχεδόν 10πλάσια δύναμη πυρός __οκτώ μεραρχίες, 300 πυροβόλα, 500 αεροσκάφη και 100 άρματα μάχης. Στις 3 Σεπτεμβρίου, οι φασίστες εξαπέλυσαν νέα επίθεση από τη Γανδέσα (Gandesa) με την υποστήριξη γερμανικών πυροβόλων των 88 χιλιοστών και, έως τις 4 Σεπτεμβρίου, είχαν καταλάβει την Κορμπέρα (Corbera). Στη συνέχεια, οι δυνάμεις του Yagüe (Γιαγκέ) διέσπασαν τις γραμμές των Δημοκρατικών, αλλά ο Μοδέστο (Modesto) έκλεισε το ρήγμα με την 35^η Μεραρχία και διέταξε τα στρατεύματά του να κρατήσουν τις θέσεις τους: *Δεν πρέπει να χαθεί ούτε μία θέση. Αν ο εχθρός καταλάβει κάποια, πρέπει να ακολουθήσει άμεση αντεπίθεση και αγώνας όσο χρειαστεί, διασφαλίζοντας όμως πάντα ότι η θέση θα παραμείνει στα χέρια των Δημοκρατικών. Ούτε ένα μέτρο εδάφους στον εχθρό!* Μετά από έξι εβδομάδες μαχών, οι φασίστες είχαν ανακτήσει 310,8 km² εδάφους (ίσο περίπου το Πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας) και στις 21 Σεπτεμβρίου, ο Πρωθυπουργός των Δημοκρατικών Juan Negrín, ανακοίνωσε την άνευ όρων απόσυρση των Διεθνών Ταξιαρχιών.

Στις 2 Οκτωβρίου, οι φασίστες κατέλαβαν τα υψώματα Λαβάλ (Lavall) και δύο εβδομάδες αργότερα το Σημείο 666, το κρίσιμο σημείο της οροσειράς Πανδόλς (Pandols). Στις 30 Οκτωβρίου, τα στρατεύματα του Σώματος Στρατού του Maestrazgo (Μαεστράθγο) υπό τον Garcia Valiño (Γκαρθία Βαλίνιο) —με επικεφαλής τον Mohammed el Mizzian (Μοχάμεντ ελ Μιζιάν)— επιτέθηκαν στα υψώματα της οροσειράς Cavalls, υποστηριζόμενα από 175 πυροβόλα και 100+ αεροσκάφη. Οι Δημοκρατικοί έχασαν τα υψώματα μετά από μία ημέρα μάχης, υφιστάμενοι τεράστιες απώλειες (1.000 αιχμάλωτοι και 500 νεκροί), παρά την υποστήριξη 100 σοβιετικών μαχητικών αεροσκαφών. Στις 2 Νοεμβρίου, οι φασίστες κατέλαβαν την οροσειρά Πανδόλς και, στις 3 Νοεμβρίου, η δεξιά πτέρυγα των φασιστικών δυνάμεων έφτασε στον Έβρο__ 7-Νοε έπεσε η Móra la Nova και έως τις 10-Νοε το όρος Picossa. Στις 16 Νοεμβρίου, οι τελευταίοι άνδρες της 35^ης Μεραρχίας διέσχισαν ξανά τον Έβρο στο ύψος του Φλιξ και η μάχη έλαβε τέλος.

                                      Τίτλοι τέλους
Καθοριστική η συντριπτική υπεροχή των φασιστών σε έμψυχο δυναμικό και εξοπλισμό. Και οι δύο πλευρές είχαν υποστεί τεράστιες απώλειες, με τις εκτιμήσεις να κυμαίνονται από 50.000-60.000 έως 110.000 θύματα, καθώς και την απώλεια μεγάλου αριθμού αεροσκαφών για τους Δημοκρατικούς (έχασαν 130- 150).  Οι φασίστες είχαν χάσει τους περισσότερους από τους καλύτερους αξιωματικούς τους, ενώ τα περισσότερα άρματα μάχης και φορτηγά τους χρειάζονταν επισκευές ή ανταλλακτικά και ο Δημοκρατικός στρατός είχε χάσει το μεγαλύτερο μέρος του οπλισμού και των έμπειρων μονάδων του. Παρ' όλα αυτά, ο Φράνκο υπέγραψε ένα νόμο που παραχωρούσε σημαντικά προνόμια στη γερμανική κυβέρνηση και σε αντάλλαγμα  η Γερμανία απέστειλε νέο οπλισμό στους φασίστες έτσι τον Δεκέμβριο, ο Φράνκο μπόρες να εξαπολύσει την επίθεση κατά της Καταλονίας.
                                    Στη λαϊκή κουλτούρα
Το γνωστό τραγούδι των Δημοκρατικών, *¡Ay Carmela!*, είναι αφιερωμένο στη μάχη. Πάνω από 100 οι ταινίες __τέλος Το *Old Man at the Bridge* (1938), διήγημα του Έρνεστ Χέμινγουεϊ που περιλαμβάνεται στη συλλογή *The Fifth Column and the First Forty-Nine Stories*.

1η Νοέμβρη 1938 —
Λα Πασιονάρια (Ντολόρες Ιμπάρουρι)

Ένας διεθνής προλεταριακός στρατός

 Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες συγκροτήθηκαν με απόφαση της Κομμουνιστικής Διεθνούς στις 18 Σεπτέμβρη 1936, ενώ στις γραμμές τους εντάχθηκαν συνολικά 35.000 περίπου μαχητές, από το Μεξικό έως την Κίνα. Αρχικά, ο σοσιαλιστής πρωθυπουργός του Λαϊκού Μετώπου Λ. Καμπαλέρο αντιτάχθηκε στο όλο εγχείρημα. Στη συνέχεια, ωστόσο, υπό το βάρος των προελαυνόντων στρατευμάτων του Φράνκο, αναγκάστηκε σε υποχώρηση. Οι αναρχικοί (CNT) υπήρξαν επίσης αρνητικοί, απαγορεύοντας μάλιστα το πρώτο διάστημα την είσοδο στους ξένους εθελοντές στα σύνορα που έλεγχαν. Τέτοιας «υποδοχής» έτυχε και μια ομάδα Ελλήνων εθελοντών, τους οποίους «πιάσανε οι Ισπανοί φρουροί που ανήκαν στους αναρχικούς της CNT και τους κράτησαν 40 ώρες» μέχρι να απελευθερωθούν με παρέμβαση του Λαϊκού Μετώπου.2 Να σημειώσουμε πως ξένοι εθελοντές εντάχθηκαν τελικά, τόσο στην αναρχική CNT όσο και στο τροτσκιστικό POUM, σε πολύ μικρότερο όμως βαθμό απ' ό,τι στις Διεθνείς Ταξιαρχίες.

Οι μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών ήταν στην πλειοψηφία τους οργανωμένοι κομμουνιστές: το 60% των Γάλλων, το 70% των Αμερικανών, το 75% των βαλκάνιων λαών, το 80% - 90% των Γερμανών, κ.ο.κ. Το 80% ήταν εργάτες, στην πλειοψηφία τους νέοι, αλλά και «ψημένοι» στους ταξικούς αγώνες στις χώρες τους.³

Το ίδιο ίσχυε και για τους Έλληνες. Ο Δημήτρης Σακαρέλλος ήταν Γραμματέας του σωματείου Φορτοεκφορτωτών Πειραιά, ο Νίκος Βαβούδης Γραμματέας του Εργατικού Κέντρου Πειραιά, ο Νίκος Καραγιάννης στέλεχος της Ναυτεργατικής Ενωσης, ο Α. Δεληγιάννης Γραμματέας της Καπνεργατικής Ομοσπονδίας Ελλάδας, ο Κώστας Βερνικιώτης εκ των ηγετών των μεγάλων καπνεργατικών αγώνων στο Αγρίνιο, κ.ο.κ. Όλοι στελέχη του ΚΚΕ. Οι μισοί σχεδόν από τους μαχητές που προήλθαν από την Ελλάδα ήταν ναυτεργάτες. Οι Ελληνες που κατέφθασαν στην Ισπανία απ' όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου (τα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα, την Κύπρο, την Αίγυπτο, τη Γαλλία, την Αγγλία, τις ΗΠΑ και τον Καναδά, κ.λπ.) ήταν επίσης εργάτες στην πλειοψηφία τους: Ανθρακωρύχοι, οικοδόμοι, μεταλλουργοί, κ.ο.κ.

Ειδική αναφορά πρέπει να γίνει στους Έλληνες μετανάστες στις ΗΠΑ, που «σκυμμένοι ως ήταν στο μόχθο της δουλειάς, στα χυτήρια, στα εργοστάσια, στις κουζίνες, στο δρόμο, ορθώθησαν, έριξαν τα σύνεργά τους, αφήκαν τις προσωπικές έγνοιες και φροντίδες και κίνησαν να πάνε (...) ν' αγωνισθούν για το καλό του κόσμου».⁴ Οι Έλληνες μετανάστες στις ΗΠΑ υπήρξαν η πολυπληθέστερη ομάδα Ελλήνων που πολέμησε στην Ισπανία. Πολλοί εξ αυτών ήταν μέλη του ΚΚ ΗΠΑ (όπως οι Στέφανος Τσερμέγκας, Χρήστος Μούγιαννης, Κώστας Σαμαράς, κ.ά.), με μακρά «θητεία» στους αγώνες της εργατικής τάξης (και όχι μόνο της ομογένειας), στην οργάνωση της πάλης των ανέργων την περίοδο της καπιταλιστικής κρίσης 1929 - 1933, κ.ο.κ.

Στις Διεθνείς Ταξιαρχίες εντάχθηκαν, τέλος, και τρεις Ελληνίδες από τον Καναδά (η Μαρία Νικολάου, η Ελένη Νικηφόρου και η Τούλα Ιωάννου), που υπηρέτησαν ως νοσοκόμες.

Η βάση των Διεθνών Ταξιαρχιών ήταν στο Αλμπαθέτε, όπου οι ξένοι εθελοντές συγκεντρώνονταν και εκπαιδεύονταν για περίπου ένα μήνα προτού διοχετευτούν στα διάφορα πεδία των μαχών. Συχνά, βέβαια, οι πολεμικές ανάγκες ήταν τέτοιες, που οι εθελοντές στέλνονταν απευθείας στο μέτωπο.

Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες υπήρξαν ένα λαμπρό παράδειγμα διεθνούς προλεταριακού στρατού. Παρότι δεν ήταν ένας επαναστατικός στρατός (ως προς τον στρατηγικό σκοπό για τον οποίο μαχόταν), ωστόσο διέθετε πολλά από τα χαρακτηριστικά του, π.χ. στη σύνθεση, στη λειτουργία, στη συνειδητή πειθαρχία και τον ηρωισμό που απορρέουν από το δίκαιο του πολέμου, κ.ο.κ.

1. Ακαδημία Επιστημών ΕΣΣΔ, Παγκόσμια Ιστορία, τ. Θ1 - Θ2, εκδ. «Μέλισσα», Αθήνα, σελ. 469.

2. Παλαιολογόπουλος Δ., Ελληνες αντιφασίστες εθελοντές στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο (1936 - 1939), εκδ. «Φιλιππότη», Αθήνα, 1986, σελ. 61.

3. Thomas H., The Spanish Civil War, εκδ. Penguin, London, 1961, σελ. 258 και Alpert M, «The Clash of Spanish Armies: Contrasting Ways of War in Spain, 1936 - 1939», στο War in History, τ. 6(3), 1999, σελ. 331 - 351.

4. Αρχείο ΚΚΕ - έγγραφο 420011.

Η συμβολή των Ελλήνων κομμουνιστών

Το ΚΚΕ, παρά τις πρωτοφανείς έως τότε συνθήκες παρανομίας και καταστολής, στις οποίες βρέθηκε με την επιβολή της δικτατορίας Μεταξά (4 Αυγούστου 1936), ανταποκρίθηκε με αξιοθαύμαστο τρόπο στο διεθνιστικό του καθήκον, καλώντας «ιδιαίτερα τους εργάτες και προπαντός τους ναυτεργάτες (...) να πρωτοστατήσουν στην πάλη (...) ενισχύοντας ολόθερμα την υπόθεση της ισπανικής δημοκρατίας».⁵ Ακολούθως, συγκροτήθηκε ειδική επιτροπή βοήθειας (αρμόδια και για τη στρατολόγηση εθελοντών μαχητών), ενώ η Εργατική Βοήθεια άνοιξε έρανο για τα θύματα του φασισμού στην Ισπανία. Να σημειωθεί πως, σύμφωνα με μια πηγή, πάνω από 2.000 κομμουνιστές και εργάτες έσπευσαν να δηλώσουν εθελοντές για τον Ισπανικό Εμφύλιο. Και παρότι οι περισσότεροι δεν μπόρεσαν να το κάνουν πράξη λόγω της μεταξικής δικτατορίας, αρκετοί τα κατάφεραν. Οπως χαρακτηριστικά αναφέρει έγγραφο του υφυπουργείου Δημόσιας Ασφάλειας (Φλεβάρης 1937), «απεστάλη εντεύθεν εις Ισπανίαν (...) ικανός αριθμός Ελλήνων κομμουνιστών προς κατάταξιν εις τα εθελοντικά σώματα ων ερυθρών».⁶

Η μετάβαση στην Ισπανία διά ξηράς υπήρξε ιδιαίτερα ριψοκίνδυνη υπόθεση. Πολλοί συνελήφθησαν, φυλακίστηκαν ή ακόμα και «εξαφανίστηκαν» στην πορεία. Συγκριτικά, η θαλάσσια οδός ήταν πιο ασφαλής (αν και όχι πάντα). Ετσι, οι περισσότεροι εθελοντές μαχητές μετέβαιναν στη Γαλλία (δήθεν ως οικονομικοί μετανάστες) και κατόπιν, με την καταλυτική συνδρομή της Ναυτεργατικής Ενωσης (που είχε μεταφέρει την έδρα της στη Μασσαλία), περνούσαν στην Ισπανία.

Οι πρώτοι Έλληνες μαχητές κατέφθασαν τον Οκτώβρη του 1936 και εντάχθηκαν στους βαλκανικούς λόχους των ταγμάτων «Ντομπρόφσκι» και «Τέλμαν» της 11^ης και 12^ης Διεθνούς Ταξιαρχίας, αντίστοιχα, λαμβάνοντας το «βάπτισμα του πυρός» υπερασπιζόμενοι τη Μαδρίτη. Στη συνέχεια και καθώς οι Διεθνείς Ταξιαρχίες αναπτύσσονταν με την έλευση νέων εθελοντών, οι Έλληνες κατανεμήθηκαν - ανάλογα με τη χώρα προέλευσής τους - στα τάγματα «Γ. Δημητρώφ» (Ελλάδα), «Α. Λίνκολν» (ΗΠΑ, Καναδάς) και 2ο βρετανικό τάγμα (Κύπρος), όλα τμήματα της 15ης Διεθνούς Ταξιαρχίας.

Τον Ιούλη του 1937, με πρωτοβουλία των κομμουνιστών, συγκροτήθηκε επίσης ένας αμιγώς ελληνικός λόχος, που πήρε το όνομα «Ν. Ζαχαριάδης» (μετέπειτα «Ρήγας Φεραίος»). Πρώτος διοικητής του λόχου διετέλεσε ο Γιάννης Παντελιάς, υποδιοικητής ο Αναγνώστης Δεληγιάννης και πολιτικός επίτροπος ο Κυριάκος Στεφόπουλος. Η δύναμή του αρχικά ήταν 40 μαχητές, ενώ στο απόγειό του έφτασε τους 125.⁷

Οι Έλληνες πολέμησαν σε όλα τα μέτωπα του πολέμου, δίνοντας αλλεπάλληλες σκληρές μάχες: Στον Χαράμα (όπου πολλοί μαχητές μας προήχθησαν για την ανδρεία τους), στο Μπρουνέτ και στο Μπελτσίτε - Κουίντο (όπου ο ελληνικός λόχος κράτησε τις θέσεις που κατέλαβε παρά τις αλλεπάλληλες αντεπιθέσεις του εχθρού - από τους 75 μαχητές του επέζησαν μόλις οι 17...αλλά κράτησαν! «Ετσι», αναφέρει ο Α. Δεληγιάννης, «ο λόχος μας έγραψε εκείνες τις μέρες μια από τις καλύτερες σελίδες στην ιστορία του εμφυλίου πολέμου της Ισπανίας δοξάζοντας το λαό μας και το ΚΚΕ»⁸). Κατόπιν, ο ελληνικός λόχος ανασυγκροτήθηκε (με νέους εθελοντές και όσους τραυματίες είχαν αναρρώσει) και συνέχισε να μάχεται στο Τερουέλ, στην Αραγονία, έως και την τελική μάχη που έλαβαν μέρος οι Διεθνείς Ταξιαρχίες στον ποταμό Εβρο. Από το νοσοκομείο όπου βρισκόταν, ο ναυτεργάτης Κ. Μαρκόπουλος, έγραφε τον Απρίλη του 1938: «Κανένας μας δεν μένει πίσω. Αν και δεν έχουμε βάλει μπουκιά στο στόμα μας δύο ολόκληρες μέρες, αν και τα χείλια μας είναι κατάξερα (...) Μια φωνή, ένας όρκος επικρατεί παντού: "No Pasaran!"».⁹

Ο συνολικός αριθμός των Ελλήνων που πολέμησαν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες εκτιμάται μεταξύ 300 - 500. Ωστόσο, υπήρχαν και άλλοι, που υπηρέτησαν στο ναυτικό της Δημοκρατικής Ισπανίας, στις διάφορες δομές επιμελητείας του τακτικού στρατού κ.λπ.

Ξεχωριστή, τέλος, ήταν η συνδρομή των Ελλήνων ναυτεργατών (υπό την καθοδήγηση της Ναυτεργατικής Ένωσης), που με εξαιρετική αυτοθυσία και ηρωισμό επάνδρωσαν τα ισπανικά πλοία, μεταφέροντας πολεμοφόδια, συχνά με το όπλο στο χέρι. Οι θαλάσσιες μεταφορές προς τη Δημοκρατική Ισπανία ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνες, αφού τα πλοία βάλλονταν συνεχώς από τη γερμανική αεροπορία και τα ιταλικά υποβρύχια. Εξίσου κινδύνευαν και τα πληρώματα των ελληνικών εμπορικών πλοίων (οι Έλληνες εφοπλιστές έκλειναν συμφωνίες και με τις δύο πλευρές του Εμφυλίου, αποκομίζοντας αστρονομικά κέρδη, εξαιτίας του «υψηλού ρίσκου» του ταξιδιού). Πολλοί ναυτεργάτες έχασαν τη ζωή τους ή κατέληξαν αιχμάλωτοι.

Σε αρκετές περιπτώσεις, με πρωτοβουλία των κομμουνιστών ναυτεργατών, τα πληρώματα των πλοίων με προορισμό τα λιμάνια που ήλεγχαν οι φασίστες κατέβηκαν σε απεργία ή στασίασαν μεταφέροντας τα φορτία τους στη Δημοκρατική Ισπανία. Οι ενέργειες αυτές είχαν εξαιρετική σημασία δεδομένου ότι με την επιστροφή τους στην Ελλάδα οι ναυτεργάτες αντιμετώπιζαν με βεβαιότητα, είτε τη φυλακή, είτε την πείνα (σε μια εποχή όπου η ανεργία στους ναυτεργάτες ήταν τρομακτική).

Φάρος προλεταριακού διεθνισμού

La Pasionaria

Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες υπήρξαν ένα από τα λαμπρότερα παραδείγματα προλεταριακού διεθνισμού στην Ιστορία του κομμουνιστικού - εργατικού κινήματος. Εκατομμύρια εργαζόμενοι κινητοποιήθηκαν απ' άκρη σ' άκρη της Γης υπέρ του αγώνα του ισπανικού λαού. Τα ΚΚ και τα ταξικά συνδικάτα πρωτοστάτησαν για την - όσο το δυνατόν - ασφαλή μετάβαση των απανταχού εθελοντών στην Ισπανία, μεριμνώντας για τη σίτιση, τη στέγαση και βεβαίως τη μεταφορά τους εκεί, με κάθε μέσο (πλοία, τρένα, φορτηγά, με οδηγούς μέσα από τα Πυρηναία, κο.κ.).

Το στοιχείο του προλεταριακού διεθνισμού αντικατοπτριζόταν χαρακτηριστικά στη σύνθεση των Διεθνών Ταξιαρχιών, οι μαχητές των οποίων προέρχονταν από 53 συνολικά χώρες. Η ουσία του όμως έγκειτο πρώτα και κύρια στο περιεχόμενο της πάλης τους. Πολεμώντας υπέρ του εργαζόμενου ισπανικού λαού, οι μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών είχαν συνείδηση πως πολεμούσαν ταυτόχρονα και για την υπόθεση της δικής τους και της παγκόσμιας εργατιάς. «Ο μόνος δρόμος πίσω στη Γερμανία είναι μέσα από τη Μαδρίτη», είχε πει χαρακτηριστικά ένας Γερμανός, ο H. Beimler. Αντίστοιχα, όπως έγραφε ο Κατσούνης από τo μέτωπο, οι Ελληνες μαχητές «πολεμώντας εδώ στην Ισπανία πολεμούν και το μεταξικό φασισμό στην Ελλάδα». «Η ύπαρξη και μόνο καθαυτή ενός τέτοιου στρατού», επεσήμανε ο Αμερικανός κομμουνιστής και μαχητής των Διεθνών Ταξιαρχιών A. Bessie, αποτελούσε «κατηγορηματική απόδειξη ότι [η παγκόσμια εργατιά] έχει κοινό συμφέρον και σκοπό».¹⁰

Η ενότητα της τάξης στα συμφέροντα και το σκοπό - πέρα από εθνικότητα ή φυλή - αποτυπώθηκε επίσης στο γεγονός ότι εργάτες της αποικιοκράτειρας Βρετανίας και της αποικιοκρατούμενης Κύπρου πολέμησαν δίπλα - δίπλα στο ίδιο τάγμα. Οπως επίσης οι λευκοί και νέγροι μαχητές του αμερικανικού τάγματος «Α. Λίνκολν» (ο κομμουνιστής O. Law υπήρξε μάλιστα ο πρώτος νέγρος επικεφαλής λευκών στρατιωτών στην Ιστορία).¹¹

Στην Ισπανία δεν συγκρούστηκε μόνο ο ντόπιος ένοπλος εργαζόμενος λαός με ντόπιες αστικές στρατιωτικές και παραστρατιωτικές δυνάμεις. Συγκρούστηκαν επίσης οι Γερμανοί κομμουνιστές και εργάτες με τη γερμανική «Λεγεώνα του Κόνδορα», οι Ιταλοί με τους στρατιώτες του ιταλικού εκστρατευτικού Σώματος, οι Πορτογάλοι με τους συμπατριώτες τους της «Λεγεώνας Βιριάτο», οι Γάλλοι με τους φασίστες ομοεθνείς τους του τάγματος «Ζαν Ντ' Αρκ», οι Σοβιετικοί με τους Ρώσους αντεπαναστάτες που έσπευσαν να καταταχθούν στο στρατό του Φράνκο, κο.κ.¹²Οπως πολύ χαρακτηριστικά τόνισε ο δικτάτορας της Πορτογαλίας Α. Σαλαζάρ, επρόκειτο για «μια διεθνή σύγκρουση σε ένα εθνικό πεδίο μάχης».¹³

Βεβαίως, η διεθνής του διάσταση και η σημασία της διεθνιστικής αλληλεγγύης, δεν παραγράφει το γεγονός πως ο Ισπανικός Εμφύλιος διεξαγόταν στο εθνικό πεδίο πάλης, που αποτελεί το κύριο πεδίο πάλης για κάθε ΚΚ - και τότε και σήμερα.

Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες διαλύονται
- η πάλη συνεχίζεται...

Υποχωρώντας στις διαρκείς πιέσεις της Διεθνούς Επιτροπής «Μη-Επέμβασης», ο Σοσιαλιστής πρωθυπουργός του Λαϊκού Μετώπου Χ. Νεγκρίν, ανακοίνωσε στις 21 Σεπτέμβρη 1938 τη διάλυση των Διεθνών Ταξιαρχιών, ευελπιστώντας στην ταυτόχρονη αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων της άλλης πλευράς, αλλά και στη χαλάρωση του διεθνούς εμπάργκο κατά της Δημοκρατικής Ισπανίας - κάτι που, βεβαίως, δεν συνέβη. Ετσι η Δημοκρατική Ισπανία στερήθηκε ένα πολύ σημαντικό μάχιμο δυναμικό και μάλιστα, ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη η κρίσιμη μάχη του Έβρου.

Γενικά, μια ακριβής εκτίμηση των θυσιών σε απώλειες των Διεθνών Ταξιαρχιών είναι εξαιρετικά δύσκολη, για μια σειρά από λόγους. Ωστόσο, η πλειονότητα των πηγών συγκλίνει στο γεγονός ότι υπήρξαν ιδιαίτερα υψηλές, κυμαινόμενες στο 1/3 του συνόλου. Αυτό ισχύει και για τους Ελληνες, των οποίων οι απώλειες «οπωσδήποτε ξεπερνούν τους 100».¹⁴ Οι μεγάλες απώλειες οφείλονταν τόσο στο ότι η συντριπτική πλειοψηφία των μαχητών ήταν εργατόπαιδα, που δεν είχαν ξαναπιάσει όπλο στη ζωή τους, όσο και στο ότι οι Διεθνείς Ταξιαρχίες αξιοποιήθηκαν γενικά ως «δύναμη κρούσης», στις πιο επικίνδυνες αποστολές και μέτωπα. Οφείλονταν, τέλος, στο γεγονός ότι οι ίδιοι οι μαχητές, πεπεισμένοι για την υπόθεση του πολέμου, ρίχνονταν στη μάχη με απαράμιλλη αυτοθυσία, έτοιμοι πάντοτε να δώσουν ακόμα και τη ζωή τους για αυτή.

Για κείνους που επέζησαν, πάντως, το μέλλον διαγραφόταν εξαιρετικά δυσοίωνο, δεδομένου ότι στις χώρες των περισσοτέρων κυριαρχούσαν φασιστικά - δικτατορικά καθεστώτα. Την εχθρότητα της αστικής τάξης της χώρας τους αντιμετώπισαν και όσοι προέρχονταν από τις αστικές δημοκρατίες. Το Βέλγιο και η Ολλανδία τους στέρησε την ιθαγένεια με το αιτιολογικό ότι υπηρέτησαν σε ξένο στρατό. Στις ΗΠΑ, πολλοί συνελήφθησαν και τέθηκαν υπό κράτηση, ενώ άλλοι απελάθηκαν. Στην Ελβετία καταδικάστηκαν σε φυλάκιση και στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων.

Από τους Έλληνες μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών, πολλοί πήραν την ισπανική ιθαγένεια και συνέχισαν να μάχονται μέχρι το τέλος. Κάποιοι μάλιστα παρέμειναν και μετά την επικράτηση του Φράνκο μετέχοντας σε αντάρτικες μονάδες. Όσοι πέρασαν στη Γαλλία, κλείστηκαν σε φυλακές και στρατόπεδα συγκέντρωσης (όπου συγκρότησαν δύο οργανωμένες ομάδες, στο Περπινιάν και στα Κάτω Πυρηναία). Απ' αυτούς, κάποιοι κατάφεραν να διαφύγουν εντασσόμενοι στη γαλλική αντίσταση. Αλλοι, όπως το στέλεχος του ΚΚΕ Αναγνώστης Δεληγιάννης, παραδόθηκαν στις μεταξικές αρχές (ο Δεληγιάννης εξορίστηκε στον Αϊ - Στράτη και κατόπιν παραδόθηκε στους κατακτητές και εκτελέστηκε το 1943). Οι ναυτεργάτες συνέχισαν την πάλη τους μέσα από τις γραμμές της Ομοσπονδίας Ελληνικών Ναυτεργατικών Οργανώσεων (ΟΕΝΟ).

Στην πλειοψηφία τους οι κομμουνιστές μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών δεν έπαψαν ποτέ να παλεύουν για την υπόθεση της εργατικής τάξης. Χαρακτηριστική είναι π.χ. η περίπτωση του Νίκου Καραγιάννη, που μετά την Ισπανία ηγήθηκε του ΕΑΜικού κινήματος στη Μέση Ανατολή και κατόπιν πολέμησε στον ΔΣΕ για να πεθάνει στην πολιτική προσφυγιά. `Η του Νίκου Βαβούδη, που το 1951, δουλεύοντας στον παράνομο μηχανισμό του Κόμματος, προτίμησε να αυτοκτονήσει παρά να παραδοθεί ζωντανός στα χέρια της Ασφάλειας. `Η του Κώστα Βιδάλη, ανταποκριτή του «Ριζοσπάστη» στον Ισπανικό Εμφύλιο, που το 1946 δολοφονήθηκε με άγρια βασανιστήρια από παρακρατικούς του Σούρλα, όντας σε αποστολή για την αστική τρομοκρατία στη Θεσσαλία. Και τόσων, τόσων άλλων...

5. Το ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, τ. 4ος, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα, 1975, σελ. 421.

6. Σφήκας Θ., Η Ελλάδα και ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος, εκδ. «Στάχυ», Αθήνα, 2000, σελ. 225 - 226.

7. «Ριζοσπάστης», 5 Οκτώβρη 1975 και 16 Νοέμβρη 1980.

8. Τσερμέγκας Στ. & Τσιρμιράκης Λ., No Pasaran. Ελληνες αντιφασίστες εθελοντές στην Ισπανία, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα, 1987, σελ. 44.

9. Τσερμέγκας Στ. & Τσιρμιράκης Λ., ό.π., σελ. 44. No Pasaran («Δεν θα περάσουν»): Σύνθημα που βροντοφώναξε κατά την πολιορκία της Μαδρίτης το ηγετικό στέλεχος του ΚΚ Ισπανίας Ντ. Ιμπαρούρι - η θρυλική «πασιονάρια» - για να γίνει κατόπιν η φράση - σύμβολο όλου του αγώνα.

10. Regler G., The owl of Minerva, εκδ. «Farrar, Straus & Cudahy», N.Y., 1959, Τσερμέγκας Στ. & Τσιρμιράκης Λ., ό.π., σελ. 24 και Bessie A, Men in Battle, εκδ. «Chandler & Sharp», N.Y., 1939, σελ. 343.

11. Carroll P. N., The Odyssey of the Abraham Lincoln Brigade, εκδ. «Stanford University Press», Stanford, 1994, σελ. 18.

12. Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί πως μεταξύ των Γερμανών και Ιταλών στρατιωτών υπήρξαν αρκετά «κρούσματα» αυτομολήσεων προς την άλλη πλευρά, όπως π.χ. στη μάχη του Χαράμα και της Γκουανταλαχάρα. Στην περίπτωση της τελευταίας, δε, ήταν τόσα πολλά, που το επιτελείο του Φράνκο αναγκάστηκε να διατάξει την «αποχώρηση των ιταλικών μονάδων από τον τομέα» («Ριζοσπάστης», 16 Νοέμβρη 1980).

13. Κατσούδας Κ., «Οι Ισπανοί εθνικιστές και η 4η Αυγούστου», στο Μνήμων, τ. 26, 2004, σελ. 168.

14. Παλαιολόγος Δ., ό.π., σελ. 102.

Marina Ginestà i Coloma (29_Ιαν_1919 – 6_Ιαν_2014) Γαλλικής καταγωγής
Ισπανίδα κομμουνίστρια, μέλος της Ενωμένης Σοσιαλιστικής Νεολαίας
και εμβληματική προσωπικότητα του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου.
Έγινε διάσημη –φυσικά ως μαχήτρια, αλλά κυρίως λόγω της φωτογραφίας που τράβηξε
ο Juan Guzmán στην ταράτσα του Hotel Colón -Plaça de Catalunya 9,
στη Βαρκελώνη τον Ιούλη του 1936 στη Βαρκελώνη
και αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές φωτογραφίες του Ισπανικού Εμφυλίου

“¡Hasta pronto hermanos!”. Στο επανιδείν αδέρφια! _ Dolores Ibárruri

Η Marina Ginestà i Coloma ποζάρει στα 70 της.
Μέλος των Unió de Joventuts Comunistes de Catalunya _
Juventudes Socialistas Unificadas de Cataluña,
Partido Socialista Unificado de Cataluña, Joventut Socialista Unificada de Catalunya –
πήρε το βραβείο Fastenrath (1977)

 

Στις 3 Μάρτη 2020, παρακολουθήσαμε στο cafè-βιβλιοπωλείο της "Σύγχρονης Εποχής", Μαυροκορδάτου 3, Αθήνα, μια προυσίαση του βιβλίου της Ντολόρες Ιμπάρουρι “¡No Pasarán! Δεν θα περάσουν. Η αυτοβιογραφία της La Pasionaria”: μίλησε ο Γιώργος Μαυρίκος, επίτιμος πρόεδρος της Παγκόσμιας Συνδικαλιστικής Ομοσπονδίας και αποσπάσματα θα διάβασε η Ανδριανή Νεοκλέους, ηθοποιός.